باز کردن منو اصلی

تغییرات

ویرایش و ویکی‌سازی ~~~~
[[پرونده:Comparison book sizes.svg|بندانگشتی|چپ|مقایسهمقایسهٔ بعضی از اندازه‌های کتاب بر اساسبراساس انجمن کتابخانه‌های آمریکا]]
'''قطع کتاب''' همان اندازهاندازهٔ درازا و پهناپهنای [[کتاب]] است. به عبارت دیگر، قطع کتاب بهبه‌طورکلی طور کلی اندازهاندازهٔ [[درازا]] در مقابل [[پهنا|پهنای]] هر برگ سنجیده میمی‌شود، شودیایا برخی از اوقات اندازهاندازهٔ درازا در مقابل پهنا (عرض) جلد یک کتاب می‌باشداست. یک سریتعدادی از اصطلاحات به طوربه‌طور معمول برای اندازهاندازهٔ کلی (عمومی) کتاب‌ها توسط مراکز [[چاپ (صنعت)]] و [[کتابخانه]] ها مورد استفاده قرار می‌گیرند.
علتدلیل بوجودبه‌وجود آمدن قطع‌های مختلف برای کتاب، استفادهاستفادهٔ آسان‌تر یا متناسب با نوع کاربرد هر کتاب بوده‌استبوده‌است؛ بطوربرای مثالمثال، کتابی که به راحتیبه‌راحتی بتواند به همراه افراد باشد و فضای زیادی اشغال نکند بایستیباید مثلامثلاً در قطع جیبی [[صحافی]] گرددشود. استفاده از اندازه‌های مختلف در بهبود کار مؤثر خواهد بود.
 
[[آلدوس مانوتیوس]]، از اهالی [[ونیز]]، نخستین کسی بود که به نقش و اهمیت قطع کتاب در میزان استفاده از آن پی برد. اندازهاندازهٔ ابداعیابداعیِ او برای کتاب، هم حمل و نقلحمل‌ونقل آن را آسان می‌ساخت و هم هزینه‌های چاپ را کاهش می‌داد. قطع مورد استفادهاستفادهٔ او «قطع وزیری» بود که جانشین «قطع سلطانی» شد.<ref>استیپچویچ، الکساندر.الکساندر، ''کتاب در پویهپویهٔ تاریخ.''، ترجمهترجمهٔ حمیدرضا آژیر و حمیدرضا شیخی.شیخی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۳</ref>
 
امروزه،امروزه قطع کتاب نشان‌دهندهنشان‌دهندهٔ تعداد دفعات تاشدنتا شدن کاغذ در [[چاپخانه]] نیز هست که منجر به تشکیل ورق‌های کتاب می‌شود.<ref>سلطانی، پوری؛پوری و راستین، فروردین.فروردین، دانشنامه''دانشنامهٔ کتابداری و اطلاع‌رسانی.''، ذیل مدخلِ «قطع کتاب»</ref> به‌طور مثالمثال، کاغذ دوورقی با چهار صفحه در قطع رحلی، چهارورقی با هشت صفحه در قطع وزیری، و هشت‌ورقی با شانزده صفحه در قطع رقعی برابر است.<ref>صافی، قاسم.قاسم، ''از چاپخانه تا کتابخانه.''، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۸۱</ref>
 
== انواع قطع کتاب ==
هم‌اکنوناکنون رایج‌ترین قطع برای کتاب، در همه جا،همه‌جا، قطع وزیری است که ابعاد آن از ۱۳×۲۰ تا ۲۰×۲۶ سانتی‌متر متغیر است. قطع رقعی با ابعاد ۱۵×۲۲ و قطع جیبی با ابعاد ۱۱×۵۵/۱۶۱۶×۱۱ [[سانتیمتر]] از دیگر قطع‌های رایج محسوب می‌شودمی‌شوند. معمولامعمولاً در چاپ کتاب‌های هنری و نفیس از قطع رحلی و برای کتاب‌های کودکان از قطع خشتی استفاده می‌شود. باید توجه داشت ابعاد ذکر شدهذکرشده برای هر قطعقطع، تقریبی استاست، و در برخی منابعمنابع، اندازه‌های متفاوتی ارائه شده‌است.
 
برخی قطع‌های رایج در میاندرمیان مسلمانان به شرح زیر بوده‌است:
* قطع بازوبندی: ۲×۳ سانتیمتر، بیشتر برای کتاب‌های دعا یا سوره‌ها و آیات قرآنی که در ابعاد بسیار کوچک تهیه می‌شد و با [[نخ]] یا [[چرم]] به بازو می‌بستند؛
* قطع رقعی: در اندازه ۱۴×۲۲ سانتی متر و مطابق نظر دیگر اندازه قطعی است به طول و عرض تقریبی ۱۹×۱۰ سانتی‌متر.
* قطع بغدادی: اندازهاندازهٔ دقیق این قطع مشخص نیست، ولی از گفتهگفتهٔ [[رشیدالدین فضل‌الله]] (۶۴۸؟- ۷۱۸ق.)، در وقفنامهوقف‌نامهٔ [[ربع رشیدی|رَبعِ رشیدی]] چنین برمی‌آید که ابعادی بزرگ‌تر از نسخه‌های مرسوم داشته است؛داشته‌است؛
* قطع وزیری: در گذشته دارای سه اندازه کوچک (به طول و عرض تقریبی ۲۱×۱۵ [[سانتیمتر]])، متوسط (۲۴×۱۶) و بزرگ (۳۰×۲۰) بوده‌است.
* قطع بغلی: این قطع که معادل [[قطع جیبی]] بزرگ در روزگار ماست.ماست، دارای طول و عرض تقریبی ۷×۵ سانتی‌متر بوده‌است.بوده‌است؛
* بازوبندی: ۲×۳ سانتیمتر، بیشتر برای کتاب‌های دعا یا سوره‌ها و آیات قرآنی که در ابعاد کوچک تهیه می‌شد و با نخ یا چرم به بازو می‌بستند؛
* قطع بیاض یا بیاضی: از جانب طول آن باز و بستبسته می‌شده و شیرازه بندیشیرازه‌بندی آن از طرف عرضعرضِ اوراق بوده که دردرمیان میان نسخه نویساننسخه‌نویسان و کتاب‌سازان به بیاض شهرت داشته است،داشته‌است. قطع بیاضی منسوب است و مخصوص به بیاض‌ها که بیشتر کتب ادعیه،[[ادعیه]]، [[زیارات]] و مجموعه‌های ادبی (که به غرضخواستِ اشخاص فراهم می‌آمده) به هیأت مذکور [[صحافی]] و جلد می‌شده است.می‌شده‌است؛
* بغدادی: اندازه دقیق این قطع مشخص نیست، ولی از گفته [[رشیدالدین فضل‌الله]] (۶۴۸؟- ۷۱۸ق.)، در وقفنامه [[ربع رشیدی]] چنین برمی‌آید که ابعادی بزرگ‌تر از نسخه‌های مرسوم داشته است؛
* قطع جانمازی: با ابعاد ۷×۱۲ سانتیمتر که معمولامعمولاً برای ''[[قرآن]]'' و کتاب‌های دعا به‌کار می‌رفته است؛می‌رفته‌است؛
* بغلی: ۵×۷ سانتیمتر.
* قطع جیبی: این قطع که در گذشته به قطع «بغلی» شهرت داشته​استداشته‌​است دارای طول و عرض تقریبیتقریبیِ ۷×۵ سانتی‌متر است.است؛
* قطع بیاض یا بیاضی: از جانب طول آن باز و بست می‌شده و شیرازه بندی آن از طرف عرض اوراق بوده که در میان نسخه نویسان و کتاب‌سازان به بیاض شهرت داشته است، قطع بیاضی منسوب است و مخصوص به بیاض‌ها که بیشتر کتب ادعیه، زیارات و مجموعه‌های ادبی (که به غرض اشخاص فراهم می‌آمده) به هیأت مذکور [[صحافی]] و جلد می‌شده است.
* قطع حمایلی: قطعی بوده‌است به طول و عرض ۱۲×۶ سانتی‌مترسانتیمتر. وجه تسمیةتسمیهٔ این قطع به حمایلی،«حمایلی» این است که نسخه‌هایی را که در قطع مزبور بوده‌است به صورتبه‌صورت [[حمایل]] روی لباس زیرین می‌آویخته‌اند.می‌آویخته‌اند؛
* جانمازی: با ابعاد ۷×۱۲ سانتیمتر که معمولا برای قرآن و کتاب‌های دعا به‌کار می‌رفته است؛
* قطع خشتی:از کهن‌ترین قطع‌های [[نسخه‌های خطی]] است به طول و عرض همسان و برابر. بهبرابر، شکلبه‌شکل [[مربع]]، که طول و عرض آن مساوی است و در سده‌های نخستنخستِ [[تمدن اسلامی]] بسیار رایج بوده استبوده‌است. هم‌اکنون اغلب برای کتاب هایکتاب‌های کودکان استفاده می​شود.می‌​شود؛
* قطع حمایلی: قطعی بوده‌است به طول و عرض ۱۲×۶ سانتی‌متر. وجه تسمیة این قطع به حمایلی، این است که نسخه‌هایی را که در قطع مزبور بوده‌است به صورت حمایل روی لباس زیرین می‌آویخته‌اند.
* قطع رحلی:<ref name="razavi"/> در ابعادابعادِ بیشتربیش از ۲۵×۳۵ سانتیمتر که به انواع کوچک، متوسط، و بزرگ تقسیم می‌شود. این قطع را به این جهت «رحلی» می‌گویند که هنگام خواندن کتابکتابِ دارای قطع رحلی، آن را بر روی چهارپایةچهارپایهٔ چوبی ـ یعنی [[رحل]] ـ قرار می‌داده‌اند. قطع مزبور دارای اندازه‌های تقریبیتقریبیِ زیر است:
* قطع بغلی: این قطع که معادل [[قطع جیبی]] بزرگ در روزگار ماست. دارای طول و عرض تقریبی ۷×۵ سانتی‌متر بوده‌است.
** رحلی کوچک: طول ۴۲، عرض ۲۷ سانتی‌متر.سانتیمتر،
* قطع خشتی:از کهن‌ترین قطع‌های [[نسخه‌های خطی]] است به طول و عرض همسان و برابر. به شکل مربع که طول و عرض آن مساوی است و در سده‌های نخست تمدن اسلامی بسیار رایج بوده است. هم‌اکنون اغلب برای کتاب های کودکان استفاده می​شود.
** رحلی متوسط: طول ۵۰، عرض ۳۰ سانتی‌متر.سانتی‌پمتر،
* قطع رحلی:<ref name="razavi"/> در ابعاد بیشتر از ۲۵×۳۵ سانتیمتر که به انواع کوچک، متوسط، و بزرگ تقسیم می‌شود. این قطع را به این جهت رحلی می‌گویند که هنگام خواندن کتاب قطع رحلی، آن را بر روی چهارپایة چوبی – یعنی رحل – قرار می‌داده‌اند. قطع مزبور دارای اندازه‌های تقریبی زیر است:
** رحلی بزرگ: طول ۶۰، عرض ۳۰ سانتی‌مترسانتی‌پمتر. عموماً نسخه‌های کتاب‌هایی چون [[قرآن مجید]]، [[مثنوی]] [[مولوی]]، شاهنامه ''[[شاهنامهٔ فردوسی]]'' که در مجالس و محافل قرائت و خوانده می‌شده، بادر این قطع بوده استبوده‌است.
** رحلی کوچک: طول ۴۲، عرض ۲۷ سانتی‌متر.
* قطع رقعی: در اندازهاندازهٔ ۱۴×۲۲ سانتی مترسانتیمتر و مطابق نظر دیگر اندازهاندازهٔ قطعی است به طول و عرض تقریبیتقریبیِ ۱۹×۱۰ سانتی‌متر.سانتی‌متر؛
** رحلی متوسط: طول ۵۰، عرض ۳۰ سانتی‌متر.
* قطع سلطانی یا تیموری: با ابعاد ۳۰×۴۰ سانتیمتر،سانتیمتر. بیشتر نسخه‌های نفیسی را که برای شاهان و شاهزادگان در دورهدورهٔ [[تیموریان]] (۷۷۱-۹۱۱ق.)، [[استنساخ]] می‌شد، در این قطع می‌ساختند. نمونهنمونهٔ مشهور آن شاهنامه[[شاهنامهٔ بایسنغری]] موجود در [[کاخ گلستان]] [[تهران]] است که ابعاد تقریبیتقریبیِ آن همین اندازه است. این قطع در اواخر عصر [[مغولان]] و اوایل عهد [[تیموریان]]، برای کتاب هایکتاب‌های خطی در [[ایران]] رواج یافت که به این جهت آن را قطع [[تیمور|تیموری]] نیز می‌گویند. طول و عرض تقریبیتقریبیِ آن ۴۰×۳۰ [[سانتی‌متر]]سانتیمتر است.است؛
** رحلی بزرگ: طول ۶۰، عرض ۳۰ سانتی‌متر. عموماً نسخه‌های کتاب‌هایی چون [[قرآن مجید]]، [[مثنوی]] [[مولوی]]، شاهنامه [[فردوسی]] که در مجالس و محافل قرائت و خوانده می‌شده، با این قطع بوده است.
* [[طومار]]: اتصال اوراق کتاب به‌گونه‌ای که به شکلبه‌شکل لوله در آیددرآید. معمولامعمولاً در تهیهتهیهٔ طومارها از کاغذهایی با عرضعرضِ کم استفاده می‌شد. هرمی‌شد؛ چندهرچند که طول آنها بسیار متغیر بوده‌است. برای نگهداری طومار، اغلب محفظه‌ای به همان شکل می‌ساختند؛
* قطع سلطانی یا تیموری: با ابعاد ۳۰×۴۰ سانتیمتر، بیشتر نسخه‌های نفیسی را که برای شاهان و شاهزادگان در دوره [[تیموریان]] (۷۷۱-۹۱۱ق.)، استنساخ می‌شد، در این قطع می‌ساختند. نمونه مشهور آن شاهنامه بایسنغری موجود در [[کاخ گلستان]] [[تهران]] است که ابعاد تقریبی آن همین اندازه است. در اواخر عصر [[مغولان]] و اوایل عهد [[تیموریان]] برای کتاب های خطی در [[ایران]] رواج یافت که به این جهت آن را قطع [[تیمور|تیموری]] نیز می‌گویند. طول و عرض تقریبی آن ۴۰×۳۰ [[سانتی‌متر]] است.
* قطع نیم‌ربعی: با ابعاد ۱۰×۱۸ یا ۹×۱۷ سانتیمتر؛
* طومار: اتصال اوراق کتاب به‌گونه‌ای که به شکل لوله در آید. معمولا در تهیه طومارها از کاغذهایی با عرض کم استفاده می‌شد. هر چند که طول آنها بسیار متغیر بوده‌است. برای نگهداری طومار، اغلب محفظه‌ای به همان شکل می‌ساختند؛
* نیمقطع ورقینیم‌ورقی: ۲۲×۳۴ سانتیمتر که در ابعاد دیگری هم وجود دارد.دارد؛<ref name="razavi">«واژگان نظام کتاب‌آرایی».، در [[نجیب مایل هروی.]]، ''کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی.''، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲، صصص ۵۷۱-۸۳۲</ref>
* نیم‌ربعی: ۱۰×۱۸ یا ۹×۱۷ سانتیمتر؛
* قطع وزیری: در گذشته دارای سه اندازهاندازهٔ کوچک (به طول و عرض تقریبیتقریبیِ ۲۱×۱۵ [[سانتیمتر]])، متوسط (۲۴×۱۶) و بزرگ (۳۰×۲۰) بوده‌است.
* نیم ورقی: ۲۲×۳۴ سانتیمتر که در ابعاد دیگری هم وجود دارد.<ref name="razavi">«واژگان نظام کتاب‌آرایی». در نجیب مایل هروی. کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲، ص ۵۷۱-۸۳۲</ref>
* جیبی: این قطع که در گذشته به قطع بغلی شهرت داشته​است دارای طول و عرض تقریبی ۷×۵ سانتی‌متر است.
 
== منابع ==
{{پانویس}}
* ''آشنایی با صنعت چاپ از حروف‌چینی تا صحافی،صحافی''، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات
 
== پیوند به بیرون ==
* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D9%82%D8%B7%D8%B9%20%28%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%29.aspx ''دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی''].
 
{{چاپ-خرد}}
 
[[رده:صنعت چاپ]]
 
[[رده:کتاب]][[رده:کتابخانه‌ها]]
[[رده:کتاب‌ها بر پایه نوع]]