ولایت بدخشان

ولایتی در شمال خاوری افغانستان

ولایت بدخشان (ساسانی: بَدَخش؛ پهلویbythš؛ اشکانیbthšy؛ پارسی میانه: pituaxou؛ یونانی: bdeašx؛ ارمنی: pəṭaḥšā؛ سریانی: مُفَتِّش؛ فرانسوی: balais؛ لاتین: balas؛ قفقازی: Bałasakan؛ چینی: Po-to-chang؛ انگلیسی: Badakhshan)[۱] یکی از ٣۴ ولایت افغانستان است که در شمال شرقی آن واقع شده‌است. بدخشان از سطح دریا ١٬۸۰۰ متر ارتفاع دارد و مرکز آن شهر فیض‌آباد است. این ولایت دارای مرز بین‌المللی از شمال با تاجیکستان از شرق با چین و از جنوب با پاکستان است. ولایت بدخشان با ۲۸ ولسوالی، پر ولسوالی‌ترین ولایت افغانستان می‌باشد.

بدخشان

جوزگون
تصاویری از ولایت بدخشان
تصاویری از ولایت بدخشان
موقعیت ولایت بدخشان (افغانستان) در نقشه
موقعیت ولایت بدخشان (افغانستان) در نقشه
مختصات: ۳۸°۰′ شمالی ۷۱°۰′ شرقی / ۳۸٫۰۰۰°شمالی ۷۱٫۰۰۰°شرقی / 38.000; 71.000
کشور افغانستان
پایتختفیض‌آباد (افغانستان)
مدیریت
 • والیاحمد بشیر صمیم
مساحت
 • کل۴۴۰۵۹ کیلومتر مربع (۱۷۰۰۰ مایل مربع)
جمعیت
 (۲۰۲۱)
 • کل۱٬۱۱۲٬۴۱۵
 • تراکم۲۵/کیلومتر مربع (۶۵/مایل مربع)
نام اهلیت(ها)بدخشی
منطقه زمانییوتی‌سی ۴:۳۰+
کد ایزو ۳۱۶۶AF-BDS
زبان‌های افغانستاندری (لهجه بدخشانی)، شغنی، اشکاشمی، منجی، واخی و زبان‌های پامیری

این ولایت در ۴۷۰ کیلومتری کابل واقع است. بدخشان از جنوب با ولایت‌های پنجشیر، و کاپیسا و از غرب با ولایت تخار هم‌مرز است. مساحت بدخشان بیش از ۴۷٬۴۰۳ کیلومتر مربع می‌باشد و جمعیت آن حدود یک میلیون نفر برآورد شده‌است.

نامویرایش

بدخشان از نظر ریشه‌شناسی از واژه فارسی میانه (badaxš) که یک عنوان رسمی است، گرفته شده‌است. حروف (ān) که در آخر آن آمده‌است پسوندی است که برای نشان دادن منطقه جغرافیایی بکار می‌رود؛ بنابراین کلمه بدخشان (badaxšān) به معنای متعلق بودن این منطقه به شخصی به نام بدخش (badaxš) است.[۲]

در زمان ساسانیان به این منطقه بِدِخش bidix و در زمان اشکانیان bthšy می‌گفتند؛ در سنگ‌نوشته‌های ساسانی در کعبه زرتشت این نام به‌شکل Bałasakan نیز آمده‌است. نام بدخشان، در زبان پهلوی به‌صورت bythš، در سنگ‌نوشته‌های پارسی میانه به‌صورت pitiaxou، در زبان یونانی به‌صورت bdeašx، در زبان ارمنی به‌صورت pəṭaḥšā یا afṭaḥšā و به زبان سریانی به‌صورت مُفَتِّش آمده‌است. این نام در منبع چینی از سدهٔ هفتم میلادی به صورت Po-to-chang-na ثبت شده‌است.

بدخشان از نخستین دوره‌های روزگار باستان به بعد منبع لاجورد بوده و معادن یاقوت آن نیز شهرت داشته‌اند. واژهٔ فرانسوی "balais" و انگلیسی "balas" که نام گونه‌ای از یاقوت بوده ریشه در همین واژهٔ بدخش دارد که در برخی از زبان‌های ایرانی شرقی، حرف d به حرف l تبدیل شده‌است.

بدخشان در اشعار بیشتر شاعران به کیفیت لعل خویش مشهور است. چنانچه فرخی سیستانی می‌سراید:

گر سنگ همه لعل بدخشان بودیپس قیمت سنگ و لعل یکسان بودی
ارغوان لعل بدخشی دارد اندر مرسلهنسترن لولوی لالا دارد اندر گوشوار

مردمویرایش

 
تصویر اطفال در بدخشان

باشندگان این ولایت را اکثرا تاجیک‌ها و سپس اوزبیک‌ها، قیرغیزها تشکیل داده‌است و زبان‌های رایج در این ولایت عبارت اند از زبان‌های دری، اوزبیکی، شغنانی، منجی، قیرغیزی، پامیری، وخی و زیباکی می‌باشند[۳]

در بدخشان زبان‌های دیگری به نام زبان‌های پامیری (از خانوادهٔ زبان‌های ایرانی‌شرقی) هنوز زنده هستند و مردم به آن‌ها گفتار می‌کنند. در ناحیهٔ پامیر نیز عدهٔ اندکی به زبان قرقیزی سخن می‌گویند.

همچنین عده‌ اندکی از پشتون‌ها و ازبک‌های کوچ‌نشین و نیمه کوچ‌نشین نیز که به این ولایت مهاجرت کرده‌اند در این ولایت ساکن هستند. عدهٔ کمی از مسلمانان روسی نیز پس از جنگ شوروی و افغانستان در دههٔ ۱۹۸۰ نیز در این ولایت ساکن شده‌اند.[۴] بیشتر مردم، پیرو مذهب اهل سنت هستند و عده‌ای از پامیری‌ها نیز پیرو مذهب تشیع اسماعیلی هستند.

جمعیت شناسی پشتون‌های بدخشانویرایش

دعوت از افغان های ساکن هندوستان جهت گرفتن زمین‌های تاجیکان در زمان عبدالرحمن سرآغاز انتقال پشتون‌ها از جنوب به مناطق شمالی از جمله بدخشان را رقم زد. در زمان حکومت امیر عبد الرحمن عده از قبایل و عشایر آنسوی سرحد بر اساس سیاستهای استعماری امیر و هدایت بادارانش در شمال کشور به عناوین مختلف جابجا شدند که این سیاست در زمان حکومت آل یحیی توسط هاشم خان، محمد گل مومند، شیرخان و یارانش دنبال گردید. در جریان تطبیق این برنامه صدها هزار هکتار زمین مردم شمال به زور از دست شان گرفته شد و به مهمانان تحمیلی داده شد و بدین ترتیب مردم قبایل آنسوی دیورند یا ناقلین در شمال کشور جابجا شدند.

عبدالرحمان خان هزاران فامیل از حامیان قوم درانی پشتون خودش را که مالدار بودند، از قندهار به ترکستان، قطغن و بدخشان انتقال داد و برای آن‌ها در آن‌جا چراگاه‌ها و مزرعه‌های رایگان اعطا کرد. امان‌الله (۱۹۲۹–۱۹۱۹)، نوهٔ امیر عبدالرحمان تهداب هژمونی پشتونیزم را با جابجا کردن ناقلین پشتون به‌صورت دسته‌جمعی و ترویج فرهنگ شان در ترکستان، قطغن و بدخشان گذاشتند.

مردمان قطغن و بدخشان به‌طور سیستماتیک در سال ۱۹۲۱ خلع سلاح شدند و در سال ۱۹۲۳ حکومت شاه امان‌الله نظام‌نامهٔ ناقلین به سمت قطغن خود را صادر کرد. این کار زمینهٔ اسکان مجدد را برای پشتون‌ها در مناطق قطغن مساعد ساخت و برای هر مرد و زن عضو خانواده بالای سن ۷ سال، هشت جریب (نیم هکتار) یا چهار هکتار زمین‌های آبی در مقابل پرداخت فیس ناچیز همراه با فواید مالیات ترجیحی اعطا شد. این روند طی دهه‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۵۰ تحت رهبری وزیر گل محمد خان مومند به‌عنوان وزیر داخله کشور و نمایندهٔ ویژه دولت در شمال افغانستان، ادامه یافت. او به‌خاطر تخریب آثار تاریخی غیر پشتون‌ها و نابودسازی نسخه‌های خطی تاریخی و تغییر نام‌های اصلی از زبان‌های محلی به زبان پشتو شهرت کسب کرد.[۵][۶][۷][۸][۹]

پیشینهویرایش

 
نگارهٔ ۴: سنگ لاجوَرد (لاتین: Lapis lazuli) نوعی سنگ قیمتی آبی‌رنگ است که تنها در افغانستان یافت می‌شود[۱۰] ولی از هزاران سال پیش در جهان خواهان زیادی داشته‌است. این سنگ در جواهرات فراعنهٔ مصر باستان، هنر خاور نزدیک باستان و تا هنر رنسانسِ ایتالیا به چشم می‌خورد. وجود ده‌ها تُن سنگ لاجورد به‌کاررفته در گنجینه‌های شاهان میان‌رودان (بین‌النهرین) و فراعنهٔ مصر باستان نشان‌دهندهٔ این واقعیت است که این سنگ قیمتی در آن عصر در اوج مُد بوده و نیاکان باشندگان افغانستان در تجارت و بازرگانی در عصر بُرُنز نقش پویایی داشتند. همچنین ضرورت انتقال این همه سنگ لاجورد از افغانستان به خاور نزدیک و مصر گواه بر موجودیت امکانات و تأسیسات پیشرفتهٔ بین راهی در آن عصر است. سمت چپ، بالا: نمونه‌ای از سنگ لاجوَرد. سمت چپ، پایین: لاجورد بکار رفته در یکی از زیورآلات توت‌عنخ‌آمون، یکی از فراعنهٔ مقتدر مصر باستان، ۱۳۵۲–۱۳۶۱ پیش از میلاد. سمت راست: لاجوَردِ بکار رفته در «قوچ در یک بیشه»، بدست‌آمده از مقبره‌های شاهی شهر باستانی اور، میان‌رودان (بین‌النهرین) باستان، عراق امروزی، ۲۵۰۰–۲۶۰۰ پیش از میلاد.

در نتیجه کاوش‌های باستان‌شناسی صدها ابزار سنگی در ساحه‌های متعدد افغانستان و همچنان بدخشان - ابزاری چون ابزار کوارتزی متعلق به دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین (تبرهای دستی، چاقوهای دسته‌دار و تراشه‌ها) با قدمتی بیش از ۱۰۰٫۰۰۰ ساله - گواهی این است که بدخشان از دوران پارینه سنگی منطقه ای مسکون بوده‌است.

اسکلت انسان نِئاندِرتال در طی اواسط دههٔ هفتاد میلادی در درهٔ کور در بدخشان، و همچنین استخوان گیجگاهی بزرگی یافت شده‌اند که به عقیدهٔ دانشمندان می‌بایست متعلق به انسان امروزی با ویژگی‌های نئاندرتالی باشد. لوئی دوپری، باستان‌شناس دانشگاه پنسیلوانیا راجع به کشف درهٔ کور می‌گوید:

شمال افغانستان شاید منطقه‌ای باشد که هوموساپینس‌های امروزی، یا دست کم گونه‌ای از انسان امروزی، از نظر فیزیکی و جسمانی تحول پیدا کرده و شروع به متحول کردن فناوری عصر حجر کردند.

اما با حملهٔ شوروی به افغانستان در ۱۹۷۹ میلادی کاوش‌های باستان‌شناسی بدخشان را که احتمالاً می‌توانست این فرضیهٔ شگفت‌انگیز را تأیید کند، متوقف ساخت.

آثار بدست‌آمده از درهٔ کور (کُر)، در غرب بدخشان، نخستین شواهد آشکار زیستگاه‌های انسان را در افغانستان نشان می‌دهد. طی کاوش‌هایی در درهٔ کور در سال ۱۹۴۴ توسط لوئی دوپری و همکارانش، ابزارهای موسترین و جمجمهٔ انسان نئاندرتال به‌دست آمده که مربوط به دورهٔ میان‌سنگی بوده و عمر آن را ۳۰ هزار سال پیش تخمین زده‌اند.[۱۱]

 
بشقاب نقره ای کشف شده توسط جورج کریستوفر میلزورث از بدخشان، ۱۸۳۲. دیونیزوس را درحالیکه توسط دو فرشته هل داده می‌شود، نشان می‌دهد

در هزاره ای اول قبل از میلاد این منطقه بدست هخامنشیان افتاد و پس از سقوط آنها توسط اسکندر مقدونی، تحت فرمانروایی دولت یونانی بلخ درآمد. در سالهای پیش از اسلام این منطقه توسط سلسله‌های مختلفی مانند کوشانیان و یفتلیان کنترل می‌شد. در دوران اسلامی هم بخشی از امپراتوری سامانیان و سپس غزنویان، سلجوقیان، غوریان، خوارزمشاهیان، مغولان و تیموریان بود.

در اوایل قرن شانزدهم الی اواسط قرن هجدهم بدخشان تحت سیطره خانات ازبک بخارا قرار داشت که وقتی از امپراتوری درانیان شکست خوردند، طی معاهده صلحی در ۱۷۵۰ میلادی بین مراد بیگ بخارا و احمد شاه درانی، جز قلمرو درانیان گردید. بدخشان تحت سلطه درانی‌ها و به دنبال آن سلسله بارکزی قرار گرفت و طی سه جنگ افغان و انگلیس هم، دست نخورده باقی ماند.

این منطقه در سال ۱۸۹۶ میان دو امپراتوری بزرگ (روسیه تزاری و بریتانیا) به دو بخش تقسیم گردید. یک بخش این استان تحت نام بدخشان روسیه و بعداً منطقه خودگردان کوهستانی بدخشان شوروی با مرکزیت شهر خاروغ به روسیه تعلق گرفت، و بخش دوم با مرکزیت شهر فیض‌آباد به امارت افغانستان پیوست. روسیه و انگلیس آمودریا (جیحون) را به عنوان مرز طبیعی پذیرفته و توسط ستون‌های مرزی نشانه‌گذاری شد. در سال ۱۹۱۷ بعد از پیروزی انقلاب بلشویکی در روسیه بدخشان روسیه به شوروی در تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان تعلق گرفت.

این منطقه حدود ۱۰۰ سال در صلح به‌سر می‌برد تا اینکه شعله‌های جنگ داخلی افغانستان و اتحاد جماهیر شوروی به بدخشان هم زبانه کشید.

در طول دهه ۱۹۹۰، بیشتر مناطق شمال شرقی تحت کنترل نیروهای وفادار به برهان الدین ربانی و احمد شاه مسعود بود،[۱۲] تا سال ۱۹۹۶ که طالبان رسماً تشکیل دولت داده بودند، بدخشان تنها ولایتی بود که طالبان آنرا فتح نتوانستند و الی ۲۰۰۱ میلادی و سقوط طالبان بدست نیروهای احمدشاه مسعود و برهان الدین ربانی بود.

بدخشان بدین ترتیب یکی از معدود ولایات کشور بود که در جنگ‌های افغانستان شاهد شورش‌های کمی بود اما در طی سال‌های ۲۰۱۰ شورشیان طالبان موفق به حمله و کنترل چندین ولسوالی در این ولایت شدند.[۱۳]

در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۵، زمین لرزه هندوکش با ۷٫۵ مقیاس بزرگای گشتاوری، شمال افغانستان را با حداکثر چهار مقیاس شدت مرکالی (شدید) لرزاند. این زمین لرزه تقریباً ۳۰٬۰۰۰ خانه را ویران نمود، چند صد کشته برجا گذاشت و بیش از ۱۷۰۰ زخمی بدنبال داشت.[۱۴]

جغرافیاویرایش

 
نوشاخ دومین قله مرتفع هندوکش با ۷٬۴۹۲ متر (۲۴٬۵۸۰ فوت) بعد از تراجمیر است که در ولایت بدخشان افغانستان واقع شده‌است.

بدخشان در زون شمال‌شرق افغانستان قرار داشته، يکى از ولايت‌های کوهستانى، زلزله‌خیز و سرسبز بوده و داراى منابع سرشار طبيعى از جمله معادن لعل و لاجورد می‌باشد که از پنج هزار سال پیش استخراج آن آغاز گردیده‌بود. این ولایت از شمال با ولایت مختار کوهستان بدخشان و ولایت ختلان تاجیکستان، از شرق و از طریق دهلیز واخان ۹۱ کیلومتر با چین، از جنوب با پاکستان و ولایت‌های ولایت نورستان، کنر، لغمان و کاپیسا، از جنوب غرب با ولایت پنجشیر و از غرب با ولایت تخار محدود است. این ولایت ۴۴٬۰۵۹ کیلومتر مربع (۱۷٬۰۱۱ مایل مربع) پهناوری دارد که بیشتر آن توسط رشته کوه‌های هندوکش و پامیر اشغال شده‌است. از نظر موقعیت جغرافیایی، بدخشان بین خطوط طول جغرافیایی شرقی ۷۰ درجه ۴ دقیقه و ۳۶ ثانیه و عرض جغرافیایی شمالی ۳۶ درجه و ۵۰ دقیقه و ۱۶ ثانیه واقع است.

طبق صندوق جهانی حیات وحش، زمستان‌های بدخشان آب و هوای سرد و تابستان‌های آن اقلیم معتدل و گوارا دارد؛ متوسط میزان دما در زمستان ۲۰- درجه سانتی‌گراد و در تابستان میان ۱۵ الی ۲۵ درجه می‌باشد. مقدار بارندگی این ولایت بین ۸۰۰ الی ۱۰۰۰ میلی‌متر ثبت شده‌است که بیشتر به‌شکل برف می‌باشد.

ولایت بدخشان دارای کوه‌های بلند و رودخانه‌های خروشان است. سه رشته‌کوه مهمی که این ولایت را اشغال کرده‌است، رشته‌کوه‌های پامیر (مرتفع‌ترین قله، تغارمه با ۷،۸۹۹ متر ارتفاع)، هندوکش (مرتفع‌ترین قله، نوشاخ با ۷٬۴۹۲ متر ارتفاع) و خواجه‌محمد (مرتفع‌ترین قله، اَخوی با ۵،۶۸۰ متر ارتفاع) می‌باشند؛ کوه‌های کمالنگ، جلغر، هزارچشمه (مرتفع‌ترین قله، بیاک‌چشمه با ۴،۷۴۱ متر ارتفاع)، کلات (مرتفع‌ترین قله، کلات با ۴،۰۹۰ متر ارتفاع) و سفیدخرس (مرتفع‌ترین قله، سفیدخرس با ۵،۳۲۶ متر ارتفاع) از دیگر ارتفاعات بدخشان به‌شمار می‌روند.

ولایت بدخشان ۵۳ درصد منابع آبی افغانستان را داراست که به‌صورت یخچالهای طبیعی در بام دنیا ذخیره شده‌است و یخچال‌های پارک ملی دره واخان با طول ۷۵ کیلومتر و عرض ۶۰۰ متر، از بزرگترین یخچال‌های طبیعی دنیا به‌شمار می‌رود. رودخانه‌های مهم این ولایت عبارت‌اند از آمودریا، رود کوکچه، رود واخان، رود انجمن، رود تگاب، رود پامیر، یفتل‌آب، کوف‌آب، آیش‌آب، جیروآب، رونج‌آب، زریچ‌آب، رود وردوج، رود شیوا، رود جرم، رود خستک، رود جوخان، رود درواز و رود راغ. دریاچه‌های بدخشان که در سرحد افغانستان و تاجیکستان قرار دارند عبارتند از: جهیل شیوا، زرکول و چقمقین، دیگر دریاچه‌های این ولایت عبارتند از: دریاچه سبز، دریاچه چاهیلِ سرغیلان، دریاچه آغردهٔ غارسپان و دریاچه غوری‌سنگ.

دالان واخان در غرب بدخشان شامل دو منطقه مرتع و بوته زار کوهستانی است: استپ آلپی کاراکروم در غرب فلات تبت و استپ درواز در کوه‌های پامیر. این منطقه توسط دولت افغانستان ساحه حفاظت شده اعلان گردیده و یکی از پارک‌های ملی افغانستان می‌باشد.

مجموع ساحات جنگلات بدشان به ۴۵۰،۰۰۰ هکتار می‌رسد که درختان سوزنی‌برگ، صنوبر، بلوط، سرو و ناجو در ارتفاعات بلند و درختان چنار، کج‌بید، بادام و چهارمغز در ارتفاعات پایین آن می‌روید. در جنوب فیض آباد، پوشش گیاهی متداول شامل بوته‌های خار، زیزیف، اقاقیا و آمیگداتوس است. زمین‌های جنگلی پاروپامیزوس را می‌توان در مناطق شمال غربی و مرکزی ولایت یافت. پوشش گیاهی متداول دیگر مناطق ولایت، شامل چمنزارها، گرم‌دشت‌ها و درختچه‌زارهای معتدله، مریم‌گلی و خارخسک می‌شوند.

این ولایت انواع مختلف حیوانات را دارا می‌باشد چنانکه وقتی مارکوپولو در قرن سیزدهم میلادی از بدشان بازدید نمود از یک نوع گوسفند خاص نام می‌برد که بعدا به‌نام وی به‌نام گوسفند مارکوپولو شهرت یافت، وی بدخشان را مکان تربیه اسپ‌های اصیل و قوی نوشته‌است که در بزکشی‌های محلی شاهد آن بوده و را خان‌آباد-بدخشان را به‌خاطر پلنگ‌ها راه پرخطر توصیف کرده‌است. هم‌اکنون بدخشان زیستگاه گونه‌های خاصی از حیوانات، مانند گوسفند مارکوپولو، گوسفند وحشی اوریال، پلنگ برفی، گربه پالاس، خرس قهوه‌ای، گرگ خاکی، سمور سنگی، روباه سرخ، وشق، سیاه‌گوش آهوی ختن و بز مارخور می‌باشد.

اقتصادویرایش

گردشگریویرایش

پارک ملی دهلیز واخان از مناطق حفاظت شده بدخشان بوده که با با گونه‌های زیستی منحصر به‌فرد، یکی از مقاصد گردشگری چینی‌ها و تاجیک‌ها می‌باشد؛ دریاچه شیوا با آب بسیار شفاف و زلال از دیگر منطقه گردشگری این ولاین می‌باشد.

در بدخشان در مجموع ۲۱ مکان باستانی راجستر شده توسط وزارت اطلاعات و فرهنگ وجود دارد که در شهر فيض آباد و هشت ولسوالی دیگر واقع می‌باشند. از بعضی مکان‌های معروف آن: پلخشتی دریای کوکچه، خرقه مبارک، آرامگاه‌هاى میریاری بیگ، میرغیاث‌الدین و حکیم ناصرخسرو بلخی، ۵۷ مناره ولسوالی بهارک، توپخانه ولسوالى زیباک، بالاحصار اشکاشم و قلعه پنج نام برد.

زراعتویرایش

اين ولايت بيش از ٣٩٠ هزار هکتار زمين آبى و ۶٠٠ هزار هکتار زمين للمى دارد؛ اکثر اهالی بدخشان زراعت پیشه و مالدار بوده، فرآورده‌های عمدهٔ این ولایت جو، گندم، جودر، ارزن و جواری است. از جمله میوه‌ها، توت، چهارمغز، زردآلو، آلوبالو و سیب آن مشهور است. سیب بهارک، توت یفتل، انار خواهان و چهارمغز سرغیلان از شهرت خوبی برخوردار است. ناک بدخشان خیلی نازک و شیرین است که شبیه آن در جاهاى ديگر پيدا نمى شود. این ولایات دارای ساحات وسیع جنگلات بادام کوهی و سنجد نیز می‌باشد.

بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان در سال ۱۳۹۹، این ولایت انواع مختلف لوبیا مانند سرخ، ژاله، سفید و سفید ژاله دارد که بیش‌تر این نژادها، در ولسوالی‌های بهارک، کشم، شهدا، وردوج، جرم و فیض‌آباد کشت و تولید می‌شود. سالانه حدود ۷۰۰ هکتار زمین در این ولایت تحت کشت لوبیا است که حدود ۱،۲۴۰ تُن لوبیا از آن حاصل می‌شود و هر سیر آن (معادل ۷ کیلوگرام) ۵۶۰ افغانی فروخته می‌شود.[۱۵]

بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان در سال ۱۳۹۹، چهارمغز در ولسوالی‌ شهدا پرورش داده می‌شود. بدخشان ۱۸۰۰ هکتار باغ چهارمغز دارد که از همین مقدار سالانه حدود ۵۳۰ تُن چهارمغز برداشت می‌شود و هر سیر آن (معادل ۷ کیلوگرام) ۲۰۰۰ افغانی فروخته می‌شود.[۱۶]

بدخشان انواع مختلف ناک مانند یخ‌ناک، چینایی، ایتالیایی، بلخی، خواجه صادقی، نشپاتی و قیام را تولید می‌کند. قرار ریاست احصائیه وزارت زراعت ولایت بدخشان در حدود ۲۷ هکتار باغ ناک دارد که از همین مقدار سالانه حدود ۷۰۰ تُن ناک برداشت می‌شود.[۱۷]

بدخشان بیش از ۵۹۰ فارم تولید عسل دارد که در سال ۱۳۹۹، از آن ۲۸۳ تُن عسل به‌دست آورده است. هر کیلوگرام عسل در بدخشان بین ۴۵۰ الی ۱۲۰۰ افغانی فروخته می‌شود[۱۸]

بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان گیاه زیره به شکل طبیعی در تمام کوهستان‌های این ولایت وجود دارد و در ولسوالی‌های شغنان، اشکاشم و شهدا نیز کشت و تولید می‌شود. سالانه حدود ۴۰۰ هکتار زمین در این ولایت تحت کشت زیره است که حدود ۱۰۰ تُن از آن حاصل می‌شود و هر سیر آن (معادل ۷ کیلوگرام) در بازارهای داخلی به دو هزار و ۵۰۰ افغانی فروخته می‌شود.[۱۹]

بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان گیاه هینگ در ولسوالی‌های درایم و تیشکان کشت و تولید می‌شود. سالانه حدود ۲۵۹ هکتار زمین در این ولایت تحت کشت هینگ است که حدود ۳۵ تُن از آن حاصل می‌شود.[۲۰]

بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان در سال ۱۳۹۹، حدود ۵۵۰ تن پسته از پسته‌زارهای بدخشان حاصل شده‌است و نسبت به‌سال ۱۳۹۸ که ۲۰۰ تُن پسته به‌دست آمده‌بود، ۶۴٪ افزایش را نشان می‌دهد. ریاست زراعت ولایت بدخشان عامل افزایش تولیدات پسته را جلوگیری از قطع جنگلات پسته این ولایت اعلان می‌کند.[۲۱]

معادنویرایش

بدخشان به داشتن معادن لعل، لاجورد، زمرد، فیروزه و طلای خویش مشهور است. عمده‌ترین معادن بدخشان؛ لاجورد یُمگان به مساحت سیصد کیلومتر طول و ۴۷ کیلومتر عرض، معدن لعل در سرغیلان و معادن طلای راغ و یفتل و همچنین معدن مُنجان (مشترک با پنجشیر) می‌باشد.

لاجورد بیش از ۶۰۰۰ سال است که در معادن سر سنگ واقع در منطقه کران و منجان بدخشان استخراج می‌شود. این معادن بزرگترین و شناخته شده‌ترین منابع دوران باستان بودند.[۲۲][۲۳] بیشتر فعالیتهای معدنی اخیر بر روی سنگ لاجورد متمرکز بوده‌است، درآمد حاصل از معادن سنگ معدن برای تأمین بودجه نیروهای اتحاد شمال و قبل از آن، مجاهدان ضد شوروی استفاده می‌شده‌است.[۲۴]

لعل بدخشان در بیشتر متون ادبی جهان و به ویژه فارسی کهن، به دلیل کیفیت بسیار بالای خود شهرتی ویژه داشته و زبان زد عام و خاص است. به گونه ای که بیشتر ادبا در سطح جهان، سرخیِ لب یار را به آن تشبیه کرده‌اند.

در نتیجه بررسی‌های که اخیراً در مورد نفت در افغانستان صورت گرفته‌است، این ولایت را دارای ذخایر بزرگ نفتی تثبیت کرده‌اند.

بررسی‌های زمین‌شناسی اخیر، محل سایر ذخایر سنگ قیمتی، به ویژه یاقوت و زمرد را نشان داده‌است. بهره‌برداری از این ثروت معدنی می‌تواند کلید شکوفایی بدخشان باشد.[۲۵] در ۵ اکتبر ۲۰۱۸ در واشینگتن دی سی، مقامات افغان قراردادی ۳۰ ساله با ۲۲ میلیون دلار سرمایه‌گذاری توسط گروه سرمایه‌گذاری سنتر و شرکت بهره‌بردار آن با شرکت طلا و مواد معدنی افغانستان، برای اکتشاف استخراج طلا و توسعه منطقه ای بدخشان امضا کردند.[۲۶] بر اساس آمار وزارت معادن و پترولیم افغانستان، ذخایر آهن در ساحه ساجر و فارماره، مس در گلیک، سرب و جست در بایقره، لاجورد و قلعی ده گال، تورمالین در رباط، طلا در ویکادور، کوارتز در مندوقول، تراورتین در سرجنگل، زغال در اندمین و بیروج در کفتر خانه ولایت بدخشان می‌باشند.[۲۷]

ترابریویرایش

 
چشم‌انداز زیبای از دره‌ها و کوهستان بدخشان

بدخشان توقفگاه جاده ابریشم بود؛ چین از زمان سقوط طالبان به این ولایت علاقه نشان‌داده، به بازسازی جاده‌ها و زیر ساخت‌ های آن کمک کرده‌است. تنها راه ورود هوایی این ولایت فرودگاه فیض‌آباد می‌باشد که برنامه‌های منظم دارد.

آموزشویرایش

در ولایت بدخشان ۶۵۰ مکتب وجود دارد که بيش از ٣٢٩ هزار دانش‌آموز پسر و دختر در آن مصروف فراگیری دانش می‌باشند. امور آموزشی و پرورشی اين دانش‌آموزان از سوی بیش از ٢٠ هزار آموزگار به پیش برده میشود. درین ولایت، ۳۲  مدرسه تحصیلات حوزوی و سه دارالمعلمین وجود دارند. 

دانشگاه بدخشان در شهر فیض‌آباد می‌باشد که اضافه از ۱۵۰۰ دانشجوی پسر و دختر در دانشکده های تعلیم و تربیه، ادبیات و زراعت تحصيل می‌کنند.   براساس تحقیقات انجام شده ۳۶ درصد مردم بدخشان باسواد بوده و متباقی فاقد سواد اند و زمینه‌ها و برنامه های آموزشی سواد آموزی برای افراد بی‌سواد به کمک وزارت معارف وسایر موسساتى که دربخش تعلیم وتربیه فعالیت ميکنند، جریان دارد.

رسانه‌هاویرایش

در بدخشان تعداد رسانه‌ها با گذشت هر روز رو به رشد و توسعه است، در حال حاضر ۲۵ رسانه تصویری، صوتی و چاپی درین ولایت فعالیت دارند که در وزارت اطلاعات و فرهنگ به‌ثبت رسیده است. میزان دسترسی مردم به اطلاعات در بدخشان نسبت به دیگر ولایت‌های زون شمالشرق بیشتر شده و مردم این ولایت از جراید چاپی بیشتر برخوردار هستند. دفتر رادیوهای بیان، آریانا اف‌ام، بی‌بی‌سی و تلویزیون‌های آرزو، نور، آریانا، ملی و تلویزیون ۱ نیز در شهر فیض‌آباد می‌باشند.

رادیوهای محلی بدخشان، رادیو آمو، رادیو کوکچه، رادیو بهارستان و رادیو صدای کشم می‌باشند. پر تیراژترین روزنامه این ولایت روزنامه بدخشان، با ۵۰۰ نسخه در روز می‌باشد؛ دیگر رسانه‌های چاپی شامل ماهنامه مخفی بدخشی، ماهنامه حکومتداری خوب، ماهنامه شهرداری فیض‌آباد، ماهنامه ارتقای فرهنگی، جریده سیمای بدخشان، جریده سیمای شهروند، جریده روشنگری، جریده صعود، جریده صدای بدخشان، جریده ابتهاج، جریده سروش پامیر، جریده هری تا پامیر، جریده شناخت برتر، جریده انقلاب فرهنگی، جریده لاجور، جریده سرزمین من، جریده صحت روانی و جریده نوای اطراف می‌شوند.

تقسیمات اداریویرایش

والی‌ها (استانداران)ویرایش

اولین والی بدخشان عبدالرحمن‌خان بود؛ وی قبل از پادشاه شدن از ۱۸۶۳ الی ۱۸۶۴ این سِمَت را برعهده داشت. سپس فیض‌محمد خان، محمد امان حمیمی، اکرام‌الدین معصومی، منشی عبدالمجید، باز محمد احمدی، شاه ولی‌الله ادیب، احمد فیصل بیگزاد و محمد ذکریا سودا در این ولایت حکومت کرده‌اند و اکنون احمد بشیر صمیم والی بدخشان می‌باشد.

ولسوالی‌هاویرایش

 
ولسوالی‌های بدخشان

بر اساس تقسیمات سیاسی ولایت بدخشان دارای ۲۸ ولسوالی می‌باشد.

افراد سرشناسویرایش

چشم‌اندازهاویرایش

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. W. Eilers, 1988, 'BADAḴŠĀN', Encyclopædia Iranica.
  2. ایلرز، دبلیو. «BADAKŠĀN». دانشنامه ایرانیکا (ویراست آنلاین). ایالات متحده: دانشگاه کلمبیا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۸.
  3. "World Gazetteer". Archived from the original on 5 January 2013. Retrieved 12 March 2010.
  4. 1 Badakhshan
  5. «اثرات ناقلین پشتون بالای مالداری - کوچی گری در افغانستان شمالشرقی». www.khorasanzameen.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  6. «کوچی‌ها مصیبت بزرگ برای بدخشان». Kabul Press کابل پرس. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  7. «پیدایش قبایل افغان (پشتون) در خراسان (افغانستان)». ns6.afghanpaper.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  8. «orozgani,tarikh, ariaye». www.ariaye.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  9. dailyetilaatroz (۲۰۱۸-۰۶-۲۰). «جنگ و صلح در افغانستان: دیدگاهی از غیر پشتون‌ها - بخش اول». روزنامه اطلاعات روز. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  10. «وِب‌نِوِشت موزیم بریتانیا، نمایش گنجینه‌های باستانی افغانستان در نمایشگاهی تحت عنوان 'افغانستان، چهارراه دنیای کُهَن'». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مارس ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۵ آوریل ۲۰۱۱.
  11. Afghanistan." Encyclopædia Britannica. Encyclopaedia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2010.
  12. تحلیل‌های جنگ: ولسوالی بهارک، ولایت بدخشان
  13. شورش در شمال افغانستان: ولسوالی جرم در محاصره
  14. یو. اِس. جی. اِس. «٧. ٥ مقیاس بزرگای گشتاوری – در ۴٥ کیلومتری شرق فرخار، افغانستان». سازمان زمین‌شناسی آمریکا.
  15. نوری، شفیق‌الله (۱۹ سپتامبر ٢۰٢١). «حاصلات لوبیا در بدخشان به یک هزار و ۲۴۰ تُن رسیده است». وزارت زراعت افغانستان. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ٢۰٢١.
  16. قاضی‌زاده، حجت‌الله (۱۹ سپتامبر ٢۰٢١). «در بدخشان یک‌هزار و ۸۰۰ هکتار باغ چهارمغز وجود دارد». وزارت زراعت افغانستان. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ٢۰٢١.
  17. صدیقی، تمیم (٢٢ اکتبر ٢۰٢۰). «ناک افغانستان». وزارت زراعت افغانستان. دریافت‌شده در ٢٥ آوریل ٢۰٢١.
  18. . وزارت زراعت افغانستان https://www.mail.gov.af/dr/تولید-عسل-در-بدخشان-۶۰-درصد-افزایش-یافت. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ٢۰٢١. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  19. صدیقی، محمد تمیم (٢ ژانویه ٢۰٢١). «زیره وطن، هم دارو هم غذا بررسی وضعیت تولید و اهمیت یک گیاه پرارزش». وزارت زراعت افغانستان. دریافت‌شده در ٢٥ آوریل ٢۰٢١.
  20. «حاصلات هینگ در بدخشان به بیش از ۳۵ تُن رسید». وزارت زراعت افغانستان. ۱۹ سپتامبر ٢۰٢١. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ٢۰٢١.
  21. «حاصلات پسته‌ی بدخشان ۶۴ درصد افزایش یافته است». وزارت زراعت افغانستان. ۱۹ سپتامبر ٢۰٢١. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ٢۰٢١.
  22. دیر، ویلیام اِ. ; هووی، رابرت اِ، و زوسمن، جوزف (١٩۶٣) "لاجورد" سنگ‌های قیمتی لانگمن، لندن، OCLC 61975619
  23. لاجیرد همچنانا در کوه‌های اورال روسیه کشف گردید. دیر ات ال. above
  24. انتخابی-فرد، کامیلیا (۱۵ اکتبر ۲۰۰۲). «امید اتحادیه شمال به معادن لاجورد بدخشان». اوراسیا. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئیه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۰ اوت ۲۰۰۷.
  25. "Afghanistan's gemstones" (PDF). Planet Earth. Winter 2006. Archived from the original (PDF) on 11 September 2008. Retrieved 20 August 2008.
  26. Mackenzie, James; Qadir Sediqi, Abdul (2018-10-07). "Afghanistan signs major mining deals in development push". Reuters. Retrieved 30 June 2020.
  27. ظواهر معدنی ولایت بدخشان، وزارت معادن و پترولیم، دریافت شده در ۲ ژوئیه ۲۰۲۰

پیوند به بیرونویرایش

یک لایه اطلاعاتی جهت تقسیمات ولایت بدخشان