تفاوت میان نسخه‌های «سده ۱۹ (میلادی)»

هیچ تغییری در اندازه به وجود نیامده‌ است. ،  ۴ سال پیش
جز
جز (ربات: تغییر تصویری که حذف شده‌است.)
در بسیاری از کشورهای اروپایی به ویژه [[آلمان]] انقلاب صنعتی به وجود آمد. این انقلاب تا پایان این سده با ساخت کارخانجات و راه‌آهن در تمامی سطح قاره گسترش پیدا کرد.
 
هر چند که تأثیر [[رومانتیسم]] تا حدود زیادی در [[دوره ویکتوریایی|دورهٔ ویکتوریایی]] قابل مشاهده بود ولی در میانهٔ این سده با مخالفت‌های جدی مواجه شد: بسیاری از اکتشافات علمی مثل [[نظریه تکامل داروین|نظریهٔ تکامل داروین]] و نظرات [[اگوست کنت]] فیلسوف فرانسوی که تا حدودی از انقلاب صنعتی تأثیر گرفته بودند، باعث قدرت‌گیری [[عقل‌گرایی جدید]] ([[پوزیتیویسم]]) که شاخصهٔ ادبی آن [[ناتورالیسم]] می‌باشد گردید. نظریهٔ آن، که تأثیر زیادی از [[فلسفه جبرگرا|فلسفهٔ جبرگرا]] و [[علم ژنتیک]] گرفته بود، بر روی اهمیت محیط در شکل‌دهی انسان و رمان‌های فرانسوی جدید تأکید داشت. همانطورهمان‌طور که [[امپرسیونیسم]] در هنر نمایندهٔ چنین دیدگاهی است.
 
جمهوری [[ایتالیا]] در [[۱۷ مارس]] [[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] ([[۲۶ اسفند]] [[۱۲۳۹]]) تشکیل شد. شاه [[ویکتور امانوئل دوم]] توانست استان‌های ایتالیایی شبه جزیره را تحت یک ملت با هم متحد سازد. [[کنت کامیلو بنسو دی کاوور]] و [[جوزپه گاریبالدی]] نقش مهمی در طرح‌ریزی این اتحاد داشتند. شهر [[رم]] تا سال [[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۸]]) تحت کنترل پاپ بود. در این سال ارتش ایتالیا از طریق راه پورتا پیا به [[استان واتیکان]] وارد شدند. رم به ایتالیا ضمیمه شد ولی پاپ از امضای پیمان سر باز زد و به دژ گاندولفو پناه برد. از آنجا نیز حکمی اعلام کرد که طبق آن هرگونه مشارکت کاتولیک‌های ایتالیایی در زندگی سیاسی معادل ارتداد به شمار می‌رفت. [[ترنتینو]] و [[تیرول جنوبی]] در سدهٔ بعدی و پس از سال [[۱۹۱۸ (میلادی)|۱۹۱۸]] ([[۱۲۹۶]]) به خاک ایتالیا ضمیمه شدند. این چنین شد که روند متحدسازی ایتالیا که توسط ویکتور امانوئل دوم در [[سلسله ساووی|سلسلهٔ ساووی]] طرح‌ریزی شده بود به سر انجام رسید.
در تاریخ [[۲ اکتبر]] [[۱۸۳۵ (میلادی)|۱۸۳۵]] ([[۱۰ مهر]] [[۱۲۱۴]]) [[انقلاب تکزاس]] با اعلام استقلال استان [[تجاس]] مکزیک از دولت مکزیک به وقوع پیوست. [[سانتا آنا]] استقلال را با انتصاب خود به سمت دیکتاتور جمهوری مکزیک اعلام کرد. پس از [[نبرد آلامو]]، ژنرال [[سام هاستون]] توانست در نبرد [[سان جاسینتو]] شکست بزرگی به مکزیکی‌ها وارد سازد و سانتا آنا را شخصاً دستگیر کند. جمهوری تکزاس همچنان در خطر فروپاشی و اشغال توسط مکزیکی‌ها بود تا اینکه در سال [[۱۸۴۵ (میلادی)|۱۸۴۵]] ([[۱۲۲۳]]) به ایالات متحده ضمیمه شد.
 
درست پس از آغاز سده، مستعمره‌های [[اسپانیا]] و [[پرتغال]] به تبع ایالات متحده شروع به انقلاب و اعلام استقلال کردند. این انقلاب‌ها موفق بودند و حاصل آنها تشکیل کشورهای مستقلی همچون [[مکزیک]] ([[۱۸۲۱ (میلادی)|۱۸۲۱]] ([[۱۱۹۹]])) در آمریکای شمالی و شیلی در آمریکای جنوبی ([[۱۸۱۸ (میلادی)|۱۸۱۸]] ([[۱۱۹۶]])) بود. در تاریخ [[۷ سپتامبر]] [[۱۸۲۲ (میلادی)|۱۸۲۲]] ([[۱۶ شهریور]] [[۱۲۰۱]]) [[امپراتوری برزیل]] نیز استقلال خود از پرتغال را اعلام کرد. اما این کشورهای لاتین در طول سدهٔ نوزدهم بر خلاف ایالات متحد آمریکا دارای دولت‌های باثباتی نبودند. این مسألهمسئله موجب دخالت قدرت‌های اروپایی به ویژه [[بریتانیای کبیر]] در امور داخلی این کشورها شد. در پایان سدهٔ نوزدهم ایالات متحده نیز وارد این میدان شد. چهار مستعمرهٔ پیشین اروپایی با نام‌های [[پاراگوئه]]، [[برزیل]]، [[آرژانتین]] و [[اروگوئه]] از سال [[۱۸۶۴ (میلادی)|۱۸۶۴]] تا [[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۲]] تا [[۱۲۴۸]]) وارد خونین‌ترین جنگ تاریخ آمریکای لاتین به نام [[جنگ ائتلاف سه‌گانه]] شدند.
 
آن بخش از قارهٔ آمریکا که هنوز در دست [[بریتانیای کبیر]] بود به آرامی ولی با اطمینان توسعه پیدا کرد. این توسعه باعث به وجود آمدن حکومتی در [[کانادا]] در سال [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] ([[۱۲۴۵]]) شد.
== رویدادها ==
[[پرونده:British Empire 1897.jpg|بندانگشتی|نقشهٔ جهان در سال [[۱۸۹۷ (میلادی)|۱۸۹۷]] ([[۱۲۷۵]]). امپراتوری بریتانیا (رنگ صورتی) ابرقدرت سدهٔ ۱۹ بود.]]
 
=== [[دهه ۱۸۰۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۰۰]] ===
* [[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] - ([[۱۱۷۹]]): [[پادشاهی بریتانیای کبیر]] و [[پادشاهی ایرلند]] به هم پیوستند تا [[بریتانیا|پادشاهی متحد]] را به وجود آورند.
* [[۱۸۰۴ (میلادی)|۱۸۰۴]] - ([[۱۱۸۲]]): ایجاد [[جمهوری هاییتی]]
* [[۱۸۰۴ (میلادی)|۱۸۰۴]] - ([[۱۱۸۲]]): [[امپراتوری اتریش]] توسط [[فرانسیس اول]] ایجاد شد.
* [[۱۸۴۸ (میلادی)|۴۸]]-[[۱۸۰۵ (میلادی)|۱۸۰۵]] - ([[۱۲۲۶]]-[[۱۱۸۳]]): آغاز مدرنیزه‌سازی [[مصر]] توسط [[محمد علیمحمدعلی (مصر)|محمد علی]]
* [[۱۸۰۶ (میلادی)|۱۸۰۶]] - ([[۱۱۸۴]]): [[امپراتوری روم مقدس]] با امضای [[پیمان لونویل]] از بین رفت.
* [[۱۸۰۹ (میلادی)|۰۹]]-[[۱۸۰۸ (میلادی)|۱۸۰۸]] - ([[۱۱۸۷|۸۷]]-[[۱۱۸۶]]): [[روسیه]] در [[جنگ فنلاند]]، این کشور را از [[سوئد]] گرفت.
ادبیات سدهٔ نوزدهم با [[رمانتیسم]] آغاز شد. رمانتیسم که جنبشی بر علیه عقل‌گرایی حاکم بر سدهٔ ۱۸ بود توانست در سراسر اروپا پخش شود. این جنبش کمابیش همراه با انقلاب صنعتی به پیش می‌رفت و سعی داشت تا با تغییرات بنیادینی که این انقلاب به‌وسیلهٔ [[موتور بخار]] و [[راه‌آهن]] در طبیعت به وجود می‌آورد مقابله کند. [[ویلیام وردزورث]] و [[ساموئل تیلور کلریج]] بنیانگذاران این مکتب در [[انگلستان]] بودند. در اروپا نیز جنبش آلمانی Sturm und Drang با پخش شدن در سطح این قاره از [[ایتالیا]] گرفته تا [[اسپانیا]] را تحت تأثیر خود قرار داد.
 
گانکورت‌ها و [[امیل زولا]] در [[فرانسه]] و [[جیووانی ورگا]] در [[ایتالیا]] برخی از بهترین رمان‌های ناتورالیست را تولید کردند. رمان‌های ناتورالیست ایتالیا از آن جهت اهمیت دارند که توانستند نقشه‌ای اجتماعی از یک ایتالیای متحد که تا پیش از آن از گوناگونی نژادی و فرهنگی آن بی‌خبر بودند به مردم ارائه دهند. در [[۲۱ فوریه]] [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] ([[۲ اسفند]] [[۱۲۲۶]]) [[کارل مارکس]] و [[فردریش انگلس]] [[اعلامیه کمونیسم|اعلامیهٔ کمونیسم]] را منتشر کردند.
 
در سدهٔ نوزدهم میلادی نویسندگان زیادی با آثار فراوان به وجود آمدند. برخی از بزرگ‌ترین نویسندگان این سده عبارت‌اند از [[لئو تولستوی]]، [[آنتوان چخوف]] و [[فیودور داستایوسکی|فئودور داستایوفسکی]] از [[روسیه]]؛ [[چارلز دیکنز]]، [[جان کیتز]]، [[اسکار وایلد]] و [[جین آستن]] از [[انگلستان]]؛ [[ادگار آلن پو]] و [[مارک تواین]] از [[آمریکا]] و [[ویکتور هوگو]]، [[ژول ورن]] و [[چارلز بودلر]] از [[فرانسه]]. دیگر نویسندگان مشهور این سده عبارت‌اند از:
* [[استفان مالارم]]
* [[الکساندر پوشکین]]
* [[الکساندر دوما]]
* [[امیلی برونته]]
* [[امیلی دیکینسون]]
 
=== [[دین]] و [[فلسفه]] ===
جنبش روز پایانی مقدس در سدهٔ ۱۹ توسط [[جوزف اسمیت کوچک]] و [[بریگهام یانگ]] معرفی شد که بعدها نظریات، تکالیف و فرهنگ آن به [[مورمونیسم]] شهرت یافت. در سال [[۱۸۴۴ (میلادی)|۱۸۴۴]] ([[۱۲۲۲]]) بازرگانی جوان در ایران ادعا کرد که [[باب]] (که در عربی به معنای «دروازه» می‌باشد) است و کیش [[بابی]] را بنیان گذاشت. او ادعا کرد که نایب شخصی است که «خدا به او رسالت خواهد داد». در سال [[۱۸۶۳ (میلادی)|۱۸۶۳]] ([[۱۲۴۱]]) [[بهاالله]] که خود یکی از پیروان باب بود، خود را به عنوان موعودی که تمامی ادیان مژدهٔ آمدنش را داده‌اند اعلام کرد. او بنیانگذار [[دین بهائی]] می‌باشد. [[نیکولای ژاپن]] رهبری مذهبی بود که [[ارتدکس شرقی]] را به [[ژاپن]] معرفی کرد. دیگر شخصیت‌های مذهبی و فلسفی این سده عبارت‌اند از:
[[پرونده:Karl Marx 001.jpg|بندانگشتی|چپ|[[کارل مارکس]]]]
* [[میخائیل باکونین]]، آنارشیست
* [[اگوست کنت]]، فیلسوف
* [[هگل|جرج ویلهلم فردریش هگل]]، فیلسوف
* [[سورن کیرکه‌گارد]]، فیلسوف
* [[هنری کلی]]، سناتور آمریکایی
* [[جفرسون دیویس]]، رئیس‌جمهور ایالت‌های هم‌پیمان آمریکا در ابتدا و طول جنگ داخلی آمریکا
* [[جوزپه گاریبالدی]]، متحدکنندهٔ ایتالیایی و سرباز پیدموتس
* [[ویلیام لیولد گریسون]]، رهبر مخالفان برده‌داری در آمریکا
* [[ویلیام اوارت گلدستون]]، نخست‌وزیر بریتانیا
* [[فروشگاه‌های زنجیره‌ای]]
* [[اپیدمیولوژی]]
* [[سفارش پستی]]
* [[زبانشناسی تاریخی]]
* [[تمبر پست]]
 
== جستارهای وابسته ==
 
{{سده‌های میلادی}}
 
۲۴٬۰۲۲

ویرایش