هوهانس خان ماسحیان

نویسنده، مترجم و سیاست‌مدار ایرانی ارمنی تبار

هُوْهانِس خان ماسحیان ملقب به مساعدالسلطنه (ارمنی: Հովհաննես Ծերունի Մասեհյան‎ و معروف به آوانس خان مساعد (۹ اسفند ۱۳۴۲ تهران [۱] - ۱۳۱۰) نویسنده، مترجم و دیپلمات ارمنی‌تبار ایرانی و نخستین سفیر ایران در ژاپن بود.

هُوْهانِس خان ماسحیان
هوهانس خان ماسحیان.jpg
اولین وزیر مختار ایران در ژاپن
مشغول به کار
تیر ۱۳۰۹ – مرداد ۱۳۱۰
در زمانِرضاشاه پهلوی
پس ازوجود نداشت
پیش ازحسنعلی کمال هدایت
وزیر مختار ایران در بریتانیا
مشغول به کار
شهریور ۱۳۰۶ – شهریور ۱۳۰۸
پس ازعبدالعلی صدری (صدیق‌السلطنه)
پیش ازحسن تقی‌زاده
نمایندهٔ ارامنه در دورهٔ ششم مجلس شورای ملی
مشغول به کار
۱۳۰۵ – ۱۳۰۶ خورشیدی
(استعفا داد)
مختار ایران در آلمان
مشغول به کار
۱۴ (خرداد ۱۲۸۷[الف]
۱۲۹۰ – ۲۴ بهمن ۱۲۸۸[ب])
۱۲۹۴ خورشیدی
در زمانِرضاشاه پهلوی
پس ازمحمود علامیر (احتشام‌السلطنه)
پیش ازحسینقلی نواب
اطلاعات شخصی
زاده۲۳ فوریهٔ ۱۸۶۴
تهران
درگذشت۱۹ نوامبر ۱۹۳۱ (۶۷ سال)
بیمارستان خاربین، منچوری
آرامگاهمحوطهٔ کلیسای میناس مقدس (ونک)
کلیسای مریم مقدس (خ. جمهوری)
ملیت ایران
شغلنویسنده، سیاستمدار و مترجم
مذهبمسیحیت، کلیسای حواری ارمنی

ابتدای زندگی و تحصیلاتویرایش

هوانس (آوانس) [پ] در کوچه ارامنه، محله شاه‌عبدالعظیم، تهران دیده به جهان گشود.[۲][۳] پدرش زرونی ماسحیان، از زرگران و جواهرسازان مشهور دربار قاجار و میان درباریان به ابراهیم خان زرگرباشی معروف بود.[۲] مادرش آنا یرواندیان از یکی از خانواده‌های فاضل و سرشناس تبریز بود. [نیازمند منبع] هوهانس تحصیلات خود را در پاییز ۱۲۴۸ خورشیدی در کلیسای تادئوس و بارتوقیمئوس مقدس در محل دروازه شاه‌عبدالعظیم نزد خلیفه مگردیچ آغاز کرد.[۴] و یک سال بعد وارد مدرسه هایگازیان شد. در ۱۲۵۷ دوره مدرسه هایکازیان را با موفقیت به پایان رساند و چون شاگرد ممتاز مدرسه بود، مسئولان مدرسه به او نشان صلیب طلا اهدا کردند.[۵][۶]

برای تسلط و آموزش زبان فرانسه، هوانس را به شهر تبریز نزد دایی‌اش، آندون خان یرواندیان فرستادند که به مظفرالدین میرزا ولیعهد زبان فرانسه تعلیم می‌داد.[۵] هوهانس مدت سه سال نزد دایی‌اش به فراگیری و تکمیل زبان فرانسه پرداخت. در سال ۱۲۶۰ برای ادامه تحصیل به کلژ دو فرانس پاریس رفت. پس از سه سال فارغ‌التحصیل شد و به تهران بازگشت.[۴]

فعالیت‌های سیاسیویرایش

پس از بازگشت به ایران ابتدا سمت مترجمی و سپس مشاورت سفیر ایران در لندن، برلین، درسدن و توکیو را عهده‌دار بود. در سال‌های فعالیت در تهران سمت دبیری وزارت امورخارجه و مدیریت بخش‌های متعدد آن را به عهده داشت. وی همچنین در سال ۱۳۰۶ (۱۹۲۷) به عنوان نماینده ارامنه وارد مجلس شورای ملی شد.[۱]

هوهانس در تهران در دارالترجمه دولتی استخدام شد و مترجمی ناصرالدین‌شاه را به عهده گرفت. شاه به او لقب خان داد. در سال ۱۲۶۶ همراه با هیئتی سیاسی به نمایندگی ناصرالدین شاه برای تبریک به ملکه ویکتوریا که پنجاهمین سال ولادتش را جشن گرفته بود به عنوان مترجم به انگلستان رفت. در همین سال ملقب به عمادالوزاره شد و یک قطعه نشان شیر و خورشید درجه سوم دریافت کرد.[۲]

در سال ۱۲۷۳ هیئتی سیاسی از دربار ایران به قصد عرض تسلیت برای درگذشت الکساندر سوم و تبریک تاجگذاری فرزندش نیکلای دوم به دربار سن پترزبورگ رفت. هوهانس خان که ملقب به مساعدالسلطنه شده بود، به سمت مترجمی آن هیئت برگزیده شد. در این سفر تزار نیکلای دوم به هوهانس خان مساعدالسلطنه نشان درجه سوم سنت آنا اعطا کرد.[۷]

سال بعد، مساعد السلطنه به ریاست دفتر وزیر داخله (کشور) منصوب شد و در سال ۱۲۷۶ به عنوان مترجم، همراه هیئتی سیاسی از ایرانیان، برای عرض تبریک دربار ایران به مناسبت شصتمین سالگرد تولد ملکه ویکتوریا به انگلستان سفر کرد.[۴] پس از بازگشت به ایران به وزارت خارجه منتقل شد و سرپرستی دارالترجمه وزارت امور خارجه را به عهده گرفت.[۸] در سال ۱۲۷۷ تدریس حقوق بین‌الملل و تاریخ جهان را در شعبه علوم سیاسی مدرسه دارالفنون آغاز کرد. در سال ۱۲۸۴ به عنوان معاون کنسول ایران در برلین تعیین شد و در همان سال نمایندگی دولت ایران را در کنفرانس بین‌المللی 'کشتیرانی و سواحل دریاها و ایستگاه‌های رادیوئی به عهده داشت.[۴]

او تا سال ۱۲۹۰ در سفارتخانه ایران در برلین خدمت می‌کرد [۲] و در همان سال رئیس دفتر میرزا ابوالقاسم خان ناصرالملک نایب السلطنه احمدشاه قاجار شد.[۷] سال بعد به وزیر مختار ایران در آلمان به برلین بازگشت.

هوهانس خان که پس از رواج شناسنامه و حذف القاب در ایران با نام آوانس خان مساعد شناخته می‌شد، در سال ۱۳۰۵ به نمایندگی ارمنیان جنوب ایران در مجلس شورای ملی انتخاب شد اما در ۲۵ تیر ۱۳۰۶ استعفا داد و به سمت وزیر مختاری ایران در انگلستان برگزیده شد.[۹] سه سال بعد در هفدهم تیر ۱۳۰۹ به عنوان نخستین سفیر ایران در ژاپن معرفی شد و آخرین سفر خود را آغاز کرد. [ت][۴]

 
تصویری دیگر از هوهانس ماسحیان

فعالیت‌ ادبیویرایش

هوهانس خان به زبان‌های فرانسه، انگلیسی، آلمانی، فارسی و ارمنی تسلط کامل داشت. او در کنار سیاست، فعالیت چشمگیری نیز در عرصه ادبیات داشت و یکی از بهترین مترجمین آثار شکسپیر و چهرهٔ درخشان ترجمهٔ معاصر زبان ارمنی شناخته می شود. وی همچنین آثاری جند به زبان فارسی ترجمه کرده‌است. از جملهٔ کارهای او می‌توان به ترجمه پانزده اثر شکسپیر به زبان ارمنی و همچنین ترجمه سفرنامه برادران شرلی به فارسی اشاره کرد.[۱]

هوهانس خان نزدیک به پنجاه جلد کتاب از نویسندگان مشهور اروپا مانند: الکساندر دوما، پیر لوئی، چارلز دیکنز و نویسندگان دیگر، برای مطالعه ناصرالدین شاه ترجمه کرد.[۱۰] همچنین تعدادی نمایشنامه از آثار نویسندگان اروپایی ترجمه کرد و در اختیار انجمن دوستداران تئاتر گذاشت که در سال ۱۲۶۰ تأسیس شده بود. او با شرکت انتشاراتی ارمنیان در شهر تفلیس برای چاپ نمایشنامه‌هایی که از ویلیام شکسپیر ترجمه می‌کرد قراردادی بست. نخستین نمایشنامه او هملت بود که در سال ۱۸۹۴ میلادی منتشر شد.[۴] از دیگر ترجمه‌های او از شکسپیر می‌توان به آثار:(آن طور که می‌خواهید، رومئو و ژولیت و نمایشنامه تاجر ونیزی) را نام برد و همچنین ترجمه نمایشنامه‌های مکبث و اتلو که در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۲ در وین به چاپ رساند.[۱۱]

هوهانس خان در سال ۱۲۸۷ به نمایندگی دولت ایران در کنفرانس بین‌المللی نویسندگان در شهر برلین (۳۸۴)[نیازمند منبع] و در بهار ۱۲۹۵ در مجمعی به نام شکسپیرشناسی در شهر لندن شرکت کرد.

هوانس خان ماسحیان همچنین دارای فعالیت مطبوعاتی بود و در سال ۱۲۷۳ (۱۸۹۴) اولین روزنامه ارمنی‌زبان تهران را به نام شاویق با همکاری تعدادی از ارمنیان منتشر کرد. او تا سال ۱۲۷۶ (۱۸۹۷) و پیش از سفر به روسیه سردبیری شاویق را به عهده داشت.[۱][۱۲]

درگذشتویرایش

هوهانس خان پس از گشایش سفارت ایران در ژاپن و انجام مأموریتش، بیمار و رهسپار ایران شد و در راه بازگشت در شهر خاربین منچوری در گذشت. او را به تهران بردند و در دوازدهم فروردین ۱۳۱۱ با تشریفات رسمی در ده ونک در محوطه کلیسای میناس مقدس دفن کردند. به این مناسبات در روزنامه ایران روز پنجشنبه یازدهم فروردین ۱۳۱۱ اطلاعیه‌ای به این شرح درج شد:

خاطر عموم را محترماً مستحضر می‌دارد. روز جمعه ۱۲ فروردین ماه ۱۳۱۱ یک ساعت قبل از ظهر مجلس ترحیم آوانس خان مساعدالسلطنه وزیر مختار سابق ایران در لندن، برلین و توکیو در مدرسه ارامنه واقعه در خیابان نادری منعقد خواهد بود و پس از اختتام مجلس مزبور جنازه برای تدفین به سمت ده ونک حرکت داده خواهد شد.

مقبره او هم‌اکنون در کلیسای مریم مقدس تهران قرار دارد.[۱]

پس از درگذشت اوانس خان روزنامه‌های خارج از کشور، به او لقب «ارمنی بزرگ» دادند.

آثارویرایش

هوهانس خان طی چهل سال فعالیت ادبی خود، تعداد بسیاری کتاب به زبان فارسی ترجمه کرده‌است؛ ولی از تعداد اندکی از ترجمه‌های او آگاهیم.

  • اخبار روز[ث]
  • عقیده در باب ایران و هند
  • سیاحتنامه اومبری
  • شورش هندوستان در ۱۸۵۷ (به کوشش صفاء الدین تبرائیان)
  • هندوستان و استیلای انگلیس
  • سفرنامه بنجامین آمریکای
  • مدخلیت ایران در مسئله شرق'
  • سفرنامه استانلی به آفریقا
  • تاریخ بیست و شش ساله حکومت الکساندر دویم
  • میشل استروگف
  • سیاحت نامه دور دنیا
  • سفرنامه برادران شرلی
  • تحقیقات دربارهٔ چین از ولتر
  • شورش هندوستان ۱۸۵۷

یادبودهاویرایش

در سال ۱۹۶۴ میلادی (۱۲۴۳ خورشیدی) که برابر با چهارصدمین سال تولد شکسپیر و صدمین سال تولد اوانس خان ماسحیان مساعدالسلطنه بود، ارمنیان تهران برای بزرگداشت او مراسم باشکوهی برپا و از اوانس خان تجلیل کردند.[۲]

مدال‌ها و نشان‌هاویرایش

هوانس خان در طول سال‌های فعالیتش مفتخر به دریافت مدال‌ها و نشان‌های فراوانی گشته که از آن جمله می‌توان به نشان‌های درجه یک و دو شیر و خورشید و نشان استانیسلاوسکی از روسیه اشاره کرد.[۱] مدال و نشان‌هایی که هوهانس خان از دولت ایران و دولت‌های دیگر گرفته به ترتیب سال دریافت آنها به شرح زیر است:[۱۳]

  • نشان درجه سوم شیر و خورشید از دولت ایران (۱۸۸۷ میلادی)
  • نشان درجه دوم استانیسلاس از دولت روسیه تزاری (۱۸۹۵ میلادی)
  • نشان سرتیپی اول با حمایل از دولت ایران (۱۸۹۸ میلادی)
  • نشان عقاب قرمز پروس از درجه دوم (۱۸۹۹ میلادی)
  • نشان سنت موریس و سنت لازار از درجه کماندور از دولت ایتالیا (۱۹۰۱ میلادی)
  • نشان طلای علمی (۱۹۰۱ میلادی)
  • نشان عقاب مکلل از درجه دوم (۱۹۰۲ میلادی)
  • نشان فردریک و رُتِمبِرک از درجه دوم با ستاره از دولت آلمان (۱۹۰۷ میلادی)
  • نشان درجه اول شیر و خورشید از دولت ایران (۱۹۰۷ میلادی)

جستارهای وابستهویرایش

یادداشتویرایش

  1. ۴ ژوئن ۱۹۰۸
  2. ۱۳ فوریهٔ ۱۹۱۰
  3. Hovhannes Masehyan
  4. آغاز روابط میان دو کشور به سال۱۲۵۹ خورشیدی بازمی‌گشت که امپراتور ژاپن نمایندهٔ ویژه ای را، برای برقراری روابط تجاری، به ایران فرستاد. به نظر می‌رسد سفر علی اصغرخان امین السلطان، اتابک اعظم، به ژاپن که تأثیر زیادی بر وی گذاشت نیز در پی این اقدام امپراتور بوده‌است. رفت و آمد مقامات و مأموران دو کشور در آن هنگام به علت سیاست‌ها و اقدامات ژاپن، که به جنگ با روسیه و چین انجامید، بی‌نتیجه رها شد. دولت ژاپن چند سال بعد دوباره برای برقراری روابط تجاری و سیاسی با ایران پیش قدم شد و در سال۱۳۰۵ ش در ایران نمایندگی تجاری تأسیس کرد. دولت ایران نیز پس از سه سال پیشنهاد ژاپن را برای برقراری رابطهٔ سیاسی پذیرفت و پیمان نامه ای میان دو کشور امضاء شد ایران هوهانس خان مساعدالسلطنه را در مقام نخستین نمایندهٔ سیاسی خود به توکیو فرستاد و سفارت ایران در ژاپن گشایش یافت..
  5. Hovhannes Masehyan

پانویسویرایش

منابعویرایش

به فارسی
  • آراکلیانس، رافی (۱۳۹۴). «آوانس خان ماسحیان (مساعد السلطنه) سیاستمدار تسبیح گردان ارمنی». فصلنامه فرهنگی پیمان. سال نوزدهم (۷۴).
  • احتشام السلطنه، محمود علامیر (۱۳۶۸). خاطرات احتشام السلطنه. به کوشش سید محمد مهدی موسوی. تهران: انتشارات زورا. ص. ۳۹۸. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • افشار، ایرج. «مقدمه». شورش هندوستان ۱۸۵۷ میلادی. ص. ۱۵–۱۶. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • باستانی پاریزی (۱۳۵۶). تلاش آزادی. تهران: انتشارات نوین. ص. ۸۱. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • پارسانژاد، امید (۱۳۸۴). «مساعدالسلطنه - هُوهانس خان». فصلنامه فرهنگی پیمان. سال نهم (۳۴).
  • رائین، اسماعیل (۱۳۴۹). ایرانیان ارمنی. مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
  • رابینو، لوئی (۱۳۶۲). دیپلمات‌ها و کنسول‌های ایران و انگلیس. ترجمهٔ غلامحسین میرزا صالح. تهران: انتشارات نشر نو. ص. ۲۲۹. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • رجب‌زاده، هاشم (۱۳۸۹). «آوانس خان مساعدالسلطنه: نخستین وزیرمختار ایران در ژاپن» (PDF). فصلنامه تاریخ روابط خارجی. سال یازدهم (۴۳): ۱۰۵-۷۱. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۸.
  • صالحی، عباسعلی (۱۳۵۰). هم میهنان نقش آفرین مسیحی. تهران: انتشارات صالح. ص. ۴۵. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • عاقلی، باقر. شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران. سوم. ص. ۳۸–۱۳۳۷.
  • ژانت د. لازاریان (۱۳۸۲)، «سیاست»، دانشنامه ایرانیان ارمنی (ویراست اول)، تهران: انتشارات هیرمند، شابک ۹۶۴-۶۹۷۴-۵۰-۳
  • ماتیان، آزاد. «شُعرای ارمنی ـ ایرانی (1) از هوهانس خان ماسِحیان تا دِو». انسان‌شناسی و فرهنگ. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۸.
  • مرسلوند، حسن (۱۳۷۶). زندگی‌نامه رجال و مشاهیر ایران. ۱. الهام. ص. ۵۴. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • ملکی، آنوشیک (۱۳۸۸). «ارمنیان و مجلس از دورهٔ ششم تا بیست و چهارم قانون گذاری۱». فصلنامه فرهنگی پیمان. سال سیزدهم (۴۸). دریافت‌شده در ۷ نوامبر ۲۰۱۸.
  • وارتانیان، وارازداد. ترجمهٔ آنوشیک ملکی. «سال‌های پربار زندگی هوهانس خان ماسحیان». فصلنامه فرهنگی پیمان.
  • آندرانیک هویان (۱۳۸۰). کتاب ارمنیان ایران. مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها با همکاری انتشارات هرمس. ص. ۳۸۲ تا ۳۹۴. شابک ۹۶۴-۳۶۳-۰۰۷-۲. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • شکسپیرنامه. دوم. ایروان: انستیتو هنر. ص. ۲۹–۲۲۷. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • http://www.tehranprelacy.com/farsi/19-content-fa/tehran-churches-fa/1928-2018081102. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۸. از پارامتر ناشناخته |= صرف‌نظر شد (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  • «آوانس‌خان ارمنی که بود +عکس». مشرق. ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۸.
  • «ارمنیان در دارالفنون». خلیفه گری ارامنه اصفهان و جنوب ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۸.
  • http://www.paymanonline.com/article.aspx?id=0E0609B9-69B3-4009-861E-F1CE2432EBAE. دریافت‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  • http://www.paymanonline.com/article.aspx?id=8D2E3C33-450D-41F1-AA37-E68E5EB96B8F. دریافت‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  • (PDF) http://hpj.asj-oa.am/1074/1/1967-2-3(228).pdf. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  • http://ensani.ir/file/download/article/20120413175656-5166-21.pdf
به انگلیسی

پیوند به بیرونویرایش