ممسنی (ایل)

یکی از ایلات قوم لر
هادی خان کشکولی در کنار امامقلی خان رستم ممسنی

ایل ممسنی از قبایل لر ایران است که در حال حاضر در شهرستان‌های ممسنی، رستم، کوه‌چنار، کازرون، سپیدان، مرودشت و فراشبند در استان فارس زندگی می‌کنند و از چهار طایفه رستم، بکش و جاوید و دشمن زیاری تشکیل شده‌است. بنا به سرشماری عشایر کوچنده در ۱۳۸۷ تنها ۱۵۳۷۷ نفر از ممسنی‌ها هنوز به زندگی عشایری ادامه می‌دهند.[۱] در دوره هخامنشی ایل بزرگی بوده‌است. که به گفته کنت کورس مورخ یونانی با نام مماسن در شهر کورش در استان سغد واقع در ماوراءالنهر می‌زیستند و مانع از پیشروی ارتش اسکندر در آن ناحیه شدند. ممسنی‌ها ظاهراً از طوایف سکایی پارتی آسیای میانه بوده‌اند، و یا این که به فرمان کورش بزرگ برای پاسداری از مرزهای ایران در آسبای میانه از استان فارس به شهر کورش مهاجرت کردند. طوایفی از ممسنی پس از برگشت از آسیای میانه در زمان اشکانیان در سیستان و فارس ساکن شدند.بخش عمده ی طوایف ممسنی استان فارس با برخی از طوایف دیگر قوم لر، پس از شکست ساسانیان و تسلط اعراب بر ایران به شمال غربی کشور سوریه (منطقه جبل السماق )مهاجرت کردند و یا تبعید شدند .آنان در اوایل قرن ۵ و ۶ هجری با رهبری خاندان فضلوی،بنیانگذران سلسله اتابکان لر بزرگ به ایران برگشتند.علاوه بر ممسنیهای لر،ساکن استان فارس،ممسنی های سیستانی، شهرکی و سرابندی(فرزندان رستم خان ممسنی)با زبان شهرکی در سیستان ایران و ایالت نیمروز و هلمند افغانستان و بلوچستان و سند پاکستان به نام ممسنی و محمدحسنی به سر می برند. ممسنیهای بلوچ ، براهویی و شه بخش یا اسماعیل زهی ( اسماعیل فرزند محمدحسن خان ممسنی)هستند. دو طایفه شهرکی(قدرتمند ترین و بزرگ ترین طایفه سیستان) و طایفه براهویی( بزرگ ترین طایفه بلوچستان) تا به امروز اتحاد خود را حفظ کرده اند و اگر هر یک از این طایفه ها با طایفه دیگری به جنگ بپر دازد(شهرکی) طایفه دیگر او (براهویی)را یاری می کند ویا بلعکس که در سیستان و بلوچستان شاهد آن هستیم . گروهی از ممسنی های (محمدحسنی) کنونی به سیستان شرقی (کابل)و برخی به بلوچستان در زمان تیمور از ممسنی فارس ، تبعید شدند .

حمدالله مستوفی نویسنده تاریخ گزیده ( تالیف در ۷۳۰ هجری قمری/۱۳۳۰ میلادی)، به استناد کتاب زبده التواریخ کاشانی به مهاجرت نیاکان خاندان اتابکان لر بزرگ و طوایف لر وابسته به آنها شامل ایلات ممسنی ، بختیاری و بویر احمدی کنونی از .) به ایران اشاره کرده است.

در سنهٔ خمسایه (۵۰۰ق) قریب صد خانه لر]]، از جبل السماق شام، به سبب وحشتی که ایشان را با مهتر قوم خود (صلاح الدین) افتاده بود، به لرستان آمدند و در خیل احفاد محمد خورشید که وزرا بودند نزول کردند، برسبیل رعیتی. بزرگ ایشان ابوالحسن فضلوی بود… درین وقت سلغریان (ترکمنان) در فارس حاکم بودند. اما هنوز اسم پادشاهی نداشتند… چون او نیز نماند، پسری ابوطاهر فضلوی کنیت داشت. جوانی شجاع بود… ابوطاهر به صلح و جنگ به وعد و وعید و فریب و شکیب توانست ملک لرستان در ضبط آورد و چون تمکین و استقرار یافت، هوس استقلال کرد و خود را اتابک خواند و عصیان نمود و کار ان ملک بر او قرار گرفت، در سنهٔ خمسین و خمس مایه (۵۵۰ق). بعد از مدتی درگذشت و پنج پسر یادگار گذاشت: هزاراسپ و بهمن و عمادالدین پهلوان و نصرة الدین ایلواکوش و قزل. به حکم وصیت و اتفاق برادران.

اتابک هزاراسپ که مهین و بهین همه بود، قائم مقام پدر شد و عدل و داد ورزید. در عهد او ملک لرستان رشک بهشت گشت و بدین سبب اقوام بسیار از جبل السماق شام بدو پیوستند:

آسترکی، مما کویه، بختیاری، جوانکی بیدانیان، زاهدیان، علائی، کوتوند، بتوند، بوازکی، شوند، زاکی، جاکی، هارونی، اشکی، کوی لیراوی، ممویی، یحفومی، کمانکشی، مماسنی، ارملکی، توانی، کسدانی، مدیحه، لر، کولارد، چون گروه عقیلی (.) و گروه هاشمی) و دیگر قبائل که انساب ایشان معلوم نیست.

چون این جماعت به هزار اسف و برادران پیوستند، ایشان را قوت و شوکت زیاد شد. بقایای شولان را به زخم شمشیر از ان ولایت بیرون کردند و یکبار بر ان دیار مستولی شدند. پس دیار شولستان نیز مسخر کردند و شولان منهزم به فارس رفتند.

طایفه ی رستم و باقری همواره صاحب تاریخ و تمدن بوده وهچنین از زادگان و نسل آریوبرزن و از لر تبار های اصیل استان فارس و ایران میباشند شهرستان های ممسنی و رستم همواره یکی از قطب های علمی ایران بوده.

پخش و گسترش ممسنی‌هاویرایش

  1. سیستانی های ممسنی:ممسنی های ساکن سیستان شامل تیره های سرابندی,شهرکی , ناروئی میباشند و به زبان فارسی و لهجه ی زیبای سیستانی تکلم می کنند.
  2. بلوچ ممسنی: ممسنی های بلوچ به‌طور عمده شامل طوایف براهویی های محمد حسنی و طایفه شه بخش (اسماعیل زهی) و همچنین تیره گدازهی که ساکن شیب آب سیستان که عموزاده اسماعیل زهی ها هستند می باشد. براهویی های محمدحسنی شامل تیره های زیرکاری، عیدوزهی(تیره ای از قوم براهویی-بلوچ)، جمال زهی، هاشم زهی، کهرازهی، نوشیروانی (شیخ حسینی) و…
  3. لر ممسنی: در استان فارس، سیستان و بلوچستان
  4. گروه‌هایی از ممسنی که دومورینی آنها را پراکنده در فارس معرفی می‌کند.
  5. ممسنی های شهرکی

منابعویرایش

  1. «نتایج تفصیلی ایلی سرشماری اجتماعی اقتصادی عشایر کوچنده ۱۳۸۷». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۸ مه ۲۰۱۳.
  • حبیبی فهلیانی، حسن. ممسنی در گذر گاه تاریخ. انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱
  • همتی، ابوذر. تاریخچه ممسنی. مجله فرهنگی اقتصادی فراسو شماره های مختلف
  • رییس الذاکرین غلامعلی.زاد سروان سیستان دو جلد. ناشر مولف 1370
  • مستوفی حمدااله.تاریخ گزیده.باهتمام عبدالحسین نوایی، امیر کبیر 1364