فهرست وام‌واژه‌های ترکی در فارسی

زبان‌های ترکی در چند مرحله بر زبان فارسی تأثیر گذاشته‌است. نخستین تأثیر زبان ترکی بر پارسی، در زمان حضور سربازان تُرک در ارتش سامانیان روی داد. پس از آن، در زمان فرمان‌روایی غزنویان، سلجوقیان و پس از حملهٔ مغول، تعداد بیشتری وام‌واژهٔ ترکی به زبان فارسی راه یافت؛ اما بیشترین راه‌یابی واژه‌های ترکی به زبان فارسی در زمان فرمانروایی صفویان، که ترکمانان قزلباش در تأسیس آن نقش اساسی داشتند، و قاجاریان بر ایران بود.


پسوندها


وام‌واژه‌های ترکی رایج در فارسی کنونی

فهرست

آ

ب

  • باتلاق[۲۲]؛ مرداب، تالاب
  • باجه[۲۳]؛ دریچه، جایگاه مخصوص فروش بلیت یا گرفتن و دادن پول در سینما، بانک‌، و مانند آن‌ها
  • باجناق[۲۴]؛ همریش
  • بزک[۲۵]؛ آرایش
  • بقچه[۲۶]؛ بسته ای که پیچیده در پارچه باشد
  • بنچاق[۲۷] ؛ سند
  • بیات [۲۸]؛ مانده، کهنه
  • بی‌بی[۲۹]؛ در فارسی افغانستان، مادربزرگ
  • بیرق[۳۰]؛ پرچم، درفش

پ

  • پاتوق[۳۱]؛ گردگاه

ت

  • تسمه[۳۲]؛ دوال
  • تغار[۳۳]؛ ظرف بزرگ سفالی که برای ذخیره مواد استفاده می شود. واحد اندازه گیری غلات در قدیم
  • تلاش[۳۴]؛ کوشش
  • تماشا[۳۵]؛ نگریستن
  • توتون/تُتُن[۳۶]؛ گونه‌ای گیاه مخدر
  • توشک/تشک[۳۷]؛ بستر
  • توی یا طوی؛ در متون فارسی ایران[۳۸] به معنی جشن وضیافت و عروسی) و در فارسی تاجیکستان، عروسی[۳۹]

ث

ج

چ

  • چاپیدن[۴۴]؛ تیغیدن
  • چاخان[۴۵]؛ لاف‌زن

ح

خ

د

ذ

ر

ز

ژ

س

ش

ص

ض

ط

  • طرلان[۷۸]؛ پرنده شکاری از گروه بازها و بزرگ‌تر از قرقی، شاه‌باز

ظ

ع

غ

ف

ق

ک

گ

  • گزمه[۱۲۷]؛ شبگرد
  • گلَنگِدن[۱۲۸]؛ بخشی از تفنگ که فشنگ را نگه می‌دارد.

ل

م

  • منگنه[۱۲۹]؛ وسیله‌ای که با آن کاغذها را به یک‌دیگر پیوسته می‌شوند.

ن

و

ه

ی

وام‌واژه‌های ترکی در لهجهٔ گفتاری تهرانی

بیشتر این واژه‌ها از زمان فرمانروایی قاجارها در ایران و به ویژه در لهجه تهرانی راه یافته‌است و در فارسی دری افغانستان و تاجیکستان ناآشناست.

فهرست

آ

  • اُغور/اوغور: دولت/وقت/خیر/برکت[۱۴۶]
  • ال و بل از اِله و بِله: چنین و چنان
  • ایز: رد پا[۱۴۷]
  • آیزنه/یزنه: شوهر خواهر[۱۴۸]

ب

پ

ت

ث

ج

  • جیک و بوک: در اصل به معنای حالت قرار گرفتن قاپ بر پشت در قمار[۱۵۲]

چ

ح

خ

د

ذ

ر

ز

ژ

س

ش

ص

ض

ط

ظ

ع

غ

  • غازغان: دیگ بزرگ مسی[۱۵۹]

ف

ق

ک

گ

ل

م

ن

و

ه

  • هردم بیل هردن بیر: در اصل گاه‌گاه/بی‌نظم و ترتیب‌/بی‌معنی

ی

نام‌ها

فهرست

آ

ا

ب

  • باقرقره
  • بایقوش
  • بایندر[۱۸۶]
  • بکتاش[۱۸۷]
  • بلدرچین
  • بیات: در اصل به معنی کهنه/قدیمی[۱۸۸]

پ

ت

  • تُرقه
  • تنجه
  • تِیمور[۱۸۹]

ث

ج

چ

ح

خ

د

  • درنا
  • دلیجه

ذ

ر

ز

ژ

س

ش

ص

ض

ط

ظ

ع

غ

  • غزلاغ

ف

ق

ک

گ

ل

  • لاچین
  • لیل

م

ن

  • نازلی («ناز» فارسی و «لی» ترکی)

و

ه

ی

  • یاشار: زیستن[۲۰۵]
  • یخن‌قاق: رایج در فارسی افغانستان، پیراهن[۲۰۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. «معنی باشی | لغت‌نامه دهخدا». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  2. «معنی چی | لغت‌نامه دهخدا». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  3. http://www.vajehyab.com/amid/آبجی
  4. «معنی اتاق | فرهنگ فارسی عمید». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  5. http://www.vajehyab.com/amid/آچار
  6. http://www.vajehyab.com/amid/آچمز>
  7. https://www.vajehyab.com/amid/آذوقه
  8. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آقا
  9. https://www.vajehyab.com/amid/آلاچیق
  10. منبع برای اثبات رایج بودن (اشتباه نشود؛ در الفبای سیریلیک "п" با p"" مساوی است): https://translate.google.com/#view=home&op=translate&sl=en&tl=tg&text=sister منبع برای ریشهٔ واژه (اشتباه نشود؛ در الفبای لاتینِ ازبکی "O" با "آ" مساوی است): https://uz.wiktionary.org/wiki/opa
  11. http://www.vajehyab.com/amid/اتراق
  12. http://www.vajehyab.com/amid/اجاق
  13. https://www.vajehyab.com/amid/اردک
  14. https://www.vajehyab.com/moein/اردو
  15. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/armağan
  16. منبع برای اثبات رایج بودن: https://translate.google.com/#view=home&op=translate&sl=en&tl=tg&text=brother منبع برای ریشهٔ واژه: https://uz.wiktionary.org/wiki/aka
  17. https://www.vajehyab.com/amid/الاغ
  18. https://www.vajehyab.com/amid/%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88
  19. منبع برای اثبات رایج بودن (اشتباه نشود؛ در الفبای سیریلیک "Y" با "U" مساوی است): https://translate.google.com/#view=home&op=translate&sl=en&tl=tg&text=brother منبع برای ریشهٔ واژه: https://uz.wiktionary.org/wiki/uka
  20. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/اوماج
  21. https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A7%DB%8C%D9%84-2
  22. https://www.vajehyab.com/amid/باتلاق
  23. https://vajehyab.com/?q=%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D9%87&t=like&s=3
  24. «باجناق - معنی در دیکشنری آبادیس». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  25. «معنی بزک | فرهنگ فارسی عمید». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  26. «معنی بقچه | لغت‌نامه دهخدا». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  27. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%DA%86%D8%A7%D9%82
  28. https://www.vajehyab.com/amid/%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-2
  29. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بی+بی
  30. https://www.vajehyab.com/amid/بیرق
  31. «معنی پاتوق | فرهنگ فارسی عمید». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  32. https://www.vajehyab.com/amid/تسمه
  33. https://www.vajehyab.com/amid/تغار
  34. «تلاش - معنی در دیکشنری آبادیس». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  35. «تماشا - معنی در دیکشنری آبادیس». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  36. https://www.vajehyab.com/amid/توتون
  37. https://www.vajehyab.com/amid/توشک
  38. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B7%D9%88%DB%8C-9
  39. ریشه کلمه: https://uz.m.wiktionary.org/wiki/toʻy اثبات برای رایج بودن واژه: https://tg.m.wikipedia.org/wiki/Тӯй
  40. https://www.vajehyab.com/amid/جار-3
  41. https://www.vajehyab.com/amid/جلگه
  42. https://vajehyab.com/amid/%D8%AC%D9%82%D9%87
  43. https://www.vajehyab.com/amid/جلو
  44. ترکی+فارسی
  45. https://www.vajehyab.com/moein/چاخان
  46. https://www.vajehyab.com/amid/چاق
  47. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چالش
  48. https://www.vajehyab.com/amid/چپق
  49. فرهنگ سخن
  50. https://www.vajehyab.com/amid/چریک
  51. http://moe.gov.af/Content/files/books/dari/G6_Da%20دری.pdf بایگانی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine صفحه 36 استفاده شده
  52. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/çukur
  53. https://www.vajehyab.com/amid/چکمه
  54. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/چلاق
  55. https://www.vajehyab.com/amid/چماق
  56. https://www.vajehyab.com/moein/چمباتمه
  57. ریشه: https://www.etimolojiturkce.com/kelime/çiçek
  58. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خان-6
  59. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خانم
  60. https://www.vajehyab.com/moein/داداش
  61. https://www.vajehyab.com/amid/داغان از مصدر داغُلماق = فروریختن
  62. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/dayı
  63. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/düğme
  64. https://www.vajehyab.com/amid/دلمه-2
  65. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/دنج
  66. از مصدر دؤزماق به معنی چیدن اشیائی بر روی زمین یا چیزی مسطح https://www.vajehyab.com/amid/دوز-2
  67. https://www.vajehyab.com/amid/دوقلو
  68. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/دیلاق
  69. https://www.vajehyab.com/moein/ساچمه
  70. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/سقز-4
  71. https://www.vajehyab.com/moein/سقلمه
  72. https://www.vajehyab.com/amid/سنجاق
  73. https://www.vajehyab.com/amid/سورتمه
  74. https://vajehyab.com/dehkhoda/سورچي[پیوند مرده]
  75. https://vajehyab.com/moein/سورچي[پیوند مرده]
  76. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/سوگلی
  77. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/شیشلیک
  78. https://vajehyab.com/amid/%D8%B7%D8%B1%D9%84%D8%A7%D9%86
  79. https://www.vajehyab.com/moein/فنر
  80. https://www.vajehyab.com/amid/قابلمه
  81. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%82%D8%A7%D9%BE%D9%88
  82. «معنی قابوق | لغت‌نامه دهخدا». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  83. https://www.vajehyab.com/amid/%D9%82%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D9%86
  84. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قاچ
  85. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قاچاق
  86. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قاشق-3
  87. https://www.vajehyab.com/moein/قاق-2
  88. https://www.vajehyab.com/moein/قالپاق
  89. https://uz.m.wiktionary.org/wiki/qoʻngʻiz
  90. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قایق
  91. https://www.vajehyab.com/moein/قبراق از مصدر قبردماق=جنبش
  92. http://moe.gov.af/Content/files/books/dari/G5_Da%20ساینس.pdf بایگانی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine در صفحه 23 و 24 استفاده شده
  93. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قبرغه
  94. https://www.vajehyab.com/moein/قدغن
  95. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قرمساق
  96. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قرقی-2
  97. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قرمه
  98. https://www.vajehyab.com/moein/قره+قروت
  99. https://www.vajehyab.com/moein/قره+نی
  100. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قروتی
  101. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قشقرق
  102. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قیشلاق
  103. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قشون-2
  104. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قلچماق
  105. https://www.vajehyab.com/moein/قلاش
  106. https://www.vajehyab.com/?q=%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B2
  107. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قلدر
  108. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قنداق
  109. در صفحه 5 استفاده شده http://moe.gov.af/Content/files/books/dari/G8_Da%20بیولوژی.pdf بایگانی‌شده در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine
  110. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قمچی
  111. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قوچ
  112. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/kurbağa
  113. https://www.vajehyab.com/moein/قورت
  114. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قروت
  115. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قوش
  116. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قوطی
  117. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قیچی
  118. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قیماق
  119. https://www.vajehyab.com/moein/قیمه
  120. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کاکوتی
  121. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کرنش
  122. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کشیک
  123. «کمک - معنی در دیکشنری آبادیس». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  124. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کوچ
  125. https://www.vajehyab.com/amid/کول-5
  126. ذر صفحه 11 استفاده شده http://moe.gov.af/Content/files/books/dari/G8_Da%20جغرافیه.pdf بایگانی‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine
  127. «معنی گزمه | لغت‌نامه دهخدا». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۱.
  128. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/گلنگدن
  129. «معنی منگنه | فرهنگ فارسی عمید». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  130. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/ulus ترکی+پشتو (واژه "ولس" یا "اولوس" برگرفته از ترکی قدیم در مغولی می‌باشد (طبق منبع) که وارد پشتو شده و با پسوند "وال" پشتو که معادل آن در فارسی پسوند "دار" می‌باشد یکجا شده معنی "مردم‌دار" یا "حاکم شهرستان" را پیدا کرده و وارد فارسی افغانستان شده)
  131. https://www.etimolojiturkce.com/kelime/ulus ترکی+پشتو (واژه "ولس" یا "اولوس" برگرفته از ترکی قدیم در مغولی می‌باشد (طبق منبع) که وارد پشتو شده و با پسوند "والی" پشتو که معادل آن در فارسی پسوند "داری" می‌باشد یکجا شده معنی "مردم‌داری" یا" شهرستان" را پیدا کرده و وارد فارسی افغانستان شده)
  132. https://www.vajehyab.com/amid/یاتاقان
  133. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%DB%8C%D8%A7%D8%B3-5
  134. https://www.vajehyab.com/amid/یاغی
  135. https://www.vajehyab.com/moein/%DB%8C%D8%AF%DA%A9
  136. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/yedek
  137. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%88%D9%84-5
  138. https://www.vajehyab.com/moein/یغما
  139. https://www.vajehyab.com/moein/یقه
  140. https://www.vajehyab.com/moein/ینگه
  141. «معنی یواش | فرهنگ فارسی معین». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۵.
  142. https://www.vajehyab.com/moein/یورتمه
  143. https://www.vajehyab.com/moein/یورش
  144. https://www.vajehyab.com/moein/یونجه
  145. https://www.vajehyab.com/moein/ییلاق
  146. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/اوغور
  147. https://www.vajehyab.com/moein/ایز
  148. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یزنه
  149. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/باسلق
  150. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تپق
  151. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تخماق
  152. کاشغری
  153. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/دگنگ
  154. کاشغری
  155. https://www.vajehyab.com/moein/دیشلمه
  156. https://www.vajehyab.com/amid/ساج
  157. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/سپور
  158. https://www.vajehyab.com/moein/شلتاق
  159. https://www.vajehyab.com/moein/غازغان
  160. https://www.vajehyab.com/moein/قاتق
  161. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قاتی
  162. https://www.vajehyab.com/moein/قالتاق
  163. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قاوت
  164. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قاین-4
  165. https://www.vajehyab.com/moein/قرت
  166. https://www.vajehyab.com/moein/قرق
  167. https://www.vajehyab.com/moein/قشو
  168. https://www.vajehyab.com/moein/قلق-2
  169. https://www.vajehyab.com/moein/مشتلق از مژده فارسی+ لق ترکی
  170. https://www.vajehyab.com/amid/منجوق
  171. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یالقوز
  172. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یزنه
  173. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یغور
  174. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آقاسی
  175. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/آقا
  176. https://www.vajehyab.com/name/آیدا
  177. https://www.vajehyab.com/name/آیدین-2
  178. https://www.vajehyab.com/name/آیسان
  179. https://www.vajehyab.com/name/آیلین
  180. https://www.vajehyab.com/name/آیناز
  181. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/اتابک-2
  182. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ارسلان-23
  183. از اغوزبیگ
  184. اووشار https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ارسلان-23
  185. https://www.vajehyab.com/name/الناز-2
  186. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بایندر-2
  187. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بکتاش-5
  188. https://www.vajehyab.com/amid/بیات-2
  189. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تیمور-3
  190. ترکی+فارسی
  191. ترکی+عربی
  192. کاشغری
  193. کاشغری
  194. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/سنجر-5
  195. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/سنقر-4
  196. https://www.vajehyab.com/name/سوگل
  197. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/طغرل-5
  198. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/عم+قزی
  199. https://www.vajehyab.com/amid/قاآن
  200. https://www.vajehyab.com/moein/قرقی
  201. در زبان ترکی «قره» به معنای سیاه و «قل» به معنای جوی است.
  202. https://www.vajehyab.com/moein/قزل
  203. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قزل+آلا
  204. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/گلین
  205. https://www.vajehyab.com/name/یاشار
  206. یخن (فارسی)+قاق (ترکی). ریشه قاق: https://uz.m.wiktionary.org/wiki/qoq

منابع

  • تاریخ ادبیات ایران، ذبیح‌الله صفا، خلاصه ج. اول و دوم، انتشارات ققنوس، ۱۳۷۴
  • تاریخ ادبیات ایران، ذبیح‌الله صفا، خلاصه ج. سوم، انتشارات بدیهه، ۱۳۷۴
  • حسن بیگ روملو، احسن‌التواریخ (۲ جلد)، به تصحیح عبدالحسین نوایی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۹. (مصحح در پایان جلد اول شرح مفصل و سودمندی از فهرست لغات ترکی و مغولی رایج در متون فارسی از سده هفتم به بعد را نوشته‌است)
  • فرهنگ فارسی، محمد معین، انتشارات امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۵
  • غلط ننویسیم، ابوالحسن نجفی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۸۶
  • فرهنگ کوچک زبان پهلوی، دیوید نیل مکنزی، ترجمه مهشید فخرایی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۷۹