باز کردن منو اصلی

تغییرات

بدون خلاصه ویرایش
 
== شرح واقعه ==
در سال‌های پس از سرکوب وقایع [[قیام ۱۵ خرداد|۱۵ خرداد ۱۳۴۲]] خورشیدی، شماری از دانشجویان دانشگاه‌ها که روش‌های پیشین و مسالمت‌آمیز [[جبهه ملی ایران|جبهۀ ملی]] و [[حزب توده ایران|حزب تودۀ ایران]] را برای مبارزه با حکومت موفقیت‌آمیز نمی‌دانستند، گروه‌های مباحثۀ مخفی و کوچکی را برای بررسی تجربیات اخیر چین، ویتنام، کوبا و الجزایر و ترجمهترجمۀ آثار مائو،[[مائو]]، [[جیاپ]]، و [[چه‌گوارا]] و [[فرانتس فانون|فانون]] تشکیل دادند. دستاورد این مباحثات و بررسیها،بررسی‌ها، شکل‌گیری شماری گروه‌های کوچک مارکسیست و اسلامی بود که «تنها رَه رهایی» را «جنگ مسلحانه» و [[نبرد چریکی]] می‌دانستند.<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ص۵۹۵-۵۹۶</ref> یکی از آن‌ها گروهی بود که به سال ۱۳۴۲ توسط عده‌ای از دانشجویان [[مارکسیست]] [[دانشگاه تهران]] و با ادغام دو گروه تشکیل شد و بعدها ''[[سازمان چریک‌های فدایی خلق]]'' نامیده شد. رهبری فدائیان خلق در این عملیات برعهدهبرعهدۀ دو تن به نام‌های [[علی اکبرعلی‌اکبر صفایی فراهانی]] و [[حمید اشرف]] بود. این گروه از دو بخش تیم شهری و تیم روستایی تشکیل شده بود که در تاریخ [[۱۵ شهریور]] ماه سال ۴۹ در دره [[مکار]] اطراف [[چالوس]] حرکت خود را آغاز کرد و پس از بررسی‌های فراوان جنگل‌های گیلان را انتخاب کرده و تیم روستایی را به آن‌جا فرستاد.<ref>[http://www.siahkal.com/publication/sokhanrani-siahkal-02.htm سایت سیاهکل]</ref> دلایل متعددی برای انتخاب گیلان وجود داشت. نخست آن‌که وجود کوهستان‌های صخره‌ای، استفاده از سلاح‌های سنگین در آن منطقه را ناممکن می‌ساخت و تاحدودی به این سبب که جنگل‌های این منطقه در برابر حملات هوایی، استتار مناسبی محسوب می‌شد. اما دلیل اصلی، سابقهسابقۀ مبارزاتی روستایی‌های این منطقه به ویژه در [[جنبش جنگل]] در دههدهۀ ۱۳۰۰ خورشیدی بود. به پیش بردن برنامه «تیم روستایی»، مستلزم تدارکات دقیق، زندگی با شبانان کوهستان، ایجاد ارتباط با روستاییان و قبول رزمنده از بین آنان بود، لیکن پس از دستگیر شدن یکی از هواداران فداییان بنام [[هادی بنده خدابنده‌خدا لنگرودی]] توسط ژاندارم‌های شهرستان سیاهکل، در اواسط بهمن ماه این برنامه‌ها عقیم ماند. چریک‌های فدایی که بیم داشتند اطلاعات حیاتی او زیر شکنجه لو برود، تصمیم سرنوشت ساز را گرفتند تا به پاسگاه ژاندارمری حمله برده و یار خود را آزاد سازند.<ref>{{چپ‌چین}} {{یادکرد|فصل=|کتاب= Iran Between Two Revolutions‎ |نویسنده = Ervand Abrahamian|ترجمه=|ناشر=|چاپ=|شهر=|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۴۸۷|سال=۱۹۸۲|شابک=ISBN 0-691-10134-5, ۹۷۸۰۶۹۱۱۰۱۳۴۷}}{{پایان چپ‌چین}}</ref>
 
در شام‌گاه [[۱۹ بهمن]] ۱۳۴۹، سیزده چریک مسلح به تفنگ، مسلسل و نارنجک دستی به پاسگاه ژاندارمری شهرستان سیاهکل در کناره جنگل‌های [[استان گیلان]] حمله کردند.<ref>{{چپ‌چین}} {{یادکرد|فصل=|کتاب= Iran Between Two Revolutions‎ |نویسنده = Ervand Abrahamian|ترجمه=|ناشر=|چاپ=|شهر=|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۴۸۰|سال=۱۹۸۲|شابک=ISBN 0-691-10134-5, ۹۷۸۰۶۹۱۱۰۱۳۴۷}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> شاه با شنیدن این خبر عکس‌العمل شدیدی نشان داده و برادر خود را در راسرأس قوای نظامی سنگینی شامل کوماندوها، هلیکوپتر و افراد شهربانی به منطقه اعزام نمود. در عملیات تعقیب و گریزی که از پی آن آمد، چندین سرباز شاهنشاهی و دو چریک فدایی کشته شدند و یازده تن از چریکهاچریک‌ها نیز اسیر گشتند. از این تعداد ده نفر به ضرب گلوله اعدام شده و یک تن زیر شکنجه جان سپرد.<ref>{{چپ‌چین}} {{یادکرد|فصل=|کتاب= Modern Iran: Roots and Results of Revolution‎ |نویسنده = Nikki R. Keddie, Yann Richard|ترجمه=|ناشر=|چاپ=|شهر=|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۲۲۰|سال=۲۰۰۶|شابک=ISBN 0-300-12105-9, ۹۷۸۰۳۰۰۱۲۱۰۵۶}}{{پایان چپ‌چین}}</ref><ref>{{چپ‌چین}} {{یادکرد|فصل=|کتاب= Iran Between Two Revolutions‎ |نویسنده = Ervand Abrahamian|ترجمه=|ناشر=|چاپ=|شهر=|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۴۸۷|سال=۱۹۸۲|شابک=ISBN 0-691-10134-5, ۹۷۸۰۶۹۱۱۰۱۳۴۷}}{{پایان چپ‌چین}}</ref>
 
[[مهدی اسحقیاسحاقی]] و [[محمدرحیم سماعی،سماعی]]، دو چریکی بودند که در اول اسفند در درگیری کشته شدندکشته‌شدند.<ref>[http://iranian.com/main/2012/sep-10.html وقتی چریک‌ها چریک نبودند], Iranian.com</ref> <ref>[http://19bahman.net/biography/bio_es_haghi.htm مهدی اسحاقی], سایت ۱۹ بهمن</ref> [[علی‌اکبر صفایی فراهانی٬فراهانی]]٬ [[احمد فرهودی٬فرهودی]]٬ [[محمدعلی محدث قندچی٬قندچی]]٬ [[ناصر سيف دليل صفایی٬صفایی]]٬ [[هادی بندهبنده‌خدا خدا لنگرودی٬لنگرودی]]٬ [[شعاع‌الدین مشیدی٬مشیدی]]٬ [[اسکندر رحیمی٬رحیمی]]٬ [[غفور حسن‌پور اصیل٬اصیل]]٬ [[محمدهادی فاضلی٬فاضلی]]٬ [[عباس دانش بهزادی٬بهزادی]]٬ [[هوشنگ نیری٬نیری]]٬ [[جليل انفرادی]] و [[اسماعیل معینی عراقی]] در [[۲۶ اسفند]] تیرباران شدند. <ref>[http://19bahman.net/biography/list_shohada_e_sazman_be_tartib_e_tarikh.htm لیست به خون خفتگان چریک‌های فدائی خلق], سایت ۱۹ بهمن</ref>
 
== پیامدهای واقعهواقعۀ سیاهکل ==
گرچه فداییان در این خیزش، از دستیابی به هدف نظامی خود ناکام ماندند، ولی از این درگیری تا سال‌ها بعد به عنوان بزرگ‌ترین عملیات مسلحانه بر علیه رژیم شاه یاد می‌شد. این واقعه باور ضربه‌پذیر بودن نظام شاهنشاهی از طریق مبارزهمبارزۀ مسلحانه را تقویت نمود.<ref>[http://www.irwomen.info/spip.php?article206 داد بیداد. ویدا حاجبی تبریزی. چاپ سوم به نقل از سایت کانون زنان ایرانی]</ref>{{مدرک|مدرک بیشتر}} فداییان آن‌را یک پیروزی تبلیغاتی خواندند که نشان داد گروه کوچکی از افراد مصمم می‌توانند کل رژیم پهلوی را به هراس افکنند. روز [[۱۹ بهمن]] روز قیام سیاهکل در تاریخ ایران روز پیدایش جنبش چریکی محسوب می‌شود. حکومت وقت برای تاکیدتأکید بر اهمیت این قیام، به دنبال اعدام‌ها، تبلیغات وسیعی به منظور جوسازی علیه چریک‌ها به راه انداخت و حتی ۵۱ تن از دانشجویان چپ‌گرا را که ارتباطی با فداییان نداشتند در تهران بازداشت کرد و بدون برنامه‌ای از پیش تعیین‌شده، دانشگاه‌های تهران را به مدت یک هفته تعطیل اعلام نمود. شاه هم‌چنین [[کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی|کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور]] را به عنوان توطئه بین‌المللی، غیرقانونی اعلام کرد.<ref>{{چپ‌چین}} {{یادکرد|فصل=|کتاب= Iran Between Two Revolutions‎ |نویسنده = Ervand Abrahamian|ترجمه=|ناشر=|چاپ=|شهر=|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۴۸۸|سال=۱۹۸۲|شابک=ISBN 0-691-10134-5, ۹۷۸۰۶۹۱۱۰۱۳۴۷}}{{پایان چپ‌چین}}</ref> همچنین این واقعه موجب تسریع و شتاب بیشتر فعالیت سایر گروه‌های انقلابی <ref>[http://www.mardomsalari.com/template1/News.aspx?NID=14804 مردمسالاری]</ref> و بروز برخی ناآرامیهایناآرامی‌های دانشجویی در [[تهران]] گردید. <ref>[http://web.archive.org/web/20070701061014/http://www.president.ir/fa/office/documents/gallery/samples/small_images/10/b10.htm جنبش دانشجویی در ایران به نقل از سایت رسمی رئیس جمهور]</ref>
 
== آثار هنری دربارهٔ قیام سیاهکل ==
[[پرونده:Gavaznha.jpg|بندانگشتی|چپ|150px|پوستر فیلم [[گوزنها]] ساخته [[مسعود کیمیایی]]]]
 
قیام سیاهکل تاثیراتی نیز بر هنر انقلابی پس از خود داشت و بعدها سوژهسوژۀ حداقل یک اثر نقاشی مهم و چندین شعر و ترانهٔ مشهور شد. این قیام همچنین موجب تاثیرگذاریتأثیرگذاری بر روند پیشرفت [[شعر نو|شعر نوی]] معاصر فارسی شد <ref>[http://iran-newspaper.com/1381/810915/html/dialog.htm روزنامهروزنامۀ ایران]</ref> و باعث به وجودآمدن یک دورهدورۀ جدید در شعر فارسی شد که به[[محمدرضا شفیعی کدکنی]] از آن با نام [[دوره سیاهکل (شعر)|دورهدورۀ سیاهکل]] معروفیاد استمی‌کند.<ref>ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. [[محمدرضا شفیعی کدکنی]]. انتشارات توس. ۱۳۵۹ تهران</ref>
* [[تابلوی سیاهکل]] در سال ۱۳۵۰ توسط [[بیژن جزنی]] و در [[زندان عشرت‌آباد]] ترسیم شده‌است. از محل نگهداری فعلی این اثر اطلاع دقیقی در دست نیست.<ref>[http://news.gooya.com/culture/archives/033751.php نگاهی به تابلوی سیاهکل، اثر بیژن جزنی، احمد زاهدی لنگرودی]</ref>
 
 
در ترانه‌های پس از این واقعه نیز، آثار سیاهکل مشهود است.
* [[فرهاد مهراد]]، خوانندهخوانندۀ [[جمعه (ترانه)|ترانهترانۀ جمعه]]، معتقد است که [[شهیار قنبری]] (شاعر ترانه) در سرودن شعر این ترانه به روز جمعه که قیام سیاهکل رخ داده‌است، نظر داشته‌است.<ref>[http://www.nimrooz.com/html/799/baztab.htm روزنامه نیمروز]</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2012/12/121222_farhad_fridays_tamasha.shtml|عنوان=جمعه‌های فرهاد؛ مستندی درباره فرهاد مهراد|ناشر=بی بی سی فارسی|تاریخ بازدید=۳ مهر ۱۳۹۲|تاریخ=۴ دی ۱۳۹۱}}</ref>
* همچنین ترانهترانۀ [[گنجشگک اشی مشی]] که با صدای [[فرهاد مهراد]] بر روی [[گوزن‌ها (فیلم)|فیلم گوزن‌ها]] اجرا شد و سرودهٔ [[شهیار قنبری]] است، وقتی در همان سال‌ها با صدای فرهاد و بر روی آهنگی از [[اسفندیار منفردزاده]] خوانده شد،خوانده‌شد، مدت‌ها در میان دانشجویان و روشنفکران ترانه‌ای سیاسی و تداعی‌گر واقعهٔ سیاهکل انگاشته می‌شد و البته لحن ترانه و محتوای کلام و نیز صدای به هم کوبیدن سنگ که یادآور نوعی مراسم عزاداری در میان اقوام مختلف ایرانی است، این برداشت را قوت می‌بخشید.{{مدرک}} [[اسفندیار منفردزاده]]، آهنگ‌ساز این ترانه در گفت‌وگویی که پس از مرگ فرهاد مهراد با رادیو بی. بی. سیبی‌بی‌سی صورت گرفته بود، ارتباط میان این ترانه با قیام سیاهکل را رد نکرد.{{مدرک}}
* از دیگر ترانه‌های مشهوری که در رابطه با واقعه سیاهکل سروده شد، [[جنگل (ترانه)|ترانهترانۀ جنگل]] سروده [[ایرج جنتی عطایی]] است که با آهنگسازی [[بابک بیات]] و صدای [[داریوش اقبالی]] اجرا شده استشده‌است. ایرج جنتی عطایی در توصیف شرایط سرودن این شعر می‌گوید: «این ترانه در رابطه با سیاهکل سروده شده. در آن دوره در تهران پوستر چاپ شده بود و دنبال چریک‌ها می‌گشتند. بعد ماجرای تعقیب‌شان تو جنگل و تیراندازی‌هایی که پیش آمد و این موضوع که می‌گفتند بخشی از روستایی‌های آن‌جا هم کمک کرده بودند به پلیس، برای دستگیری چریک‌ها و آن‌ها هم البته اذیت و آزاری به روستایی‌ها نرسانده بودند. تمام این موضوعات و خبرها در من غلیان کرد و آن ترانه را نوشتم.»
 
:ترانهٔ «جنگل» مانند دیگر ترانه‌های معترض آن زمان در ظاهر به‌عنوان ترانهٔ فیلم «خورشید در مرداب» نوشته شده بود. فیلمی که اولین تجربهٔ کارگردانی «محمد صفار» (م. صفار) در سینما و همچنین تجربهٔ نخست «بابک بیات» در ساختن موسیقی فیلم بود.
{{گفتاورد|«این ترانه در رابطه با سیاهکل سروده شده. در آن دوره در تهران پوستر چاپ شده بود و دنبال چریک‌ها می‌گشتند. بعد ماجرای تعقیب‌شان تو جنگل و تیراندازی‌هایی که پیش آمد و این موضوع که می‌گفتند بخشی از روستایی‌های آن‌جا هم کمک کرده بودند به پلیس، برای دستگیری چریک‌ها و آن‌ها هم البته اذیت و آزاری به روستایی‌ها نرسانده بودند. تمام این موضوعات و خبرها در من غلیان کرد و آن ترانه را نوشتم.»}}
:ایرج جنتی‌عطایی خود در این باره می‌گوید: «ما آن‌زمان برای فرار از مسئلهٔ تصویب سانسور مفری پیدا کرده بودیم که سینما بود. چون در سینما سناریو را یک اداره می‌دید و تصویب می‌کرد و فیلمش را هم یک ادارهٔ دیگر، و کسی توجه‌ای به موسیقی‌اش نداشت. تا که گندش در آمد و جلوی آن کار را هم گرفتند! بنابراین چند تا ترانه را من و همکارانم توانستیم به این طریق از زیر تیغ سانسور فرار بدهیم.»<ref name=parand>[http://www.parand.se/tr-jangal.htm «جنگل» ترانه‌ای در یادمان «واقعهٔ سیاهکل»]، وبگاه پرند. (برگرفته از کتاب مرا به خانه‌ام ببر، ایرج جنتی‌عطائی، گفتگو/ گزینهٔ ترانه‌ها / نقد و نظر، به کوشش [[یغما گلرویی]]، انتشارات دارینوش، تهران، چاپ دوم، سال ۱۳۸۴، صفحه ۴۴ و ۴۵)</ref>
 
:ترانهٔ «جنگل» مانند دیگر ترانه‌های معترض آن زمان در ظاهر به‌عنوان ترانهٔ فیلم «[[خورشید در مرداب»]] نوشته شده بود. فیلمی که اولین تجربهٔ کارگردانی «[[محمد صفار»]] (م. صفار) در سینما و همچنین تجربهٔ نخست «بابک بیات» در ساختن موسیقی فیلم بود. ایرج جنتی‌عطایی خود در این باره می‌گوید:
 
:ایرج جنتی‌عطایی خود در این باره می‌گوید: {{گفتاورد|«ما آن‌زمان برای فرار از مسئلهٔ تصویب سانسور مفری پیدا کرده بودیم که سینما بود. چون در سینما سناریو را یک اداره می‌دید و تصویب می‌کرد و فیلمش را هم یک ادارهٔ دیگر، و کسی توجه‌ای به موسیقی‌اش نداشت. تا که گندش در آمد و جلوی آن کار را هم گرفتند! بنابراین چند تا ترانه را من و همکارانم توانستیم به این طریق از زیر تیغ سانسور فرار بدهیم.»<ref name=parand>[http://www.parand.se/tr-jangal.htm «جنگل» ترانه‌ای در یادمان «واقعهٔ سیاهکل»]، وبگاه پرند. (برگرفته از کتاب مرا به خانه‌ام ببر، ایرج جنتی‌عطائی، گفتگو/ گزینهٔ ترانه‌ها / نقد و نظر، به کوشش [[یغما گلرویی]]، انتشارات دارینوش، تهران، چاپ دوم، سال ۱۳۸۴، صفحه ۴۴ و ۴۵)</ref>»}}
 
== جستارهای وابسته ==
 
== پیوند به بیرون ==
* {{یادکرد وب|عنوان=سیاهکل نقطهنقطۀ عطفی در تاریخ معاصر ایران|نشانی=http://www.zibakalam.com/news/651|نویسنده=[[صادق زیباکلام]]|ناشر =هفته نامههفته‌نامۀ آسمان|تاریخ=۲۳ بهمن ۱۳۹۰|}}
 
[[رده:تاریخ گیلان]]
[[رده:تاریخ معاصر ایران]]
[[رده:سوسیالیسم در ایران]]