مظفر بقائی

سیاست‌مدار ایرانی
(تغییرمسیر از مظفر بقایی کرمانی)

مظفر بقائی کرمانی (۱ مرداد ۱۲۹۱[۱] کرمان – ۲۷ آبان ۱۳۶۶ تهران) از فعالین سیاسی ایرانی، مؤسس و رهبر حزب زحمتکشان ملت ایران و از بنیان‌گذاران جبهه ملی ایران بود.

مظفر بقائی کرمانی
Mozaffar Baqai.jpg
نماینده مجلس شورای ملی
مشغول به کار
۲۵ تیر ۱۳۲۶ – ۲۸ آبان ۱۳۳۲
حوزه انتخاباتیکرمان (دوره‌های پانزدهم تا هفدهم)
رهبر حزب زحمتکشان ملت ایران
اطلاعات شخصی
زاده۱ مرداد ۱۲۹۱
کرمان، ایران
درگذشت۲۷ آبان ۱۳۶۶ (۷۵ سال)
تهران
ملیتایرانی
حزب سیاسیحزب دموکرات ایران
حزب زحمتکشان ایران
شغلسیاستمدار، استاد دانشگاه تهران
مذهباسلام

پیشینه خانوادگی و تحصیلاتویرایش

از خاندانی با قدمت چندصد ساله و اصالتاً از راور کرمان بود که در آن منطقه در طول تاریخ ثروت و آب و خاکی داشتند. تولیت یکی از این موقوفات به نام مسجد و مدرسه فخریه در راور نیز با خانواده او بود. این مسجد و مدرسه را بانویی از اجدادش به نام فخرالسلطنه بنیان نهاده بود.[۲]

پدرش میرزا شهاب‌الدین کرمانی، از بانیان آموزش و پرورش نوین و بانی مدرسه‌های سبک جدید در کرمان بود که در نهضت مشروطه در کرمان نقش مهمی ایفا کرد و در دوره‌های چهارم و پنجم مجلس شورای ملی از کرمان به نمایندگی انتخاب شد. او در دوران رضا شاه از قضات دیوان عالی کشور شد و در سال ۱۳۱۳ درگذشت.

مظفر بقائی در کودکی با پدرش به تهران رفت و در زمان رضا شاه برای تحصیل به فرانسه اعزام شد. در سال ۱۳۱۷ پس از قطع رابطه ایران و فرانسه نتوانست از تز دکترای خود در دانشگاه سوربن دفاع کند و به ایران بازگشت. به دستور علی‌اصغر حکمت شورای عالی دانشگاه تهران تز بقایی را بررسی کرد و به او مدرک دکترای فلسفه اخلاق داده شد. او سپس به تدریس در دانشگاه تهران پرداخت.[۳]

فعالیت‌ سیاسیویرایش

با تأسیس حزب دموکرات ایران در تیر ۱۳۲۵ به رهبری احمد قوام نخست‌وزیر وقت، بقائی به این حزب پیوست و پس از پیروزی در انتخابات به عنوانن نامزد حزب دمکرات از کرمان، در سال ۱۳۲۶ به مجلس پانزدهم راه یافت. او در مجلس از نمایندگان جناح اقلیت بود و آنچه نام او را بر سر زبان‌ها انداخت، مخالفت با سپهبد رزم‌آرا رئیس ستاد ارتش، بویژه پس از ترور نافرجام شاه در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ بود.

پس از ترور نافرجام شاه، دولت حکومت نظامی اعلام کرد، حزب توده منحل و اعضا و هواداران آن زندانی شدند، آیت‌الله کاشانی به دستور رزم‌آرا شبانه از خانه‌اش بزور بیرون کشیده و به قلعه فلک‌الافلاک خرم‌آباد برده و از آن‌جا به لبنان تبعید شد. مطبوعات بشدت زیر فشار و سرکوب رفتند. دولت ساعد در چنین فضائی انتخابات مجلس مؤسسان را برای تغییر اصولی از قانون اساسی به منظور افزایش اختیارات شاه برگزار کرد.

بقائی همراه با حسین مکی و ابوالحسن حائری‌زاده دولت ساعد را استیضاح و او را متهم کرد که دستور تشکیل مجلس مؤسسان و تغییر قانون اساسی را از انگلستان گرفته و اینکه دولتش زیر نفوذ سپهبد رزم‌آرا رئیس ستاد ارتش است. این استیضاح طولانی‌ترین استیضاح در تاریخ قانونگذاری ایران تا آن زمان بود. بقائی بتنهایی حدود ده جلسه صحبت کرد اما سرانجام دولت ساعد با رأی موافق نود نماینده از ۹۶ نماینده حاضر در مجلس، رأی اعتماد گرفت.[۴]

بقائی سپس حزب زحمتکشان ایران را با کمک خلیل ملکی راه اندازی کرد. او از نیروهای نزدیک به بازار بود که هواداران محافظه‌کاری در بین بازاریان کرمان داشت، او یکی از تجمع‌کنندگان ۲۲ مهرماه ۱۳۲۸ بود که به همراه جمعیتی از سیاستمداران، دانشجویان و تجار بازار به رهبری مصدق وارد محوطهٔ کاخ شدند تا به نبود انتخابات آزاد اعتراض کنند.[۵] پس از این تجمع موفقیت‌آمیز حزب زحمتکشان ایران به همراه سازمان حزب ایران، حزب ملت ایران، و جامعه مجاهدین اسلام به جبهه ملی پیوستند.[۵]

در اسفند ۱۳۲۹ رزم‌آرا به قتل رسید و طرح ملی شدن نفت که بقایی یکی از امضاکنندگان آن بود، تصویب شد. بقایی خود را به عنوان یکی از چهره‌های اصلی نهضت ملی مطرح می‌کرد و به این عنوان نیز شناخته می‌شد. در این دوران بقایی با خلیل ملکی همکاری نزدیکی را آغاز کرد. آشنایی و همکاری مظفر بقایی با خلیل ملکی از حدود سال‌های ۱۳۲۸ و ۱۳۲۹ با وساطت جلال آل احمد و در رابطه با انتشار روزنامه شاهد آغاز شده بود.[۶] سرانجام او در اواخر اردیبهشت ۱۳۳۰[۷] همراه با خلیل ملکی حزب زحمت‌کشان ملت ایران را تأسیس کرد.

در حدود تیرماه 1330 معلوم شد که بقایی عیسی سپهبدی را برای مذاکرده نزد احمد قوام فرستاده است. اعضای حزب از وی راجع به این مسئله بازخواست کردند . مضفر بقایی سه ما خود را تحت عنوان ترک تریاک در بیمارستان بستری کرد پس از آن روزی وارد حزب شده تاریخچه ای از فعالیتهای خود را قرائت کرد. سپش با لحنی توهین آمیز اعتراض کرد که چرا اعضای حزب از خلیل ملکی بعنوان آموزگار خردمند نام میبرند و چرا "این پسره" حسین ملک ( برادر ناتنی خلیل ملکی) مقاله ای برضد او منتشر کرده است. خلیل ملکی معترض شد که با اینکه من با اعمال برادرم مخالف هستم حق ندارید وی را با توهین نام ببرید. در این لحظه بقایی عصای خود را برروی میز کوبید و گفت من رهبر این حزب هستم و هرکس نمیخواهد برود!! بدین ترتیب اتحاد مزبور با خودخواهی بقایی به پایان رسید.

بقائی از بنیان‌گذاران جبهه ملی بود ولی از سال ۱۳۳۱ شروع به مخالفت با دکتر مصدق کرد و تا کودتای ۲۸ مرداد از سرسخت‌ترین مخالفان او بود.

 
آیت الله کاشانی و مظفر بقایی روبروی ساختمان مجلس شورای اسلامی

اوایل سال ۱۳۳۲ عملیات دو سازمان ام‌آی۶ و سیا علیه نهضت ملی ایران شدت گرفت. در ۱ اردیبهشت ۱۳۳۲ سرتیپ افشارطوس رئیس شهربانی دولت مصدق، به دست عوامل بقایی و فضل‌الله زاهدی ربوده و کشته شد.[۸]

پس از قتل افشارطوس، فرمانداری نظامی بقائی و زاهدی را برای بازجویی احضار و حکم جلب آنان را صادر کرد، اما ابوالقاسم کاشانی رئیس مجلس و یکی از چهره‌های مذهبی معروف آن زمان، شخصاً به مجلس آمده و به طرفداری از زاهدی و بقائی پرداخت. متهمین پرونده قتل افشارطوس با حمایت آیت الله کاشانی در مجلس متحصن شده و دستگیری و محاکمه آنان به جرم قتل میسر نگردید. کاشانی در مصاحبه‌ای دربارهٔ بقائی به صراحت گفته بود: «… نظر من این است که این نسبت‌های ناروا به آقای دکتر مظفر بقائی که سالهاست در صحت عمل و درستی و فداکاری قابل تقدیر برای مملکت و ملت ایران کم‌نظیر هستند دور از انصاف و وجدان است.»

هم چنین هواداران او در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ سرگرد محمود سخایی رئیس وقت شهربانی کرمان را به طرز فجیعی به قتل رساندند.[۹][۱۰][۱۱] بقایی ۲۰ روز پس از کودتا به کرمان رفت و از عاملین قتل سرگرد سخایی تقدیر کرد.[۱۲]

در کودتای ۲۸ مرداد نیروهای مظفر بقایی، اعضای حزب زحمتکشان ملت ایران نیز در کودتا نقش فعال داشتند.[۱۱] گفته می‌شود که پس از کودتای ۲۸ مرداد به دلیل فعالیت‌های و همراهی‌های بقائی و حزب زحمت‌کشان ملت ایران در کنار دو سازمان خدمات مخفی اطلاعاتی بریتانیا و سیا، مطبوعات، بقایی را یکی از رهبران این ماجرا علیه دولت مصدق معرفی کردند.

مظفر بقایی و ولایت فقیهویرایش

مظفر بقایی در روز رفراندوم قانون اساسی جمهوری اسلامی در یک سخنرانی (در دفتر حزب زحمت‌کشان) که به عنوان وصیت‌نامه سیاسی او معروف است در رابطه با قانون اساسی مطالبی مطرح کرد که با توجه به عضویت حسن آیت در هیئت رئیسه مجلس خبرگان قانون اساسی و ارائه ۴۰ صفحه اصلاحیه برای پیش‌نویس قانون اساسی توسط حزب متبوع او از اهمیتی والا در تاریخ سیاسی ایران برخوردار است. این وصیت‌نامه که در مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی نگهداری می‌شد و تنها با اجازه شخص رئیس مجلس قابل دسترسی است و گفته می‌شود که در سال ۱۳۸۵ به سرقت رفت.[۱۳][۱۴][۱۵]

زندان و مرگ مشکوکویرایش

او پس از انقلاب به اتهام توطئه علیه نظام زندانی شد و در سال ۱۳۶۶ بدرود زندگی گفت. علت مرگ او به درستی مشخص نیست. دلیل آن بیماری سفلیس اعلام شد اما به ماجرای قتل‌های مخالفان جمهوری اسلامی (قتل‌های زنجیره‌ای) نسبت داده می‌شود.[۱۶] جسد او در آرامگاه خانوادگی مظفر بقائی کرمانی در گورستان بهشت زهرا مدفون است.

سعیدی سیرجانی در مورد مرگ مظفر بقائی چنین گفته‌است:

من در سفر بودم که خبر آخرین گرفتاری دکتر بقائی را شنیدم و بلافاصله به چند نفری که در اتاقم نشسته بودند گفتم «کارش تمام شد» و با قاطعیت برایشان استدلال کردم که مردی که من می‌شناسم از این هردم بیلهایی نیست که بشود گریمش کرد و پشت تلویزیون آوردش و به خوردم نخوردمش انداخت. او شاگرد مکتب سقراط است و یقین دارم مثل سقراط مرد مردانه به استقبال اجل خواهد رفت.[۱۷]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. http://pajoohe.ir/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C__a-10307.aspx
  2. «مذاکرات جلسه ۱۵۸ دوره پانزدهم مجلس شورای ملی سیزدهم اردیبهشت ۱۳۲۸».
  3. ص ۱۹ خاطرات مظفر بقایی- مقدمه حمید سیف زاده. (تاریخ شفاهی هاروارد-نشر علم-۱۳۸۲)
  4. «مذاکرات جلسه ۱۵۷ دوره پانزدهم مجلس شورای ملی ۲۷ فروردین ۱۳۲۸».
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. نی. صص. ۳۱۰.
  6. دوبرادر، محمد حسین دانایی، انتشارات مؤسسه اطلاعات، تهران، چاپ دوم، سال1393
  7. http://tarikhirani.ir/fa/news/4/bodyView/781/0/حزب.زحمتکشان.ملت.ایران.و.مظفر.بقایی.html
  8. نخست وزیران ایران، از مشیرالدوله تا بختیار، دکتر باقر عاقلی، انتشارات جاویدان، صفحه ۷۷۴–۷۷۶
  9. «منوچهر سخایی و آن "پرستو" که دشنه‌آجین شد». خبرنامه گویا. ۹ اردیبهشت ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۳ فروردین ۱۳۹۵.
  10. «حزب زحمتکشان ملت ایران به دبیرکلی مظفر بقایی کرمانی». تاریخ ایرانی. دریافت‌شده در ۱۳ فروردین ۱۳۹۵.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «معمای دکتر مظفر بقایی کرمانی». وبگاه عبدالله شهبازی (مورخ). دریافت‌شده در ۱۳ فروردین ۱۳۹۵.
  12. «سلاخیِ سخایی در کرمان». روزنامه قانون، شماره ۶۶۸. ۳۰ آبان ۱۳۹۴.[پیوند مرده]
  13. وصیت‌نامه مظفر بقایی را از مجلس دزدیدند!
  14. «راز وصیت‌نامه بقایی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژانویه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۱ ژانویه ۲۰۰۷.
  15. وصیتنامه مظفر بقایی در صندوق کارپردازی مجلس نیست! روزنامه اعتمادملی
  16. «تکثیر تاسف‌برانگیز «سعید امامی» پس از یازده سال». موج سبز آزادی. ۳۰ آبان ۱۳۸۸.
  17. سعیدی سیرجانی، افسانه‌ها، صفحهٔ ۱۴

منابعویرایش

حمید رضا مسیبیان / سرگرد سید محمود سخائی