تفاوت میان نسخه‌های «ارمنی‌های گرجستان»

جز
ربات ردهٔ همسنگ (۲۴) +املا+مرتب+تمیز (۸.۰۱): + رده:اقوام گرجستان
جز (ربات ردهٔ همسنگ (۲۴) +املا+مرتب+تمیز (۸.۰۱): + رده:اقوام گرجستان)
'''ارامنه گرجستان''' اقلیت قومی ساکن در [[گرجستان]] هستند. که به (ارمنی Վիրահայեր به لاتین Virahayer)، آنها گروه [[اقلیت|اقلیتی]]ی بزرگ در گرجستان با ۵۷٪ جمعیت می‌باشند.
 
جمعیت ارمنی عمدتاً در [[تفلیس]]، و ناحیه [[سامتسخه-جاواختی]] که مرز جنوبی با [[ارمنستان]] را تشکیل می‌دهد ساکن هستند. آمار رسمی گرجی ارامنه جاواخک را ۵۴٪ جمعیت این منطقه اعلام نموده است. در [[آبخازیا]] نیز ارامنه دومین گروه بزرگ قومی بعد از گرجیها را تشکیل می‌دهند.
 
در قرون هجدهم و نوزدهم، [[تجار]] ثروتمند ارمنی از قبیل جواهر فروشان مشهور و کارخانه داران نفتی، سرمایه گذاری کلانی در تجارت گرجستان نموده و به ساخت مراکز فرهنگی و مدارس کمک نمودند.
تعداد ارامنه به طور تصاعدی افزایش یافت به گونه‌ای که تفلیس پایتخت این کشور برای ارامنه‌ای که از خارج به گرجستان آمده بودند برای ارامنه شرقی یا آرولاهایر<ref>Arevelahayer</ref> در اوائل قرن نوزدهم تبدیل به یک مرکز واقعی شد چنانکه [[استانبول]] نیز مرکز فرهنگی ارامنه غربی یا آرومداهایر<ref>Arevmedahayer</ref> شده بود.
 
== معماری ==
ارامنه آثار [[معماری]] با ارزشی در گرجستان از خود باقی گذاشتند و تفلیس دارای آثار ارزشمندی از معماری است که توسط ارامنه برجسته در قرون گذشته ساخته شده‌اند. تعدادی عمارات که توسط ارامنه بانفوذ ساخته شده‌اند و برخی از بناهای جذاب تاریخی را در بر می‌گیرند در تفلیس وجود دارند.
[[پرونده:House of Melik-Azaryants in Tbilisi.jpg|بندانگشتی|چپ|250px|خانه ملیک آزاریانتس در تفلیس]]
برای نمونه می‌توان خانه زیبای ملیک آزاریانتس<ref> Melik-Azaryants</ref> در تفلیس در خیابان اصلی موسوم به خیابان روستاولی<ref>Rustaveli Avenue</ref> را نام برد.
 
گنبدهای کلیساهای ارمنی در تمامی قسمتهای شهر قابل رویت هستند ولی ناقوسهایشان چندین سال است که بی صدا مانده‌اند. در آغاز قرن بیستم سی کلیسای ارمنی در تفلیس وجود داشت.
 
کلیسای ارمنی نوراشن که یک بنای معماری از سال ۱۷۰۱ بوده نابود شده است. دیوارهای نوراشن که به معنی ساختمان جدید بود از سوی نقاش هوناتان هوناتانیان<ref>Hovnatan Hovnatanian</ref> که نقاش ایراکلی دوم<ref>Iraklii II</ref> پادشاه گرجی بود تزئین شد اما هم اکنون روبه پوسیدگی و تباهی نهاده است.
 
== جنگ ارمنستان و گرجستان ۱۹۱۸ ==
 
این جنگ یک جنگ مرزی در ۱۹۱۸ بین حزب دموکراتیک گرجستان<ref>Democratic Republic of Georgia</ref> و حزب دموکراتیک ارمنستان<ref>First Republic of Armenia</ref> بر سر قسمتهایی از استانهای مورد اختلاف [[استان لوری]]، جاواخک و [[مارنئولی]] که از لحاظ تاریخی سرزمینهای دو فرهنگی ارمنی و گرجی محسوب می‌شدند، اما عمدتاً در قرن نوزدهم از سوی ارامنه و [[آذری‌ها]] پر شده بودند رخ داد.
 
در پایان [[جنگ جهانی اول]] تعدادی از این سرزمین‌ها از سوی [[عثمانی]] اشغال شدند وقتی آنها آن جا را ترک کردند هم ارامنه و هم گرجیها مدعی کنترل آنها شدند. این خصومتها ادامه داشت تا اینکه معاهده آتش بس [[بریتانیا|بریتانیایی]]یی امضا شد که به موجب آن قسمت مورد اختلاف مارنئولی تحت اداره مشترک ارمنی و گرجی درآمد و این وضعیت تا تاسیس حکومت [[شوروی]] در ارمنستان در سال ۱۹۲۰ ادامه یافت.
 
== ارامنه در گرجستان شوروی ==
 
بعد از تاسیس [[جمهوری سوسیالیستی گرجستان شوروی]] و با وجود تاسیس [[جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی]]، اکثر ارامنه تصمیم به ماندن و بهره مندی از کامیابیهای معقول زندگی به غیر از آزادیهای مذهبی را نمودند. چنانکه دولت [[کمونیست]] فعالانه اکثر کلیساهای ارمنی و بناهای فرهنگی را ملی اعلام کرد و آزادیهای مذهبی جمعیت ارامنه متوقف شدند.
 
در نتیجه این اقدام دهها کلیسا بسته شدند و تنها دو کلیسا به فعالیت خود ادامه دادند.
ارامنه از تاسیس جمهوری گرجستان به امید شرایط زندگی بهتر بعد از فروپاشی حکومت شوروی استقبال نمودند. ولی وضعیت اقتصادی و بویژه اجتماعی برای ارامنه گرجستان مطلوب نبود.
 
یکی از بزرگ ترین مشکلات عدم امکان ارامنه گرجستان در استفاده از زبان خود در زندگی عمومی می‌باشد. سیاست‌های کنونی زبانی دولت بسیار خشن است و متهم به براندازی حقوق سابق اقلیت‌ها و استفاده از ارامنه و [[روس|روسها]]ها از زبانشان و کلاً محدود کننده دسترسی آنها به مشاغل و آموزش و پرورش می‌باشد.
 
[[روبرت کوچاریان]] اصرار به یادگیری [[زبان گرجی]] از سوی ارامنه گرجستان کرده است زیرا برای ورود در جامعه گرجی اساسی است.
== ستیز در تخریب و تخصیص کلیساهای ارامنه ==
 
از میان ۲۹ کلیسای ارمنی در آغاز قرن بیستم تنها دو تا از آنها مشغول به کارند یکی کلیسای گئورگ مقدس<ref>Cathedral of Saint George, Tbilisi</ref> در بخش قدیمی ارمنی نشین شهر و دیگری کلیسای اجمیادزین<ref>Ejmiatsin Church, Tbilisi</ref> در آولابار (که یک منطقه گرجی است) بقیه آنها یا نابود شده و یا تبدیل به کلیساهای گرجی شده‌اند در شانزده نوامبر ۲۰۰۸ بر اساس مباحثات کشیش گرجی کاوشهای سازمان یافته‌ای در اطراف کلیسای ارمنی نوراشن<ref>Norashen Church, Tbilisi</ref> صورت گرفت که در طی آن سنگ قبرهای پیشینیان هنر ارمنی که در حیاط کلیسا دفن شده بودند برداشته شدند.
 
== ارامنه در سامتسخه-جاواختی ==
ارامنه اکثریت جمعیت در این منطقه را تشکیل می‌دهند اتحادیه دموکراتیک متحد ارامنه محلی جاواخک برای جاواخک<ref>United Javakhk Democratic Alliance</ref> در محدوده گرجستان یک استقلال محلی را پیشنهاد کرده است. این امر افزایش احساسات ضد ارمنی در گرجستان را نتیجه داده زیرا برای گرجیها یادبود تقاضای استقلال برای [[آبخاز]]، [[اوستیای جنوبی]] و [[آجارستان]] را که گرجستان آنها را مرزهای تاریخی خود در نظر می‌گیرد تداعی می‌کند با وجود این گفته می‌شود که خواست ارامنه جاواخک تفاوت و فاصله زیادی با خواست سایر مناطق دارد.
[[پرونده:SamtskheJavakhetiLocationinGeorgia.svg|بندانگشتی|چپ|250px|موقعیت سامتسخه-جاواختی در نقشه]]
خط لوله نفتی " باکو تفلیس جیحان<ref>Baku–Tbilisi–Ceyhan pipeline</ref> " و خط لوله گاز طبیعی قفقاز جنوبی<ref>South Caucasus Pipeline</ref> که از طریق این منطقه می‌گذرد با مخالفتهایی از سوی ارامنه محلی مواجه شده است، و همچنین خط آهن " قارص آخلکالاک باکو<ref>Kars–Tbilisi–Baku railway</ref> " که ارمنستان را جدا می‌کند.
 
'''== پیش زمینه''' ==
 
ارامنه در سامتسخه-جاواختی معتقدند که قربانی سیاست انتقال ناشی از توازن جمعیتی تعدادی از خانواده‌های گرجی که در آن جا سکونت داشته‌اند شده‌اند. ارامنه همچنین معتقدند که در این منطقه دست خوش محرومیت‌ها و تبعیضات دولتی قرار گرفته‌اند.
البته ارامنه بیشتری بعد از [[نسل کشی ارمنیان]] به این منطقه آمدند.
 
برخی از گروههای سیاسی جمهوری ارمنستان و [[جماعت ارمنیان پراکنده]] و به نحو قابل توجهی " فدراسیون انقلابی ارمنی " بر علیه دولت گرجستان این ادعا را مطرح می‌کنند که جاواخک (نام ارمنی سامتسخه-جاواختی) باید متعلق به ارامنه باشد. ارمنستان متحد کلیه سرزمینهای تعیین شده بوسیله [[معاهده سور]] و نیز مناطق [[آرتساخ]]<ref>Nagorno-Karabakh</ref>(نگورنو قره باغ)، جاواخک و نخجوان را در بر خواهد گرفت.
 
'''== تاریخ''' ==
 
جاواخک، یکی از نه دهستان منطقه گوگارک<ref>Gugark</ref> در شمال هایک بزرگ<ref>Hayk</ref> بوده و به مدت دو هزار سال جزئی از قلمرو حکومت هایاسا<ref>Hayasa</ref> بوده است. این منطقه در سنگ نوشته‌های [[آرگیشتی یکم]] به صورت جاباخا<ref>Jabakha</ref> آمده است.
 
ارامنه عمدتاً در مناطق [[آخالکالاکی]] و [[نینوتسمیندا]] متمرکزند.
 
در آغاز سال ۱۹۱۸ جمعیت آخالکالاکی ۱۲۰۰۰۰ نفر بود که از این میان ۸۹۰۰۰ نفرشان ارمنی بودند (حدود ۷۴٪) ترک‌های مسختی ۸۰۰۰ نفر (۷٪) و سایر اقوام ۲۳۰۰۰ نفر (۱۹٪) بودند.
 
در این دوره در آخالکالاکی ۱۱۱ روستا وجود داشت که ۶۶ تای آنها ارمنی، ۲۴ تای آنها ترکی، ۹ تای آنها روسی و۱۰ تای آنها گرجی بودند (دو روستای وارگاو<ref>Vargav</ref> و هزاباورا<ref>Hzabavra</ref> جمعیت ارمنیشان با گرجیها ادغام شدند) و یک روستا هم دارای جمعیتی آمیخته از ارامنه و گرجیها بود.
امروزه با جمعیت ارمنی بومی سامتسخه-جاواختی و تسالکا سعی می‌شود به نوعی در جهت سیاست ضد ارمنی دولت گرجستان مقابله گردد. در سالهای اولیه حکومت شوروی در گرجستان در سرزمینی که امروزه سامتسخه-جاواختی نامیده می‌شود ۲۰۰۴۰۳ نفر زندگی می‌کردند و ترکیب ملی این منطقه به قرار زیر بوده است:
 
* ارامنه ۱۰۹۷۴۸نفر ۸/۵۴٪
* ترک‌های مسختی ۵۷۰۷۹نفر ۵/۲۸٪
* سایر ملل ۱۵۰۴۰نفر ۵/۷٪
 
بنابراین ارامنه اکثریت جمعیت این منطقه را دارا بودند. ترک‌های مسختی، یک چهارم جمعیت و گرجیها نیز اقلیت مشهودی بودند.
 
در سال ۱۹۴۴ بنا بر تصمیم دولت اتحاد شوروی، جمعیت ترک‌های مسختی، سامتسخه-جاواختی (که تغریباً ۱۰۰۰۰۰نفر بودند) به آسیای مرکزی ([[قزاقستان]] و [[ازبکستان]]) تبعید شدند. محل اقامت قبلی آنها با جمعیت گرجی [[ایمرتی]] پر شد.
 
از ۱۲۰ روستای خالی شده از ترک‌های مسختی ۱۱۵ تای آنها در آدیگن<ref>Adigen</ref>، [[آخالتسیخه]] و آسپیندزا<ref>Aspindza</ref> بودند که ۶۵ تای آنها از سوی جمعیت گرجی خارجی از ایمرتی اسکان داده شدند. سایر روستاها به طور اساسی متروکه ماندند تنها پنج روستا در آخالکالاکی (ساگامو<ref>Sagamo</ref>، خاوت<ref>Khavet</ref>، ارینجا<ref>Erindja</ref>، داونیا<ref>Davnia</ref> و کارسپ<ref>Karsep</ref>) و ناحیه بوگدانووکا<ref>Bogdanovka</ref> با جمعیت ارامنه پر شدند.
 
دولت محلی گرجستان، جمعیت ارمنی را از سکونت در روستاهای دورافتاده منع کرده و تنها وقتی با اقامت آنان موافقت کرده است که به نظر می‌رسد تازه واردین گرجی به طور گسترده از زندگی در شرایط سخت آب و هوایی آن منطقه امتناع نموده باشند.
کلیسای ارمنی در گرجستان حدود پانزده قرن حضور داشته چنانکه حضور آن از اوائل قرن پنجم آغاز شده است. اوختانس<ref>Oukhtannes</ref> مورخ قرون وسطای ارمنی گزارش داده که در شهر گرجی تسارتاوی<ref>Tsurtavi</ref> یک اسقف نشین ارمنی تحت صلاحیت پاتریارک ارمنی وجود داشته که از سوی اسقفی موسوم به موسس<ref>Movses</ref> رهبری می‌شد.
 
مورخ دیگر ارمنی ماتئوس آرخا<ref>Matheos of Urkha</ref> می‌نویسد که در طی سلطنت شاه [[داویت چهارم]] به قلمرو اسقف نشین کلیسای ارمنی حالت رسمیت داده شد. بنابراین کلیسای جامع سورپ گئورگ تفلیس مرکز اداری ارامنه شد. بیش از ششصد مکان فرهنگی و مذهبی نظیر کلیساها ، مدارس علوم دینی و دیرها موجود بوده‌اند با وجود این بخش وسیعی از این اماکن به خاطر بلایای طبیعی، تعصب و سایر عوامل از بین رفته‌اند.
 
'''== وضعیت کنونی''' ==
 
ارامنه عمدتاً در گرجستان تابع کلیسای حواری ارمنی هستند البته تعداد قابل توجهی ارامنه کاتولیک در جاواخک زندگی می‌کنند.
کاتولیک‌های ارمنی تابع حوزه کاتولیکی ارمنستان، گرجستان و اروپای شرقی می‌باشند که بعد از تعطیلی طولانی در دوره اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ مجدداً بازگشایی شد. اسقف نرسس در نرسسیان<ref>Nerses Ter-Nersesian</ref> عضو جماعت مخیتاریستهای ونیز برای چندین سال عهده دار ریاست این حوزه بود که به علت کهولت سن جای خود را به اسقف نشان گاراکهیان<ref>Nshan Garakeheyan</ref> داد.
 
در کلیسای کاتولیک ارمنی مراسم مذهبی به زبان ارمنی است ولیکن هستند ارامنه کاتولیکی که مراسم را به [[زبان لاتین]] اجرا می‌کنند با این وجود ارامنه کاتولیک از سوی [[واتیکان]] تابع کلیسای کاتولیک ارمنی در نظر گرفته می‌شوند.
 
== مراسم بیزانسی کاتولیک‌های گرجی و مراسم ارمنی ==
 
در پایان قرن نوزدهم هنگامی که تغریباً همه کاتولیک‌های گرجی مراسم را به زبان لاتین اجرا می‌کردند برخی تمایلات در استفاده از مراسم [[بیزانس|بیزانسی]]ی مورد استفاده در کلیسای ارتودکس گرجی و کلیسای حواری ارمنی از سوی کلیسای کاتولیک ابراز شد. حکومت [[تزار|تزاری]]ی روسیه که گرجستان را از آغاز آن قرن تحت نظر خود داشت این مراسم را محدود به کلیسای ارتودکس شرقی کرده بود.
 
از این رو برخی از این گرجیهای کاتولیک اعم از روحانیون و عوام، مراسم ارمنی را پذیرفته و به حوزه کاتولیک ارمنی آردوین<ref>Artvin</ref> که در [[قفقاز جنوبی]] روسیه از سال ۱۹۰۵ تاسیس شده بود پیوستند تنها بعد از اعطای آزادی مذهبی در روسیه در ۱۹۰۵ بود که سرانجام برخی کاتولیک‌ها در گرجستان، مراسم بیزانسی را اعمال کردند.
== آموزش و پرورش ==
 
تفلیس دارای سه مدرسه ویژه ارامنه است همچنین پنج مدرسه ارمنی - روسی و ارمنی – گرجی وجود دارد که همه آنها علاوه بر برنامه آموزشی به تعلیم زبان و ادبیات ارمنی نیز می‌پردازند اما شکایت عمومی در این است که برنامه درس تاریخ ارمنی گنجانده نشده است.
دولت ارمنستان هزاران کتاب درسی را از ارمنستان به مدارس ارمنی گرجستان می‌فرستد اما این مدارس هنوز دارای کمبود کتاب و امکانات بوده و نیاز به بازسازی و اصلاح فوری دارند.
سالانه حدود پنجاه نفر با ملیت ارمنی وارد دانشگاههای گرجستان می‌شوند.
== رسانه‌های گروهی ==
 
تفلیس یک مرکز مهم برای انتشارات زبان ارمنی از قبیل انتشار نشریه هاراچ<ref>Haratch</ref> از سوی فدراسیون انقلابی ارمنی از ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۹ بوده است که در این نشریه ناشران و نویسندگان مشهور ادبی و سیاسی فعالیت می‌کردند.
 
بعد از اعمال ممنوعیت از سوی مقامات روسی، نام روزنامه به هوریزون<ref>Horizon</ref> تغییر یافت که وابسته به هیچ حزب سیاسی خاص نبود و تا ۱۹۱۸ انتشار می‌یافت.
== روابط ارمنستان و گرجستان ==
 
ارمنستان و گرجستان دارای تاریخ طولانی روابط فرهنگی و سیاسی بوده‌اند تعامل این روابط در [[قرون وسطی]] وقتی که گفتگوی فرهنگی باروری بر علیه امپراطور همسایه خود به عمل آوردند نمایان گشت. ازدواجهای مکرری بین خانواده‌های مشهور و سلطنتی ارمنی و گرجی و نیز بین خانواده‌های چندین نواحی مرزی صورت گرفته است.
 
روابط ارامنه و گرجیها همیشه ماهیتی واقعی داشته اما آنها حتی این روابط را در سالهای استقلال پس از شوروی رسماً بیان نمودند. دولتهای ارمنستان و گرجستان کلاً با هم دارای روابط مثبتی هستند اما برخی مشکلات در این اواخر هم وجود داشته است. تعداد ارامنه‌ای که در گرجستان ساکنند بیش از تعداد گرجیهایی است که در ارمنستان زندگی می‌کنند.
برخی از ارامنه معتقدند که آنها قربانی سیاست انتقال توازن جمعیتی از سامتسخه-جاواختی شده‌اند تا تعدادی از خانواده‌های گرجی در آنجا اسکان یابند. ارامنه همچنین دارای نماینده کمی در حکومت هستند یعنی دارای ۵ کرسی از ۲۳۵ کرسی پارلمان می‌باشند. تبعیض و بی اعتمادی متقابل نیز وجود دارد. اعتراضاتی چند نیز وجود داشته که برخی از آنها منجر به برخورد فیزیکی با ماموران قانون شده است.
 
جمهوری خودمختار [[آبخاز|آبخازیا]]یا نیز دارای جمعیت مهمی از ارامنه است که بیست درصد از جمعیت این جمهوری را تشکیل می‌دهند ولیکن مقامات غیررسمی آبخازی متهم شده‌اند که عمداً از تعداد ارامنه محلی آبخازیا کاسته‌اند.
 
== ارامنه مشهور گرجستان ==
* [[سایات‌نووا]]
* [[رافی]]
* گابریل سوندوکیان<ref>Gabriel Sundukian</ref> تولد در تفلیس ۱۸۲۵ و وفات در سال ۱۹۱۲ او یک نویسنده و نمایشنامه نویس برجسته ارمنی بود و موسس درام نوین ارمنی بود. او از یک خانواده ثروتمند ارمنی بود. سوندوکیان هم ارمنی کلاسیک و مدرن و زبانهای فرانسه، ایتالیایی و روسی را در دانشگاه سن پترزبورگ فرا گرفت یعنی جائی که او مقاله‌ای در اصول نظم فارسی نگاشت.
سپس او به تفلیس برگشته و خدمات اجتماعی انجام داد. در سال ۱۸۶۳ کمپانی تئاتر ارمنی تفلیس اولین نمایش او را با نام عطسه در شب خوش اقبال<ref>Sneezing at Night's Good Luck</ref> را به صحنه برد.
نمایشنامه معروف او یعنی پپو<ref>Pepo 1871</ref> در سال ۱۸۳۵ مبدل به اولین فیلم ارمنی شد. فیلم دیگر بر اساس آثار او خاتابالا<ref>1971 Khatabala</ref> است. تئاتر دولتی ارمنستان به افتخار او نام گذاری شده است.
* [[هوانس تومانیان]]
* [[آرام خاچاتوریان]]
* میکائل تارورودیف<ref>Mikael Tariverdiev</ref> (۱۹۹۶ – ۱۹۳۱) او در تفلیس متولد شده و آهنگساز برجسته شوروی با تبار ارمنی بود. او ریاست گروه آهنگسازان اتحادیه سینماتوگرافهای شوروی را از بدو تاسیس آن بر عهده داشت.
* سباستین شائومیان<ref>Sebastian Shaumyan</ref> (۲۰۰۷ – ۱۹۱۶) او تئوریسین شوروی زبانشناسی بود. او علاوه بر ارمنی، گرجی و روسی زبانهای آلمانی و انگلیسی را نیز فرا گرفت. او مدرک زبانشناسی خود را در دانشگاه دولتی تفلیس اخذ نمود. او زبانشناسی ساختاری را در ۱۹۶۵ تالیف نموده و بخش زبانشناسی ساختاری را در انستیتوی زبان روسی در مسکو تاسیس نمود.
او مبادی دستور زایشی<ref>Generative Grammar</ref> روسی را در ۱۹۵۸ و مدل کاربردی دستور زایشی و حسابهای دگرگون شده روسی را در سال ۱۹۶۳هر دو را با سوبولوا<ref>Soboleva</ref> بازنوشت نمود.
* [[تیگران پتروسیان]]
 
== پانویس ==
{{پانویس|۲|اندازه=ریز|چپ‌چین=بله}}
* ویکی پدیاویکی‌پدیا انگلیسی Armenians in Georgia [[//en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_GeorgiaArmenians in Georgia]]
* ویکی پدیاویکی‌پدیا انگلیسی Armenians in Abkhazia [[//en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_AbkhaziaArmenians in Abkhazia]]
* ویکی پدیاویکی‌پدیا انگلیسی Armenians in Samtskhe-Javakheti [[//en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_SamtskheArmenians in Samtskhe-Javakheti]]
* ویکی پدیاویکی‌پدیا انگلیسی Armenians in Tbilisi [[//en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_TbilisiArmenians in Tbilisi]]
* دیدار نمایندگان سازمان "جامعه ارامنه گرجستان" با نماینده ائتلاف "آرزوی گرجستانی - گرجستان دموکراتیک" [[http://armradio.info/far/index.php?part=1&id=157416]]
* نقش ارامنه گرجستان در تحولات منطقه قفقاز مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز ۱۳۸۱ شماره ۳۹[[http://www.otx15ejfzpvjr.ensani.ir/fa/content/121514/default.aspx]]
* سازمان‌های اجتماعی و دینی ارمنی گرجستان [[http://www.oratert.com/persian/ارامنه-جهان/45631.html]]
* ارمنی‌ها بزرگترین گروه قومی- نژادی گرجستان [[http://www.asnoor.ir/Public/Minorities/ViewMinorities.aspx?Code=100848]]
* جاواخک: منطقه ارمنی‌نشین گرجستان و موضوع تابعیت دوگانه [[http://anthropology.ir/node/14660]]
 
[[رده:ارمنی‌ها]]
[[رده:اقوام گرجستان]]
[[رده:اهالی گرجستان]]
۸۵۵٬۶۷۷

ویرایش