نقض حقوق دین‌ناباوران و نوکیشان توسط جمهوری اسلامی ایران

در این نوشتار، نقض حقوق اقلیت‌های عقیدتی فرادینی (دین‌ناباور) و نیز نوکیشان (دینی و فرادینی) توسط نظام جمهوری اسلامی ایران مورد بررسی قرار گرفته‌است.

در این نوشتار، نقض حقوق انسان‌های فرادینی (دین‌ناباورنوکیش (دینی و فرادینی) یا صرفاً متهم شده به اهانت به دین توسط نظام جمهوری اسلامی ایران، مورد بررسی قرار گرفته‌است.

در نظام جمهوری اسلامی ایران، خداناباوران،[۱] دین‌ناباوران، بهائیان، یارسانی‌ها، شیطان‌پرستان، دراویش گنابادی، مندائیان، سیک‌های ایران، رائلیان و همهٔ مسلمانانی که به کیشِ دیگری بگروند (نوکیشان اسلام‌ناباور)... ، فاقدِ هرگونه حقوقِ شهروندی، قانونی و بشری هستند و به‌شدت، سرکوب می‌شوند.[۲][۳][۴]

فرادینی‌ها (دین‌ناباوران)ویرایش

«شلاق می‌زدند که نماز بخوانیم».
عفت ماهباز، زندانی سیاسی در دهه ۱۳۶۰[۵]

«
»

در نظام جمهوری اسلامی ایران، دین‌ناباوران (آتئیست، کمونیست، دادارباور، ندانم‌گرا...) و مرتدان، به شدت، سرکوب (اعدام یا زندانی…) می‌شوند؛[۶]

افراد خداناباور (آتئیست) به خدا و زندگی پس از مرگ اعتقاد ندارند. آن‌ها موافق با آزار رساندن به دیگران نبوده و در عین حال، اصراری هم به رساندن خیر به دیگران ندارند.
این افراد نیز اگر باورشان را آشکار کنند، با کیفر مرگ (اعدام) روبه‌رو می‌شوند.[۷]

شیطان‌پرستانویرایش

در ایران مجازات شیطان‌پرستان، برابر با مرگ (اعدام) می‌باشد و ضمناً هرگونه آسیب و آزار رساندن به آن‌ها نیز از دید قوه قضاییه، مُجاز است. قاضی صفر خاکی، دادیار دادسرای جنایی تهران در پاسخ به این سؤال که آیا قانون کشور ایران در رابطه با شیطان‌پرستان چه می‌گوید؟ گفت که از نظر قانونی هر نوع خروج از اسلام و مقابله با خداوند، ارتداد به‌شمار می‌رود و اگر از نوع فطری باشد یعنی که خودش مسلمان یا از والدین مسلمان باشد حکمش اعدام است.[۸]

نوکیشان (مرتدان)ویرایش

همه کسانی که از دین اسلام، روی‌گردان شوند، حکمشان اعدام است.[۹]

تبعیض‌ها بر ضد دین‌ناباوران و نوکیشانویرایش

 
علی دشتی به دلیل انتشار کتاب ۲۳ سال، در کهولت سن، شکنجه و به اعدام، محکوم شد.
 
حبیب‌الله آشوری به اتهام ارتداد و مخالفت با حکومت، توسط حکومت جمهوری اسلامی، اعدام شد.
 
حسین سودمند نوکیش مسیحی‌ای که در زندان مشهد، به اتهام ارتداد، اعدام شد.[۱۰]
 
محسن امیراصلانی روان‌شناسی که به اتهام ارتداد (خرافی دانستن زنده ماندن یونس در شکم ماهی)، اعدام شد.
 
قربان دردی تورانی به دلیل گرویدن به مسیحیت، توسط حکومت جمهوری اسلامی، کشته شد.
 
مهدی دیباج به دلیل گرویدن به مسیحیت، به دست برخی از مأموران جمهوری اسلامی، کشته شد.

«خمینی را در آینده، خون‌ریز، سفاک و فتاک، لقب خواهند داد».
حسینعلی منتظری.[۱۱]

«
»

نقض حق تحصیل و کارویرایش

شکنجه، حبس، ترور، اعدام و ناپدید کردن دین‌ناباوران و نوکیشانویرایش

تا کنون افراد بسیاری در ایران به‌دلیل فرادینی بودن، نوکیش (مرتد) شدن یا صرفاً به دلیل متهم شدن به توهین به دین، به زندان رفته، شکنجه شده یا اعدام شده‌اند.

فرادینی‌ها (دین‌ناباوران)ویرایش

در ۱۹۹۱ میلادی، هیتوشی ایگاراشی، مترجم کتاب آیات شیطانی به ژاپنی، در تسوکوبا، ایباراکی و در دانشگاهی که تدریس می‌کرد، به دست اسلام‌گرایان تروریست، کشته شد.
همچنین مترجم ایتالیایی کتاب در میلان، مورد ضرب و شتم و ضربات چاقو قرار گرفت.
در ۱۹۹۳، ویلیام نیگارد ناشر نروژی کتاب، به ضرب گلوله، کشته شد.
سی و هفت نفر از کسانی که برای سخنرانی مترجم بخش‌هایی از کتاب به ترکی یعنی عزیز نسین، طنزپرداز شناخته‌شده، گرد آمده بودند، در هتل محل تجمع در سیواس ترکیه به آتش کشیده شده و جان باختند.
همچنین یکی از اعضای تروریست حزب‌الله لبنان، برای کشتن رشدی، اقدام کرد؛ ولی خودش در هنگام بمب‌گذاری در یک هتل در پدینگتون مرکز لندن، به دلیل نابهِنگام عمل کردن بمب، کشته شد.[۴۲]

متهمان به کفر و ارتداد (اسلام‌ناباوری یا دین‌ناباوری)ویرایش

نوکیشان (گرَوندگان از اسلام به دینی دیگر)ویرایش

  • حسین سودمند نخستین کشیش ایرانی که در دورهٔ معاصر به اتهام اعتقادی، اعدام شد. وی در دوران خدمت سربازی به مسیحیت گرَوید و پس از انقلاب اسلامی به زندان افتاد و پس از سال‌ها در بند بودن و پایداری بر عقیدهٔ خود، در ۳ دسامبر ۱۹۹۰ در مشهد، اعدام شد.
  • مهدی دیباج به دلیل گرویدن به مسیحیت، در ۱۹۹۴ توسط تیم ترور قتل‌های زنجیره ای به قتل رسید.
  • آقای م. صفری مقدم، در سال ۸۳ در دادگاهی در استان اصفهان، محاکمه شد و حکم صادره از دادگاه به دلیل ارتباط با کلیساهای خارج از ایران و تبلیغ علیه نظام، در سایه بی‌خبری و نبودن وکیل و سازمان حقوق بشری، محکوم به هشتاد و دو ضربه شلاق و نیز چهار سال تبعید شد.
  • سینا دهقان، نوکیش مسیحی جوان، به اتهام سب النبی در شبکهٔ اجتماعی لاین، به اعدام محکوم شد.[۷۳][۷۴][۷۵] مشکلات او با حکومت از زمانی شروع شد که وی تصمیم می‌گیرد یک کانال در لاین برای نوشتن ایده‌های خود علیه اسلام و انتقاد از قرآن ایجاد کند. سپس ماجرایی برای او اتفاق می‌افتد:

    ۲۱ اکتبر ۲۰۱۵ بود و من از مرکز آموزش خدمت سربازی به خانه برمی‌گشتم، جایی که در میانه راه، توسط سازمان اطلاعات ایران (اطلاعات سپاه) دستگیر شدم تا مرا به زندان مرکزی اراک بفرستند. پس از شکنجه و بازجویی طولانی تحت فشار شدید، آن‌ها مرا مجبور به اعتراف به اقدامات خود کردند و آنها مرا به مجازات اعدام محکوم کردند.

    او تا هنگام اجرای کیفر اعدام، در زندان به سر می‌برد.[۷۶]
  • مریم رستم‌پور و مرضیه امیرزاده، در ایران، به تاریخ ۱۵ اسفند ماه ۱۳۸۷ (۵ مارس ۲۰۰۹) به دلیل ارتداد، دستگیر شدند[۷۷][۷۸][۷۹] که با فشار جامعه بین‌المللی، پس از ۲۵۹ روز حبس، آزاد شدند.
  • قربان دردی تورانی معروف به قربان توری، مسلمان‌زاده ایرانی‌ای بود که به مسیحیت تغییر دین داد و سرانجام در دوره جمهوری اسلامی، به همین دلیل، کشته شد.
  • حمید پورمند، مسلمان‌زاده‌ای بود که به مسیحیت گروید و به دلیل ارتداد، بازداشت و زندانی شد.
  • یوسف ندرخانی در سال ۱۳۸۸ بازداشت و به اتهام ارتداد (گرویدن از اسلام به مسیحیت) به اعدام، محکوم شد؛[۸۰][۸۱][۸۲][۸۳][۸۴] هر چند بر اثر فشار و واکنش‌های بین‌المللی، حکمش کاهش یافت.

شرکت در مراسم دینی به عنوان کیفرویرایش

در دورهٔ جمهوری اسلامی، سابقهٔ محکومیت افراد به شرکت در مراسم دینی وجود داشته‌است. در آذر ۱۳۹۹، یک شاعر ایرانی به نام ابوالحسن کمالی، با شکایت سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و با حکم دادگاه انقلاب یاسوج، به هفت ماه زندان در خانه با پابند الکترونیکی و شرکت در مراسم‌های مذهبی (با تأیید روحانی مسجد) محکوم شد. اتهامات وی، «توهین به مقدسات و نشر اکاذیب» بوده‌است.[۸۵]

آمار دین‌ناباوران در ایرانویرایش

در دوره نظام جمهوری اسلامی ایران به دلیل استفاده از دین برای سرکوب معترضان (و دلایلی دیگر)، دین‌ناباوری مانند سونامی در میان جوانان ایرانی افزایش یافته‌است.[۸۶]

بر پایهٔ برخی از آمارها، نزدیک به ۵۰ درصد از جمعیت ایران در نظام جمهوری اسلامی ایران، دین‌ناباور (اعم از: خداناباور، انسانیت‌گرا، ندانم‌گرا، معنویت‌گرا و عرفان‌گرای دین‌ناباور…) شده‌اند.[۸۷][۸۸][۸۹][۹۰]

فهرست نام‌های برخی از ایرانیان فرادینی کشته شدهویرایش

فهرست اطلاعات برخی از ایرانیان فرادینی کشته شده توسط نظام جمهوری اسلامی ایران
ردیف رخ‌نگاره نام زادروز جای زادروز تاریخ کشته شدن جای کشته شدن دلیل کشته شدن
۱   علی دشتی ۱۱ فروردین ۱۲۷۶ کربلا (عراق) ۲۵ دی ۱۳۶۰ تهران (ایران) محکوم به اعدام توسط نظام جمهوری اسلامی ایران (درگذشت در بیمارستان پس از شکنجه شدن در کهولت سن)
۲   کوروش آریامنش (رضا مظلومان) ۱۷ دی ۱۳۱۴ مشهد (ایران) ۷ خرداد ۱۳۷۵ اطراف پاریس (فرانسه) ترور و کشته شدن به دست برخی از عوامل امنیتی نظام جمهوری اسلامی ایران
۳   فرود فولادوند (فتح‌الله منوچهری) ۵ آذر ۱۳۲۰ شاهوله لرستان (ایران) (ناپدید شده:) ۲۷ دی ۱۳۸۵ ترکیه ربوده و ناپدید شدن به دست نیروهای امنیتی نظام جمهوری اسلامی ایران در بیرون از ایران
۵   پیروز دوانی ۳ اردیبهشت ۱۳۴۰ کازرون (ایران) ۱۳۷۷ تهران (ایران) کشته شدن به شیوهٔ دردناک؛ جزو کشتگان جریان قتل‌های زنجیره‌ای ایران
۶   محمدجعفر پوینده ۱۷ خرداد ۱۳۳۳ اشکذر یزد (ایران) ۱۸ آذر ۱۳۷۷ شهرستان شهریار (ایران) کشته شدن به شیوهٔ دردناک؛ جزو کشتگان جریان قتل‌های زنجیره‌ای ایران
۷   محمد مختاری ۱ اردیبهشت ۱۳۲۱ مشهد (ایران) ۱۲ آذر ۱۳۷۷ تهران (ایران) کشته شدن به گونهٔ دهشتناک؛ جزو کشتگان جریان قتل‌های زنجیره‌ای ایران
۸   فریدون فرخزاد (برادر فروغ فرخزاد) ۱۵ مهر ۱۳۱۵ تهران (ایران) ۱۶ مرداد ۱۳۷۱ بن آلمان سلاخی شدن به گونهٔ دهشتناک به دست برخی از عوامل امنیتی نظام جمهوری اسلامی ایران
۹   شاپور بختیار ۴ تیر ۱۲۹۳ شهرکرد (ایران) ۱۵ مرداد ۱۳۷۰ پاریس (فرانسه) کشته شدن وی و سروش کتیبه به گونهٔ دهشتناک به دست برخی از عوامل امنیتی نظام جمهوری اسلامی ایران
۱۰ بدون رخ‌نگاره علی‌اصغر کاظمی (شایان کاویانی) - (ایران) - بیرون از ایران ربوده و ناپدید شدن به دست نیروهای امنیتی نظام جمهوری اسلامی ایران در بیرون از ایران
۱۱ بدون رخ‌نگاره بیژن فاضلی (فرزند رضا فاضلی) - (ایران) ۲۸ مرداد ۱۳۶۵ لندن بریتانیا ترور و کشته شدن به دست نیروهای امنیتی نظام جمهوری اسلامی ایران به وسیلهٔ بمب
۱۲ بدون رخ‌نگاره ارسلان رضایی - (ایران) ۲۰ آذر ۱۳۹۹ ترکیه مدیر برخی از شبکه‌های اجتماعی منتقد دین اسلام که سرانجام، توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ترور و کشته شد

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. بی‌بی‌سی، آیا آتئیسم در ایران در حال گسترش است؟، ۴ اردیبهشت ۱۳۹۷
  2. چهل سال جمهوری اسلامی، کارنامه حقوق بشری| سرکوب و نقض حقوق قانونی اقلیت‌های مذهبی و قومی https://ir.voanews.com/persiannewsiran/iran-human-rights-65
  3. «کمیسیون آمریکایی: ناقضان آزادی‌های مذهبی در ایران تحریم شوند». رادیو فردا فارسی. ۹ اردیبهشت ۱۳۹۹.
  4. «آمریکا از آزار پیروان مذاهب غیرشیعه در ایران انتقاد کرد». دویچه‌وله فارسی. ۸ مرداد ۱۳۹۳.
  5. «شلاق می‌زدند که نماز بخوانیم»، رادیو زمانه
  6. https://www.radiofarda.com/a/f1_apostasy_Islamic_law/436571.html
  7. «ایران در فهرست هفت کشور اعدام کننده خداناباوران». www-radiofarda-com.cdn.ampproject.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۰۴.
  8. «حبس و اعدام در انتظار شیطان پرستان». خبرآنلاین. ۱۸ آبان ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۰.
  9. «حبس و اعدام در انتظار شیطان پرستان». khabaronline.
  10. «گزارشی مستند از نقض حقوق مسیحیان در ایران» مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). خبرنامه امیرکبیر. پایگاه خبری تحلیلی دانشجویان دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران). ۱۱م اسفند ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در 12.4.2014. دریافت‌شده در 12.4.2014. تاریخ وارد شده در |بازبینی=،|تاریخ=،|تاریخ بایگانی= را بررسی کنید (کمک)
  11. در ضرورت تعیین تکلیف با آیت‌الله خمینی، بی‌بی‌سی فارسی
  12. «احسان نراقی؛ آن که ملامت کشید و خوش ماند». بی‌بی‌سی فارسی.
  13. وبسایت تندر (۱۲ مرداد ۱۳۹۹). «زندگی‌نامه فرود فولادوند».
  14. پسر فرود فولادوند: پدرم در زندان جمهوری اسلامی است بایگانی‌شده در ۲۲ ژوئن ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine، رادیو فردا
  15. دستگیری زم؛ مخالفان حکومت ایران در خارج کشور چگونه ربوده می‌شوند؟، بی‌بی‌سی فارسی
  16. «کیومرث مرزبان». اطلس زندان‌های ایران.
  17. «برای «کیومرث مرزبان»، طنز نویس حکم ۲۳ سال و ۹ ماه حبس صادر شد». صدای آمریکا.
  18. «فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران احکام صادر شده علیه سه روزنامه‌نگار ایرانی را محکوم کرد». صدای آمریکا.
  19. «تأیید حکم سنگین ۲۳ سال زندان کیومرث مرزبان در دادگاه تجدیدنظر؛ این طنزنویس ۱۱ سال باید در زندان باشد». صدای آمریکا.
  20. «بی‌خبری از کیومرث مرزبان طنزنویس دوهفته پس از بازداشت». صدای آمریکا.
  21. «دادگاه کیومرث مرزبان بعد از ماه‌ها بازداشت، اسفند برگزار می‌شود». صدای آمریکا.
  22. «از حکم ۱۱ سال حبس کیومرث مرزبان تنها پنج سال مشمول عفو قرار گرفت». صدای آمریکا.
  23. «کیومرث مرزبان، طنزنویس زندانی به مرخصی آمد». صدای آمریکا.
  24. «کیومرث مرزبان، طنزنویس زندانی، به مرخصی آمد». رادیو فردا.
  25. «کیومرث مرزبان، طنزنویس، به ۲۳ سال زندان محکوم شد». رادیو فردا.
  26. «کیومرث مرزبان، طنزنویس، به زندان بازگشت». رادیو فردا.
  27. «قوه قضائیه ایران علیه دو روزنامه‌نگار احکام سنگین زندان صادر کرد». بی‌بی‌سی.
  28. «جزییات ۲۳ سال حبس برای یک نویسنده طنزپرداز». بهار.
  29. «اطلاعات سپاه کیومرث مرزبان، طنزنویس ایرانی را بازداشت کرد. این نویسنده از حق ملاقات و دسترسی به وکیل محروم است. دلیل بازداشت او هم مشخص نیست». رادیو زمانه.
  30. «کلیدواژه: کیومرث مرزبان». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی.
  31. «جلسه دادگاه تجدید نظر کیومرث مرزبان برگزار شد». صدای بازداشت شدگان.
  32. «حکم ۲۳ سال و ۹ ماه حبس کیومرث مرزبان تأیید شد». خبرگزاری هرانا (ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشری در ایران).
  33. «۲۳ سال و نه ماه حبس تعزیری به جرم نوشتن طنز». iranwire.
  34. «تأیید حکم سنگین کیومرث مرزبان؛ ۲۳ سال حبس برای نویسندگی». دویچه وله.
  35. «کیومرث مرزبان، نویسنده و طنزپرداز به ۲۳ سال حبس محکوم شد». دویچه وله.
  36. «کیومرث مرزبان به ۲۳ سال حبس محکوم شد؛ جرم: همکاری با رادیو فردا و من‌وتو». خبرآنلاین.
  37. حکم اعدام سهیل عربی به اتهام توهین به مقدسات «تأیید شده‌است»
  38. گفتگو با همسر سهیل عربی؛ وبلاگ‌نویس ایرانی که به اعدام محکوم شده‌است
  39. تأیید حکم اعدام سهیل عربی، فعال فیس بوکی "به دلیل توهین به پیامبر"
  40. «حکم اعدام و قتل سلمان رشدی، به مسلمانان جهان». سایت جامع خمینی.
  41. «خامنه‌ای فتوای رشدی را احیا می‌کند؟». bbc.
  42. Hezbollah’s Terrorist Threat to the European Union - Testimony before the House Committee on Foreign Affairs, Subcommittee on Europe
  43. آیت‌الله منتظری، نقش پورمحمدی در اعدام‌های سال ۶۷ را تأیید کرد/ بی‌بی‌سی
  44. Dr. Reza Mazlouman
  45. هیجدهم آذرماه، روزی که پوینده به خانه بازنگشت، بی‌بی‌سی فارسی
  46. سهراب مختاری: آمران و عاملان قتل‌های زنجیره‌ای، نتیجه عکس گرفته‌اند، بی‌بی‌سی فارسی
  47. بزرگداشت فریدون فرخ زاد نامی‌ترین شومن ایران، دویچه وله فارسی
  48. «برومند: فرانسه فشار بر روی بختیار را زیاد کرده بود».
  49. جمشید برزگر. «سالگرد 'سفر مرگ'؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۷-۱۶.
  50. «مروری بر قتلهای زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم اتوبوس مرگ». رادیوفردا. ۳ آذر ۱۳۸۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۷-۱۶.
  51. «جنجال پیرامون "فتوای ارتداد" یک هنرمند». دویچه وله.
  52. «شاهین نجفی: قصد توهین به امامان شیعه را نداشته‌ام». bbc.
  53. «آیت‌الله مکارم شیرازی: اهانت به امامان معصوم موجب ارتداد است». bbc.
  54. «حمایت پارلمان و چهره‌های فرهنگی آلمان از شاهین نجفی». bbc.
  55. «محسن نامجو: دیگر معذرت‌خواهی نمی‌کنم». bbc.
  56. «حمله به یکی از امضا کنندگان «بیانیه برای استعفای خامنه‌ای» در زندان». ایران اینتر نشنال.
  57. «علیرضا شیرمحمدعلی، زندانی سیاسی در زندان فشافویه «کشته» شد». صدای آمریکا. ۱۳۹۸-۰۳-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۱۱.
  58. «کیفرخواست متهمان پرونده قتل علیرضا شیرمحمدعلی صادر شد». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۶-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۱۳.
  59. «جزئیات تازه از قتل علیرضا شیرمحمدعلی زندانی سیاسی در ایران». BBC Farsi. ۲۰۱۹-۰۶-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۱۳.
  60. «نامه به رهبر جمهوری اسلامی ایران». bbc.
  61. «اعدام؛ از آشوری تا اصلانی». roozonline.
  62. «محسن امیراصلانی به اتهام تفسیر متفاوت از قرآن اعدام شد». دویچه وله.
  63. «کنفرانس برلین؛ ده سال بعد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۳ فروردین ۱۳۸۹.
  64. «هفت سال زندان برای طرح اختیاری بودن حجاب زنان». عصر ایران. ۲۳ مهر ۱۳۸۱.
  65. «شش سال زندان برای گلرخ ایرانی به اتهام توهین به مقدسات برای یک داستان منتشر نشده». کمپین حقوق بشر در ایران. ۱۰ اکتبر ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۸.
  66. «گفتگو با گلرخ ایرایی نویسنده و فعال حقوق بشر در ایران که به پنج سال زندان محکوم شده‌است». بی‌بی‌سی فارسی. ۶ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۶ آوریل ۲۰۱۸.
  67. عرفان کسرایی، ایران و جهان: مرزهای آزادی بیان و توهین به مقدسات
  68. عرفان کسرایی، ایران و جهان: مرزهای آزادی بیان و توهین به مقدسات
  69. «محکومیت هاشم آقاجری به یک سال حبس تعزیری». رادیو فارسی فرانسه.
  70. «تروریسم بهانه است‎». hamshahrionline.
  71. وکیل محمدعلی طاهری از صدور مجدد حکم اعدام برای او خبر داد
  72. هرانا (۱۸ مرداد ۱۳۹۴). «بازداشت و بی‌خبری از سرنوشت سه دگراندیش مذهبی». ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران. دریافت‌شده در ۲۷ فروردین ۱۳۹۵.
  73. «محکومیت اعدام یک جوان ۲۰ ساله به اتهام سب النبی و امیدواری خانواده برای شکستن حکم در دیوان عالی کشور». ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۶ آوریل ۲۰۱۷.
  74. «جوان ۲۱ ساله به دلیل انتشار مطالبی در شبکه‌های اجتماعی به اعدام محکوم شد». صدای آمریکا. ۲۴ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۷.
  75. «گزارش کوتاه از حکم اعدام چهار نوکیش مسیحی». ایران گلوبال. ۲۰۱۸-۰۳-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۰۱.
  76. «Atheism in Iran – Atheist Refugee Relief» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۲۹.
  77. «اتهام ارتداد برای دو ایرانی مسیحی». خبرنامه امیرکبیر. پایگاه خبری تحلیلی دانشجویان دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران). ۲۳ تیر، ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در 12.4.2014. دریافت‌شده در 12.4.2014. تاریخ وارد شده در |بازبینی=،|تاریخ=،|تاریخ بایگانی= را بررسی کنید (کمک)
  78. «تجربه مسیحیان دربند؛ گفتگو با مریم و مرضیه» مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). محبت‌نیوز. ۲۰ تیر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در 12.4.2014. دریافت‌شده در 12.4.2014. تاریخ وارد شده در |بازبینی=،|تاریخ بایگانی= را بررسی کنید (کمک)
  79. زمانی‌فر، امیر (۲۳ تیر ۱۳۸۸). «اتهام ارتداد برای دو ایرانی مسیحی» مقدار |نشانی بایگانی= را بررسی کنید (کمک). رادیوفردا. بایگانی‌شده از اصلی در 12.4.2014. دریافت‌شده در 12.4.2014. تاریخ وارد شده در |بازبینی=،|تاریخ بایگانی= را بررسی کنید (کمک)
  80. سایت خبری تحلیلی رهسا نیوز؛ آقای خامنه‌ای اصلاحات را آغاز کن و گرنه دیر خواهد بود/ گفتگو با فیروز صادق خانجانی
  81. یوسف ندرخانی | کمیته ضد اعدام و مجازات‌های مرگ
  82. gooya news:: politics: حکم اعدام کشیش مسیحی یوسف ندرخانی ابلاغ شد، رهانا
  83. بازداشت یوسف ندرخانی، کشیش گیلانی به جرم اعتراض به خواندن اجباری قرآن
  84. جنبش راه سبز - بازداشت سازمان یافته جمعی از مسیحیان فارسی‌زبان در تهران و شهرستا نها
  85. «محکوم شدن یک شاعر به حبس و شرکت در مراسم‌های مذهبی». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۱۱-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۱۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۰۹.
  86. «هشدار نسبت به "رشد خداناباوری و بی‌دینی" در ایران». دویچه وله فارسی.
  87. «گزارش نظرسنجی دربارهٔ نگرش ایرانیان به دین». گَمان؛ گروه مطالعات افکارسنجی ایرانیان.
  88. «نتایج یک نظرسنجی حرفه‌ای: حدود نیمی از جامعه ایران اظهار داشته‌اند که از دین‌داری به بی‌دینی رسیده‌اند». رادیو پیام اسرائیل.
  89. «نتایج یک نظرسنجی: نیمی از جامعه ایران از دین‌داری به بی‌دینی رسیده‌اند». اینترنشنال.
  90. «گزارش نظرسنجی دربارهٔ نگرش ایرانیان به دین (پی‌دی‌اف)» (PDF).