نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

از قوای نظامی سه‌گانۀ ارتش ایران

مختصات: ۲۷°۰۸′۳۴″شمالی ۵۶°۱۲′۵۵″شرقی / ۲۷٫۱۴۲۷°شمالی ۵۶٫۲۱۵۴°شرقی / 27.1427; 56.2154

نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (به‌اختصار: نداجا) یکی از چهار نیروی زیرمجموعه ارتش جمهوری اسلامی ایران است، که مسئولیت حفاظت و نگهبانی از آب‌های سرزمینی ایران در دریای عمان و دریای خزر را برعهده دارد.[۲] نیروی دریایی سپاه پاسداران نیز در خلیج فارس مستقر می‌باشد.[۳]

نیروی دریایی ارتش
جمهوری اسلامی ایران
Seal of the Islamic Republic of Iran Navy.svg
Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg
پرچم رسمی نداجا
کنش ۱۳۳۴–تاکنون
کشور  ایران
وفاداری ایران
رسته ارتش جمهوری اسلامی ایران
گونه نیروی دریایی
بخشی از نیروهای مسلح ایران
نام مستعار نداجا
سالگرد ۷ آذر
نبردها جنگ ایران و عراق
وب سایت http://nedaja.aja.ir
فرماندهان
فرمانده دریادار حسین خانزادی
جانشین فرمانده دریادار تورج حسنی‌مقدم[۱]
معاون هماهنگ‌کننده دریادار حمزه‌علی کاویانی
هواگردها
جنگنده 770
جنگ الکترونیکی 45

ریشه‌های شکل‌گیری ناوگان نیروی دریایی در ایران به دوران شاهنشاهی هخامنشی بازمی‌گردد، اما فرم کنونی این نیرو در دوران پهلوی شکل گرفت و به‌طور رسمی فعالیت آن از سال ۱۳۳۴ تحت عنوان نیروی دریایی شاهنشاهی ایران آغاز گردید. پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷، نام آن به شکل کنونی تغییر پیدا کرد.[۴] هم‌اکنون دریادار حسین خانزادی فرماندهی نیروی دریایی ارتش را برعهده دارد.

تاریخچهویرایش

به لحاظ موقعیت استراتژیک و تاریخی خلیج فارس به عنوان یکی از اولین دریاهای محصور شناخته شده جهان، امنیت این دریا هرازگاهی مورد نظر یکی از پادشاهان ایران قرار می‌گرفته‌است. اولین گزارش از یک نیروی دریایی مجهز محلی در ایران، مربوط به دوران انوشیروان است، که به قصد تسخیر عربستان، نیروی دریایی عظیمی را در ابوله، واقع در اروندرود تجهیز نمود و با آن به عدن، در دریای سرخ رسید و آن را مسخر خویش ساخت. البته تا پیش از آن و در لشکر کشی‌های هخامنشیان به اروپا نیز گاه ذکری از نیروی دریایی قوی ایران شده‌است.[۵]

اولین تلاش در جهت ساخت کشتی‌های جنگی و ایجاد ناوگان مدرن در دوره صفویه و برای اخراج پرتغالی‌ها از جزیره هرمز و خلیج فارس صورت گرفت. این تلاش به دلیل دخالت انگلستان به نتیجه نرسید و اولین نیروی دریایی مدرن ایران توسط نادرشاه افشار تأسیس شد. او با خرید چند کشتی از انگلستان و هلند، موفق شد نیروی دریایی ایران را تأسیس کند. هارفورد جانس بریج انگلیسی گزارش می‌کند:[۶]

هنگامی که در ۱۷۸۴ وارد بوشهر شدم، از کشتی‌های نادر سه کشتی باقی‌مانده بود که هریک پانصد تن ظرفیت داشتند.

در دوران قاجاریه تا زمان ناصرالدین‌شاه، توجهی به توسعه نیروی دریایی نشد. ناصرالدین شاه به منظور توسعه نیروی دریایی، موفق به خرید یک کشتی ۶۵۰ تنی مجهز به چهار اراده توپ کروپ، از آلمان گردید که نام آن را پرسپولیس گذارد. همچنین کشتی کوچک دیگری نیز به نام شوش برای تردد و حفظ امنیت کارون خریداری شد. در زمان مظفرالدین‌شاه نیز چند کشتی کوچک (ازجمله کشتی مظفری) به این ناوگان افزوده شد؛ ولی طی سال‌های بعدی و به دلیل مشکلات داخلی ایران (مشروطیت و پس از آن کودتای سوم اسفند) همه این کشتی‌ها با بی‌توجهی مواجه و در نتیجه به تدریج در خور سلطانی، نزدیک بوشهر به آب فرورفته و غرق شدند.[۶]

به دلیل افزایش منافع انگلستان در خلیج فارس و ایران، ایران سال‌ها مورد تحریم غیر علنی کشورهای اروپایی در برابر فروش اسلحه و ازجمله کشتی‌های جنگی قرار گرفت. در ۲۹ اسفند ۱۳۰۶، دولت لایحه‌ای به مجلس شورای ملی داد تا دویست هزار تومان از درآمدهای سال ۱۳۰۷ را برای «خرید کشتى مسلح و تعمیر کشتى‌‌هاى موجوده» اختصاص دهد. همچنین با این لایحه، مجوز استخدام ‏یک افسر و یک مهندس نیروی دریایی از ایتالیا به مدت سه سال با حقوق مجموعا ۱۵۰ هزار تومان کسب می‌شد.[۷]

در سال‌های ۱۳۱۱ و ۱۳۱۲، رضا شاه تصمیم به تجدید ناوگان جنگی دریایی گرفت و مأموریت خرید مخفیانه را به پرنس ارفع سپرد. وی با زیرکی موفق گردید تا تعدادی ناو و کشتی و یدک‌کش از ایتالیا خریداری نموده و مقدمات آموزش افسران ایرانی در ایتالیا را فراهم آورد. مرکز نیروی دریایی ایران خرمشهر بود و در همین محل بود که پادگان، فرماندهی، مخازن و اداره بندر قرار داشت. تعداد و محل مأموریت این شناورها به شرح زیر بود.[۶][۸]

  • ناو ببر (خرمشهر و گشت‌زنی در آب‌های خلیج فارس)
  • کشتی سیمرغ (خرمشهر)
  • کشتی شاهرخ (خرمشهر)
  • ناو پلنگ (آبادان و گشت‌زنی در آب‌های خلیج فارس)
  • کشتی کرکس (بندر شاپور، بندر امام خمینی فعلی)
  • کشتی شهباز (بندر شاپور، بندر امام خمینی فعلی)
  • پنج فروند شناور دیگر (بندر شاپور، بندر امام خمینی فعلی)

در سوم شهریور ۱۳۲۰، نیروی دریایی جدید ایران مورد شبیخون نیروهای انگلیس و شوروی قرار گرفت و تقریباً تمام شناورها و تأسیسات خود را ازدست داد. در این واقعه دریادار غلامعلی بایندر در جنوب و ناوسروان یدالله بایندر در بندر انزلی به همراه حدود ۶۰۰ نفر نظامی دیگر کشته و مجروح شدند.[۶]

تجهیزات و امکاناتویرایش

 
تصویری از رزمایش نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

قبل از سال ۱۹۷۱ نیروی دریایی ایران به‌طور کامل، با تجهیزات ایالات متحده و بریتانیا اداره می‌شد. در طول ۸ سال بعد، نیروی دریایی ایران ناوچه‌های مدرن انگلیسی و آمریکایی را به ناوگان خود اضافه نمود، شامل ناوشکنها، ناوچه‌ها، تعدادی شناور کوچک شامل قایقهای گشتی و هاور کرافت، همچنین شاه ایران چهار ناوشکن مدرن نیز به آمریکا سفارش داده بود، که با سقوط شاه، به ایران تحویل داده نشد و این چهار ناوشکن به عنوان کلاس کید (به انگلیسی: Kidd class) به خدمت نیروی دریایی آمریکا درآمد. در دهه ۱۹۷۰، ایران با برنامه گسترش نفوذ خود به اقیانوس هند اقدام به مجهز کردن ناوگان دریایی خود کرد که این مهم با وقوع انقلاب ایران (۱۳۵۷) در سال ۱۹۷۹، جنگ ایران و عراق و محدودیت بودجه به واقعیت نپیوست. این مسایل باعث شد تا نیروی دریایی با توانایی محدود در ابراز قدرت در خلیج فارس روبرو شود. بعد از انقلاب ایالات متحده تحریم‌های اقتصادی، تجاری و نظامی، بخصوص بر نیروی دریایی وارد کرد که باعث زمین گیر شدن چندین کشتی شد.

در دهه ۱۹۹۰ میلادی نیروی دریایی ایران تعدادی قایق گشتی، زیردریایی، موشک ضد کشتی سطحی به ناوگان خود اضافه کرد و کشتی‌های غربی موجود را به موشکهایی که از چین، کره شمالی و روسیه خریده بود، مجهز کرد و در همین زمان اقدام به برگزاری مانورهای متعدد با نیروی دریایی پاکستان و هندوستان کرد. تمامی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس که کشورهای حاشیه خلیج فارس را شامل می‌شوند، فاقد زیر دریایی اند و ایران تنها دارنده زیر دریایی در این منطقه است. به معنی کشتی مهم سطحی، ناومحافظ سبک سهند، دماوند و جماران هستند، که دماوند در ناوگان دریای خزر در شمال کشور خدمت می‌کند. نیروی دریایی ایران دارای کشتی فرماندهی (به انگلیسی: Capital ship) نمی‌باشد.[نیازمند منبع] بزرگترین کشتی‌های آن پنج ناو محافظ سبک است، که تمام آن‌ها با موشک‌های ایرانی سری نور مجهز شده‌اند. تمرکز اصلی نیروی دریایی ایران به نظر ساخت ناوچه‌های موشک‌انداز، قایقهای تندرو و ناومحافظ‌های متوسط برای حمل موشک‌های مدرن می‌باشد.

سه فروند از چهار ناومحافظ (به انگلیسی: Vosper Mark5) البرز، الوند و سبلان می‌باشند، که چهل سال از خدمت آن‌ها می‌گذرد و به موشک‌های مدرن ضد کشتی و ضدهوایی بومی مجهز شده‌اند. یک فروند کشتی آموزشی (حمزه) در اصل یک کشتی تفریحی (به انگلیسی: Yacht) دولتی بوده‌است، که هم‌اکنون به موشک‌های مدرن مجهز است، که البته در بندر انزلی در دریای خزر پهلو گرفته‌است. در مرزهای جنوبی ایران انوع زیر دریایی تهاجمی: سه فروند نوح یونس طارق کیلو کلاس (به انگلیسی: SSK Kilo) روسی و زیر دریایی سبک غدیر و زیردریایی فاتح کلاس متوسط، حمایت می‌شوند، زیر دریایی‌های روسی کیلو کلاس به عنوان ساکت‌ترین زیردریایی‌های دیزلی جهان شناخته می‌شوند.

هسته اصلی قوای تهاجمی ایران چندین قایقهای تندرو موشک‌انداز کوچک است؛ کلاس ذوالفقار و سراج، همچنین ۵ کشتی واکنش سریع (به انگلیسی: Catemaran) کت-۱۴ (به انگلیسی: Cat-۱۴) است که اخیراً طراحی و ساخته شده‌اند. باور بر این است که این کاتماران‌ها توانایی حرکت با سرعت ۵۰ نات (۹۳ کیلومتر در ساعت) را دارند که همه مجهز به آخرین مدل از موشک‌های ضد کشتی (موشک نور و قادر) هستند و بقیه ناوگان ایران شامل ۲۵۰ قایق گشتی ساحلی است.[نیازمند منبع]

ایران با تولید اژدر حوت توان بازدارندگی خود را افزایش داد و با تولید موشک بالستیک رادار فعال خلیج فارس از سال ۲۰۱۱ توانایی انهدام اهداف فراتر از ۲۰۰ کیلومتری را دارا می‌باشد.[نیازمند منبع] موشک‌های کروز سطح به سطح، کروز زیرسطح به سطح، سطح به هوا، موشک‌های بالستیک ساحلی، رادارهای پیشرفته، سامانه‌های دفاعی ناوها می‌باشند.

با دستور سید علی خامنه‌ای، از سال ۲۰۰۱ به بعد نیروی دریایی ایران با تعمیر اساسی تجهیزات خود و با تجهیز آن‌ها به موشک‌های بهینه‌سازی شده، توانایی مقابله با تهدیداتی با برد ۳۰۰ کیلومتر را دارا است و تمام خلیج فارس و دریای عمان را پوشش می‌دهد. ایران با راه‌اندازی خط تولید ناومحافظهای کلاس موج در بندرعباس و بندر انزلی در حال افزایش تعداد ناوهای خود با ناوهای جدید تولید داخل است. نیروی دریایی هم‌اکنون ناومحافظ بومی جماران و سهند در خلیج فارس و ناو دماوند در دریای خزر و ناوچه بایندر که تعمیر اساسی و بومی‌سازی شده‌است را در اختیار دارد. در اواخر سال ۱۳۹۷ نیز زیردریایی بومی نیمه سنگین فاتح به ناوگان زیر سطحی ملحق شد. این نیرو هم‌اکنون موفق به ساخت هواناو بومی تندر شده‌است. ضمن اینکه بزرگترین ناو خاورمیانه به نام ناو خارک با بیش از ۲۵۰ متر طول و با قابلیت حمل ۴ الی ۶ بالگرد، در خدمت این نیرو قرار دارد. ناو گروه‌های ایرانی در اقیانوس هند، خلیج عدن، کانال سوئز، دریای مدیترانه، تنگه مالاکا، دریای چین، دماغه کیپ تاون آفریقای جنوبی و اقیانوس اطلس دریانوردی کرده‌اند. همچنین نیروی دریایی ایران در تلاش است تا وارد منطقه غرب اقیانوس اطلس در خلیج مکزیک شود.

آمار ادواتویرایش

جنگ ایران و عراقویرایش

 
ناو سبلان در سال ۱۹۷۷

در طول جنگ ایران و عراق، خسارات زیادی به نیروی دریایی ایران وارد شد. این خسارات به مراتب بیشتر گردید زمانی که نیروی دریایی ایالات متحده برای اسکورت نفتکش‌های کویتی وارد خلیج فارس شد. این عملیات بین ۱۹۸۷–۱۹۸۸ ادامه یافت که به اختصار عملیات اراده جدی، (به انگلیسی: Operation Earnest Will) نام گرفت. در این عملیات کشتی تدارکاتی ایرانی؛ ایران ارج، توسط نیروهای آمریکایی توقیف و غرق شد، در ۱۴ آوریل ۱۹۸۸ یکی از مین‌های ایرانی چیزی نمانده بود که باعث غرق شدن رزمناو موشک انداز ساموئل بی رابرتز شود. ۴ روز بعد از آن نیروهای آمریکایی برای تلافی به دو سکوی نفتی ایرانی حمله کردند. در جریان این حمله که به عملیات آخوندک (به انگلیسی: Operation Praying Mantis) معروف شد، ناو سهند غرق شد و خسارات بسیار سنگینی به ناوگان نیروی دریایی ایران وارد گردید. از ناوچه‌های جدید نیروی دریایی ارتش می‌توان به ناوهای نیزه، تبرزین و سیرجان اشاره کرد.

پایگاه‌هاویرایش

منطقه یکویرایش

پایگاه دریایی بندر عباس یا منطقه یکم، بزرگترین مرکز استقرار یگان‌های نیروی دریایی ارتش است و ستاد نیروی دریایی ارتش نیز در بندر عباس مستقر می‌باشد.

منطقه دوویرایش

منطقه دوم به مرکزیت بندر جاسک، در استان هرمزگان می‌باشد، که یگان‌های فعال آن در بوشهر، عسلویه، جزیره خارک و خرمشهر مستقر می‌باشند.

منطقه سهویرایش

منطقه سوم به مرکزیت کنارک، در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد.

منطقه چهارویرایش

منطقه چهار یا پایگاه دریایی انزلی، به مرکزیت بندرانزلی است، که ستاد ناو گروه نیروی دریایی ایران در منطقه خزر و کارخانه تولیدکننده زیردریایی‌ها، همچنین فرماندهی آموزش تخصصهای دریایی رشت ( مرکز آموزش درجه داران غیور این نیرو) و دانشگاه علوم و فنون دریایی امام خمینی نوشهر (مرکز آموزش افسران نیروی دریایی ارتش و سپاه پاسداران) در این منطقه قراردارد (هرچند این نهادها بدلیل اهمیت به طور متمرکز تحت امر فرماندهی کل نداجا قراردارد.

هواپیمایی نداجا (هوادریای آجا) داری ۱۴۰ فروند بالگرد در قالب پنج پایگاه است که در کنار هر منطقه دریایی نداجا یک پایگاه قرار دارد، یک پایگاه ۵۶ فروندی در ستاد بندرعباس وجود دارد، فرمانده کل این یگان برعهده امیر دریادار دوم روح الامینی می باشد.[۲]

درجه‌های نظامیویرایش

درجه‌های امیران نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
دریابد دریاسالار دریابان دریادار دریادار دوم
درجه‌های افسران نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
ناخدا یکم ناخدا دوم ناخدا سوم ناوسروان ناوبان یکم ناوبان دوم ناوبان سوم
درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
ناواستوار یکم ناواستوار دوم مهناوی یکم مهناوی دوم مهناوی سوم سرناوی ناوی یکم ناوی دوم ناوی

نشان های نیروی دریایی ارتشویرایش

دانشگاهویرایش

در کتاب دینکرد آمده‌است که «در دوران ساسانی در بندر سیراف و بندر هرمز نوعی دانشکده افسری به نام ناوارتشتارستان به آموزش و پرورش افسران نیروی دریایی ایران می‌پرداخت.[۹][۱۰] آموزش تکاوران دریایی در شهر منجیل، افسران ارشد و ناخدا در شهر رشت و دیگر خدمه کشتی مثل افسران جزء،افسر موتور خانه وافسر عرشه و... در دانشگاه علوم دریایی نوشهر صورت می‌گیرد

روز نیروی دریاییویرایش

به مناسبت موفقیت نیروی دریایی ارتش ایران و نیز مقاومت ناوچه پیکان در برابر حمله دریایی و هوایی عراق در ۷ آذر ۱۳۵۹ با تأیید رهبر وقت جمهوری اسلامی؛ سید روح‌الله خمینی این روز در تقویم ایران، به‌عنوان روز نیروی دریایی نامگذاری شد.[۱۱]

فرماندهانویرایش

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «جانشین و معاون هماهنگ‌کننده نیروی دریایی ارتش منصوب شدند». خبرگزاری فارس.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران». Tehran Justice Administration. دی ماه ۹۴. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ «نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در یک نگاه». خبرگزاری تسنیم.
  4. «ایران چهارمین نیروی دریایی بزرگ جهان را دارد». www.yjc.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۰۹.
  5. مطالعاتی در باب بحرین و جزایر و سواحل خلیج فارس. عباس اقبال. چاپخانه مجلس. ۱۳۲۸. تهران
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ نظری به ایران و خلیج فارس. نگارش اسمعیل نوری‌زاده بوشهری نشر حدود ۱۳۲۴
  7. «مذاکرات جلسه ۲۲۵ دوره ششم مجلس شورای ملی ۲۹ اسفند ۱۳۰۶».
  8. خاطرات پرنس ارفع. علی دهباشی. سخن، (ISBN 964-91918-9-5)شهاب ثاقب. ۱۳۷۸
  9. ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۸۱، تیرماه ۱۳۸۷
  10. ماهنامه اطلاعات علمی، شماره ۳۵۸، تیرماه ۱۳۸۸
  11. «مشاهده تقویم تاریخ ۷ آذر». مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. برای مشاهده متن منبع، در بخش جستجو، «۷ آذر» را انتخاب کنید.. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  12. MehrNews.com - Iran, world, political, sport, economic news and headlines

پیوند به بیرونویرایش