ایل ساکی: تفاوت میان نسخه‌ها

۷۸٬۳۹۰ بایت اضافه‌شده ،  ۶ سال پیش
برای جلوگیری از به هم ریختگی مطالب و سهولت مطالعه از تگ استفاده شده است.در ویرایش بعدی تا جای امکان اصلاحات صورت می پذیرد
جز (ویرایش مصطفی ستاری (بحث) به آخرین تغییری که Meysam انجام داده بود واگردانده شد)
(برای جلوگیری از به هم ریختگی مطالب و سهولت مطالعه از تگ استفاده شده است.در ویرایش بعدی تا جای امکان اصلاحات صورت می پذیرد)
برچسب: استفادهٔ زیاد از تگ یا الگوی سرخط
{{قوم و نژاد
'''ایل ساکی''' یکی از ایل‌های [[لر]] ساکن [[لرستان]] و [[خوزستان]] است که پس از کشته شده [[حسین‌خان ساکی]] رئیس ایل در اوایل حکومت قاجارها فروپاشید و هم اکنون یکی از طایفه‌های [[سگوند|ایل سگوند]] محسوب می‌شود.<ref name=tarikh>{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =چگنی | نام =فرهاد | پیوند نویسنده = | عنوان =ایل سگوند، نام و تاریخ آن | ترجمه = | جلد = | سال =۱۳۷۸ | ناشر =کیهان فرهنگی |مکان = | شابک = | صفحه =۶۶، ۶۷[http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/18725?sta=سگوند پایگاه مجلات تخصصی نور] | پیوند = | تاریخ بازبینی =۱۳ مارس ۲۰۱۳}}</ref>
|group = ایل ساکی ، Ил Saki
|image = <div style="margin-top:1px; margin-bottom:px;">[[پرونده:111Pamiri1...jpg|220px|link]]
|caption = [[حمید ایزدپناه]]<ref>[http://iran-newspaper.com/Newspaper/MobileBlock?NewspaperBlockID=102590 گفتگو با حمید ایزدپناه ، پژوهشگر فرهنگ و هنر باستان و ایران در دانشگاه سوربن پاریس]</ref> ، [[یوسفعلی میرشکاک]]<ref>[http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13911024000330 پدر میرشکاک ، ما همه حول محور ائمه شعر میگوییم ، خبرگزاری فارس]</ref> ، [[آیدا ساکی]]<ref>[http://persian.iran.usembassy.gov/idasaki.html آیدا ساکی ، سفارت خانه مجازی ایالات متحده تهران ، ایران]</ref> ، [[احمد بیک گرجی]]<ref>[http://vista.ir/article/62733/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%DA%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C معرفی نشاطی گرجی برادر احمد بیگ ، مجله خبری ویستا]</ref> ، [[محمد باقر بیک گرجی]]<ref>[http://vista.ir/article/62733/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%DA%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C معرفی نشاطی گرجی برادر احمد بیگ ، مجله خبری ویستا]</ref> [[بودا]]<ref>نفوذ فرهنگ و تمدن ايران و اسلام در سرزمين هند ، مجيد يكتايي ، ص 38 ، 96</ref><ref>[http://www.irna.ir/fa/News/81595574/ بودا ، شاهزاده سکایی از تبار هخامنشی بود ، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران]</ref> ، [[آندره ساکی]] ، [[رضا ساکی]] ، [[مهراب خان ساکی]]
|poptime =
'''حدود ۵ میلیون نفر'''<ref> [http://www.biblesearchers.com/hebrewchurch/primitive/losttribesisrael11.shtml The Israeli-Scythian Migration to Europe The Divine Mission to Restore the Lost Sheep (Tribes) of the House of Israel Part Eleven Section Ten By Robert Mock M.D.]</ref><ref>[http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=TH2004001116 Ethnobotany of the Saki tribe in Trang, Pattalung and Yala province]</ref>
|popplace = {{سخ}}{{پرچم|ایران}}: شهرستان های [[ازنا]] ، [[دورود]] ، [[خرم آباد]] ، [[بروجرد]] ، [[الشتر]] ، [[الیگودرز]] در استان [[لرستان]] ، شهرستان های [[خرمشهر]] ، [[هویزه]] ، [[اندیمشک]] ، [[دزفول]] ، [[شوش]] ، [[آبادان]] و [[اهواز]] در استان [[خوزستان]] ، شهر [[کرمانشاه]] در استان [[کرمانشاه]] و همچنین شهرستان [[ملایر]] و [[نهاوند]] در استان [[همدان]] و شهر [[ایلام]] در [[استان ایلام]] و [[شهرستان چالدران]] در [[استان آذربایجان غربی]]<ref>دیوان شایق لرستانی و پیشینه ایل ساکی، داود ساکی حسین خانی، انتشارات دارالنشراسلام قم ص 41</ref><ref>جغرافیای سیاسی کیهان ص ۳۶</ref><ref>[http://www.sadreakhbar.ir/?p=194 بازشناسی تاریخ ایل ساکی ، پایگاه تحلیلی خبری صدرخبر ، گزارش 194]</ref>{{سخ}}{{پرچم|امارات متحده عربی}}: چند خانوار<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، صفحه 49</ref>{{سخ}}{{پرچم|افغانستان}}: برخی نقاط والسوالی [[بدخشان]]<ref>Yaroslav Lebedynsky, P. 84</ref>{{سر خط}}{{پرچم|هند}}: برخی مناطق شمالی شامل محله [[ساکی آباد]]<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 74</ref><ref name="Sulimirski 1970 113–114">{{cite book |title=The Sarmatians |volume=Volume 73 of Ancient peoples and places |pages=113–114 |last=Sulimirski |first=Tadeusz |author-link=Tadeusz Sulimirski |publisher=Praeger |location=New York |year=1970 |url=http://books.google.co.in/books?id=gdjhuAAACAAJ |quote=The evidence of both the ancient authors and the archaeological remains point to a massive migration of Sacian (Sakas)/Massagetan tribes from the Syr Daria Delta (Central Asia) by the middle of the second century B.C. Some of the Syr Darian tribes; they also invaded North India.}}</ref><ref name="Sulimirski 1970 113–114"/><ref>{{cite book |title= India & Russia: linguistic & cultural affinity |page=95 | last=Rishi |first=Weer Rajendra |author-link=Weer Rajendra Rishi |publisher=Roma |year=1982 |url=http://books.google.co.in/books?id=Vns_AAAAMAAJ&q=Getae#search_anchor}}</ref>{{سخ}}{{پرچم|چین}}:برخی مناطق از حوضه تاریم و ایالت سین کیانگ شامل [[ناحیه خودمختار تاشکورگان تاجیک]]<ref>[http://www.biblesearchers.com/hebrewchurch/primitive/losttribesisrael11.shtml The Israeli-Scythian Migration to Europe The Divine Mission to Restore the Lost Sheep (Tribes) of the House of Israel Part Eleven Section Ten By Robert Mock M.D.]</ref>{{سخ}}{{پرچم|تایلند}}: اکثریت استان های [[یالا]] ، [[سونگخلا]] ، [[فاتالونگ]] و [[ترانگ]] با جمعیتی بالغ بر ۲,۸۳۲,۰۰۰ نفر<ref>Maneenoon, K.(Prince of Songkla University. Hat Yai Campus, Songkhla (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref><ref>Sirirugsa, P.(Prince of Songkla University. Hat Yai Campus, Songkhla (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref><ref>Trisonthi, C.(Chiang Mai University, Chiang Mai (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref> <ref>[http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=TH2004001116 Ethnobotany of the Saki tribe in Trang, Pattalung and Yala province]</ref> {{سخ}}{{پرچم|تاجیکستان}}: [[ولایت سغد]] و [[ولایت مختار کوهستان بدخشان|ولایت بدخشان]]<ref>[http://www.biblesearchers.com/hebrewchurch/primitive/losttribesisrael11.shtml The Israeli-Scythian Migration to Europe The Divine Mission to Restore the Lost Sheep (Tribes) of the House of Israel Part Eleven Section Ten By Robert Mock M.D.]</ref> {{سخ}}{{پرچم|اسرائیل}} : <ref>[http://www.biblesearchers.com/hebrewchurch/primitive/losttribesisrael11.shtml The Israeli-Scythian Migration to Europe The Divine Mission to Restore the Lost Sheep (Tribes) of the House of Israel Part Eleven Section Ten By Robert Mock M.D.]</ref> {{سخ}}{{پرچم|گرجستان}}: <ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، بخش مشاهیر و طوایف ایل ساکی</ref> {{سخ}}{{پرچم|ژاپن}}:<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، بخش جغرافیای ایل</ref>{{سخ}}{{پرچم|برمه}}:<ref>[https://books.google.com/books?id=Iazw1Cf9NXgC&pg=PA310&lpg=PA310&dq=Migrating+Of+Saki+Tribe&source=bl&ots=qFv92GrO3I&sig=11KFk5E8q8-u9OFD-OITykaE8Ks&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwi0gbee9t3KAhVCjCwKHa1EC8sQ6AEIPzAE#v=onepage&q=Migrating%20Of%20Saki%20Tribe&f=false The migration of saki tribe to mianmar and europe]</ref> {{سخ}}{{پرچم|ارمنستان}} : <ref>[http://www.biblesearchers.com/hebrewchurch/primitive/losttribesisrael11.shtml The Israeli-Scythian Migration to Europe The Divine Mission to Restore the Lost Sheep (Tribes) of the House of Israel Part Eleven Section Ten By Robert Mock M.D.]</ref> {{سخ}}{{پرچم|قزاقستان}} : <ref>[https://prezi.com/75cvyxdn3lxn/saki-tribes/ Saki Tribes By Saktagan Akhmetbayev In prezi.com] </ref>
{{پرچم|نپال}} : منطقه کاپیلاواتسو <ref>نفوذ فرهنگ و تمدن ايران و اسلام در سرزمين هند ، مجيد يكتايي ، ص 38 ، 96</ref>{{سخ}}{{پرچم|کره جنوبی}}: <ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، مقدمه</ref>
|langs = [[زبان سکایی|زبان ساکی]] ، [[گرجی]] ، [[عربی]] ، [[تایلندی]] ، [[لری]] ، [[کردی]] ، [[ژاپنی]] ، ، [[کره ای]] ، [[پامیری]] ، [[انگلیسی]] و [[فارسی]]
|rels = [[شیعه]] ، [[سنی]] ، [[مانویت]] ، [[مهرپرستی]] ، [[مسیحیت]] و [[بودایی]]
|related = [[سکاها|سکاها]] و دیگر قبایل [[ایرانی تبار]]
}}
'''ساکی''' {{به تاجیکی|Ил Saki}} {{به چینی|伊尔萨基}} {{به عربی|قبيلة ساکی}} {{به عبری|Il סאקי}} {{به هندی|Il साकी}} {{به تایلندی|ชนเผ่าซากี}} {{به ژاپنی|イル咲}} {{به انگلیسی|Saki Tribe}} {{به لری|ئیلئ ساکی}} نام ایلی [[ایرانی تبار]] با اصالت [[سکایی]]<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 6</ref> می باشد که در بخش های بزرگی در [[آسیای میانه]] ، [[آسیای شرقی]] ، [[خاور میانه]] ، [[اروپا]] و بخش هایی کوچک در [[آفریقا]] ساکن می باشند.در یک دهه گذشته پژوهشگران متعددی در خصوص ارتباط این ایل با قوم ایرانی تبار [[سکاها|سکا]] بیان کرده اند که عنوان تحقیق [[حمید ایزدپناه]] " '''ساکی ها و سکاها''' " در همایش پژوهش در فرهنگ باستان در ماه نوامبر سال 2002 در [[دانشگاه سوربن]] [[پاریس]] بوده است.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 8</ref>[[حمید ایزدپناه|ایزدپناه]] در بخشی از اين مقاله مي نويسد: ''در پس گذشت هزاره ها و سده ها شايد نتوانيم ميان ايل كنونی ساكی لرستان و قوم سكی يا سكايی وجوه فرهنگی مشترك زياد و يكدستی ارايه دهيم ولی پاره اي منش ها و خصلت و زبان واژه ها را هم نمی توان ناديده گرفت''.بزرگترین کشورهای سکونت این ایل [[ایران]] و [[تایلند]] است ولی خاستگاه اصلی این ایل [[چین]] می باشد.در [[ایران]] این ایل در منطقه [[بالاگریوه]] سکونت داشته که ظاهرا پس از کشته شده [[حسین‌خان ساکی]] رئیس ایل در اوایل حکومت قاجارها فروپاشید و هم اکنون یکی از طایفه‌های [[سگوند|ایل سگوند]] محسوب می‌شود و در [[خوزستان]] و دیگر نقاط [[ایران]] پخش شدند.<ref name=tarikh>{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =چگنی | نام =فرهاد | پیوند نویسنده = | عنوان =ایل سگوند، نام و تاریخ آن | ترجمه = | جلد = | سال =۱۳۷۸ | ناشر =کیهان فرهنگی |مکان = | شابک = | صفحه =۶۶، ۶۷[http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/18725?sta=سگوند پایگاه مجلات تخصصی نور] | پیوند = | تاریخ بازبینی =۱۳ مارس ۲۰۱۳}}</ref>
 
==خاستگاه و وجه تسمیه==
== تاریخ ==
در باب خاستگاه و اصل این ایل نظریات متفاوتی وجود دارد.[[ایل ساکی]] از ایل های چندگانه [[سکاها|ایرانیان چین]] بودند.بنابراین خاستگاه اولیه این ایل [[چین]] می باشد.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، تالیف داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، مقدمه با کمی تصرف</ref>برخی این ایل را طایفه ای از [[ایل بیرانوند]]<ref>جغرافیای سیاسی کهن ، ص 67</ref> و بعضی هم [[کرد]] [[پشتکوه]] می نامند.<ref>جغرافیای سیاسی کهن ، ص 36</ref> معین الدین نطنزی در کتاب خود می نویسد که اگرچه قوم ساکی [[زبان لری]] دارد ولی در اصل [[لر]] نبوده اند.<ref>منتخب التواریخ ، معین الدین نطنزی ص 53</ref>[[حمدالله مستوفی]] در سال ۷۳۰ هجری قمری می‌نویسد که ساکی‌ها [[لر]] نیستند و آن ها را از [[ترکمن|ترک ها ترکمن سلبوری]] یا [[سلغوریان|سلغوری]] می داند و دربارهٔ طوایف [[لرستان]] می‌نویسد:<ref>تاریخ گزیده، حمدالله مستوفی ص ۵۵۰–۵۵۱</ref> {{نقل قول|در مقدمه ذکر لُران و سبب وقوع اسم لُری بر ایشان یاد کرده شد که در کول مانرود بوده‌اند. چون در آن کول مردم بسیار شدند، هر گروهی به موضعی رفتند و ایشان را بدان موضع بازخواندند، چنانچه سیوانی، جنگرویی، اوتری و هر قبیله‌ای از لُران که درآن مقام نداشتند لُر اصلی نباشند و شعب ایشان بسیار است چنان‌که [[کوشکی]]، لنبکی، روزبهانی، '''ساکی'''، شادلوی، داودی، عباسی، محمدکاری و گروه جنگروی که امرای لُر کوچک و خلاصه ایشانند از شعبه سلبوری باشند و از شعب دیگران این اقوامند کارند، رزجنگری، فضلویی، شنوندی، الانی، کاه‌کاهی، ورخوارکی، دری، ویراوند، مانکره، واری، امارکی، ابوالعباسی، علی ممایی، کیجایی، خودکی، مدرئی و غیرهم که منشعب شده‌اند.}}برخی معتقدند که ترکیب حروف واژه ساکی دگرگون شده واژه قوم باستانی [[کاسی]] می‌باشد. ساکی‌های خوزستان بر این عقیده‌اند که اصل این ایل از قبیله [[السکاسک]] در یمن است.گروهی بر ااین باورند که ساکی ها به همراه [[شاهزاده احمد بن موسی کاظم]] ( مدفون در روستای [[کرچیان]] [[شهرستان ازنا]] ) از حدود [[بلخ]] وارد [[ایران]] شدند.بعضي از محققان واژه '''سكی''' را با صداي بين فتحه و اي در آخر نوشته اند. به هر حال واژه '''ساكی''' را به صورت كلی اطلاق بر [[سکاها|قوم سكا]] و يا به جا مانده از آنها ، مي توان پذيرفت.<ref>ساكی ها وسكاها ، ايزد پناه ص 57-60-نوامبر 2002 ، دانشگاه سوربن پاریس</ref>دانشمند فقيد زنده ياد دکتر [[عبدالحسين زرين كوب]] درباره نفوذ [[سكاها]] در [[ايران]] مي نويسد:{{سخ}}
پیش از ایل‌های میر، جودکی و قلاوند و تا دوره [[قاجاریان|حکومت قاجارها]] منطقه بالاگریوه جزئی از سکونتگاه ایل ساکی بود. [[سگوند|سگوندها]] به عنوان جرئی از [[باجلان|باجلوندها]] به همراه [[بیرانوند|بیرانوندها]] از جمله ایل‌های لرستان بودند که در شکل گیری [[زندیان|حکومت زندیان]]، به [[کریم‌خان زند]] کمک کرده و همراه وی به [[شیراز]] رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند.<ref name=tarikh/>{{سخ}}
''مين طور نام طوايف سگوند و ساكی در لرستان به احتمال قوی از همين طوايف سكه ها(سكاها) بايد ناشی شده باشد''.<ref>آشنايي با تاريخ ايران ، دکتر عبدالحسین زرين كوب ص 41</ref>{{سخ}}
پس از بازگشت سگوندها از شیراز، این ایل با ایل‌های میر، جودکی و قلاوند متحد شده و علیه ساکی‌ها برای تصرف منطقه بالاگریوه به نبرد پرداخت که نتیجه آن کشته شدن حسین‌خان ساکی رئیس ایل ساکی و تصرف بالاگریوه توسط ایل سگوند بود.<ref name=tarikh/> پس از این شکست ساکی‌ها در لرستان و خوزستان پراکنده شده و بخشی از آنها به عنوان یکی از طوایف سگوند در آمدند.<ref name=tarikh/>
 
دكتر [[رقيه بهزادی]] نيز در بررسی اقوام كهن در [[آسيای مركزی]] ، [[سکاها|سكاهای ايران]] را با نام ساكی مي خواند و مي نويسد :{{سخ}}
== مردم شناسی ==
ساکی‌ها به گویش‌های [[لری بالاگریوه‌ای]] و [[لری خرم‌آبادی]] و [[عربی]] تکلم می‌کنند<ref>جغرافیای سیاسی کیهان ص ۳۶</ref> و در شهرهای [[اندیمشک]]، [[شوش]]، [[دزفول]] و [[خرم‌آباد]] و [[هویزه]] سکونت دارند.<ref>جغرافیای سیاسی کیهان ص ۶۷</ref>
''سارمات ها كه مانند سكاها ، از ايرانيان آسيا بودند و احتمالاً با سكاها پيوستگی نزديك داشتند و شايد شبيه آن دسته از ايرانيانی بودند كه به طور كلی ساكی ها (sacians) ناميده مي شوند ، تا از شعبه ی ديگر ايرانيان يعنی مادها و پارس ها ، كه دشمنان سرسخت ساكی ها بودند ، متمايز شوند''.<ref>قوم های كهن در آسيای مركزی و فلات ايران ، به قلم دکتر رقیه بهزادی ، ص 66</ref><ref>آرياها و نا آرياها ، ص 49-50 به کوشش دكتر رقيه بهزادی</ref>{{سخ}}
 
حتی نام [[سیستان]] برگرفته از نام سکستان به معنی سرزمین [[سکاها]] می باشد که نشان دهنده نفوذ [[سکاها]] و ساکی ها در [[ایران]] است.<ref>Grousset, Rene (1970). The Empire of the Steppes. Rutgers University Press. pp. 29–31.</ref>این نام بعد از [[حمله اعراب]] به سجستان و بعدها به سیستان تغییر پیدا کرد ولی اصل این نام ، سکستان بوده است.
=== ریشه نام ===
برخی معتقدند که ترکیب حروف واژه ساکی دگرگون شده واژه قوم باستانی [[کاسی]] می‌باشد. ساکی‌های خوزستان بر این عقیده‌اند که اصل این ایل از قبیله [[السکاسک]] در یمن است.{{سخ}}
[[حمدالله مستوفی]] در سال ۷۳۰ هجری قمری می‌نویسد که ساکی‌ها لر نیستند و دربارهٔ طوایف [[لرستان]] می‌نویسد:<ref>تاریخ گزیده، حمدالله مستوفی ص ۵۵۰–۵۵۱</ref> {{نقل قول|در مقدمه ذکر لُران و سبب وقوع اسم لُری بر ایشان یاد کرده شد که در کول مانرود بوده‌اند. چون در آن کول مردم بسیار شدند، هر گروهی به موضعی رفتند و ایشان را بدان موضع بازخواندند، چنانچه سیوانی، جنگرویی، اوتری و هر قبیله‌ای از لُران که درآن مقام نداشتند لُر اصلی نباشند و شعب ایشان بسیار است چنان‌که [[کوشکی]]، لنبکی، روزبهانی، ساکی، شادلوی، داودی، عباسی، محمدکاری و گروه جنگروی که امرای لُر کوچک و خلاصه ایشانند از شعبه سلبوری باشند و از شعب دیگران این اقوامند کارند، رزجنگری، فضلویی، شنوندی، الانی، کاه‌کاهی، ورخوارکی، دری، ویراوند، مانکره، واری، امارکی، ابوالعباسی، علی ممایی، کیجایی، خودکی، مدرئی و غیرهم که منشعب شده‌اند.}}
 
== تاریخ ایل در ایران ==
'''ایل ساکی''' یکی از ایل‌های [[لر]] ساکن [[لرستان]] ، [[ایلام]] و[[خوزستان]] است.اتابکان لر کوچک از 580 تا 1006ق/1184 تا 1597م بر سرزمین لرستان و ایلام حکومت کردند و با کشته شدن شاه‌وردی‌خان، واپسین اتابک لر در 1006ق به فرمان شاه‌عباس کبیر، فرمانروایی اتابکان در پشتکوه و پیشکوه پایان پذیرفت و به جای آن، حکومت سلسله دیگری از فرمانروایان لُر به نام «[[والیان فیلی]]» بر این سرزمین آغاز گردید و '''حسین خان ساکی''' بدلیل نسبت خویشاوندی با شاهوردی خان به عنوان اولین والی انتخاب گردید.والیان حدود ۳۰۰ سال حاکم لرستان پیش کوه و پشت کوه(ایلام) بودند.<ref>افشار، 133؛ کرزن،277</ref><ref>افشار، 144؛ مرگان، 2/239-240</ref> این والیان با یک سلسله روابط خاص به حکومت مرکزی ایران وابسته بودند و سالانه به میزان معینی مالیات و تعدادی تفنگچی در اختیار حکومت مرکزی قرار می‌دادند. مرکز حکم فرمایی والیان تحت تأثیر حیات اجتماعی منطقه مکان ثابتی نداشت.<ref>«تاریخ سیاسی و اجتماعی پشتکوه در دوران والیان فیلی». بانک اطلاعات نشریات کشور، فصلنامه مطالعات ملی. بازبینی‌شده در ۵ فوریه ۲۰۱۳</ref><ref>مشروطیت و موضع غلامرضاخان والی پشتکوه (ایلام)</ref><ref>اسکندر امان الهی، پژوهشی درباره پیوستگی و پراکندگی جغرافیای لرها در ایران، تهران: انتشارات آگاه، 1370، ص 8</ref><ref> «The Role of the Rulers of Lorestan and Ilam in Protecting SecurityAnd Safeguarding the Iranian Borders» ‎(انگلیسی)‎. بانک اطلاعات نشریات کشور، فصلنامه مطالعات ملی. بازبینی‌شده در ۵ فوریه ۲۰۱۳</ref><ref>لایارد. سر استون هنری. سفرنامه لایارد. ترجمۀ مهراب امیری. تهران: انتشارات اتران، 1375، ص 304-305</ref><ref>فلسفی،‌3/165-166؛ ایزدپناه،‌1/160- 163</ref><ref>مورتنسن، 50</ref>
پیش از ایل‌های [[میر]]، [[جودکی]] و [[قلاوند]] و تا دوره [[قاجاریان|حکومت قاجارها]] منطقه [[بالاگریوه]] جزئی از سکونتگاه ایل ساکی بود. [[سگوند|سگوندها]] به عنوان جرئی از [[باجلان|باجلوندها]] به همراه [[بیرانوند|بیرانوندها]] از جمله ایل‌های [[لرستان]] بودند که در شکل گیری [[زندیان|حکومت زندیان]]، به [[کریم‌خان زند]] کمک کرده و همراه وی به [[شیراز]] رفتند اما پس از انقراض سلسله زندیه به لرستان برگشتند.<ref name=tarikh/>{{سخ}}
پس از بازگشت سگوندها از شیراز، این ایل با ایل‌های میر، جودکی و قلاوند متحد شده و علیه ساکی‌ها برای تصرف منطقه بالاگریوه به نبرد پرداخت که نتیجه آن کشته شدن [[حسین‌خان ساکی]] رئیس ایل ساکی و تصرف بالاگریوه توسط ایل سگوند بود.<ref name=tarikh/> پس از این شکست ساکی‌ها در [[لرستان]] و [[خوزستان]] و [[ایلام]] پراکنده شده و بخشی از آنها به عنوان یکی از طوایف [[سگوند]] در آمدند.<ref name=tarikh/>
 
*«امیر جلال الدین حسن» ریاست ایل ساکی را در دوره [[تيمور لنگ]] عهده دار بوده است و در يورش تيمور لنگ به مناطق لُرنشين از هم پيمانان اتابك افراسياب محسوب مي شد.امیر جلال الدین حسن به خواسته هاي فرستادگان اُمراي تيمور تن در نداد و حاضر به ياري دادن سپاه تيمور نشد که در نتیجه این جنگ،اتابك افراسياب شكست مي خورد و جلال الدين حسن نيز در لُرستان متواري مي شود اما عاقبت در خرم آباد دستگير و به بند کشیده می شود. پس از مدتي او را از [[خرم آباد]] به دزفول مي برند و عليرغم پا در مياني برخي افراد سرشناس لُرستان و خوزستان وي را در دزفول به قتل مي رسانند.
پس از قتل امير حسن بنا به سوابق آشنايي كه اميرزاده ميرانشاه فرزند تيمور با يكي از فرزندان امير حسن به نام امير تاج الدين محمود داشت ، رياست بخشي از لُرستان و خوزستان را به وي سپرد.<ref>کتاب ایل‌ساكی و سایر اقوام ایران,ایلات وعشایر-داود ساكی‌حسین‌خانی-ناشر نسیم كوثر</ref><ref>کتاب تبار هخامنش دیار بالا گریوه-مرادحسین پاپی</ref>
 
*«امير محمود»از بزرگان ایل ساکی در حدود سال 810 هـ ق بوده است.حافظ ابرو در کتابش كه بيشتر حوادث و كشمكش هاي پس از تيمور را به تصوير كشيده در بيان وقايع آن زمان(سال 810 هـ ق)به ایشان اشاره دارد.<ref>حافظ ابرو - كتاب زبده التواريخ</ref>
 
*«دوره صفویان»در دوره هاي مختلف حكومت صفويه افراد مشهوري از خود نامي به جا گذاشته اند.شيرمحمدسلطان مشهور به آشير سلطان ، رشيد سلطان ، شيخ علي سلطان از مشهور ترين بزرگان ايل ساكي در آن روزگار بودند كه در فتوحات و نبردهاي متعدد هندوستان ، افغانستان ، چالدران و سركوبي برخي عشاير متمرد ايران در صفوف اول سپاه صفوي قرار داشتند.
 
*«دوره افشاریان»در زمان نادرشاه افشار،افراد زيادي از ايل ساكي همواره در ركاب وي به كشور گشايي و برقراري نظم در ايران پرداخته اند كه معروف ترین آنها '''نجف سلطان''' ، '''زكي خان''' ، '''سردارخان''' ، '''سالارخان''' و... مي باشند.
 
*«سرکوبی اعراب جنوب»نجف سلطان و زكي خان در سركوبي شورش خاندان مشعشعي و ديگر اعراب حامي آنها در خوزستان نقش به سزايی داشتند.سابقاً سيد محمد مشعشعي و پسرش سيد علي مشعشعي در خوزستان دعوي مهدويت و خدايي گري داشتند و همواره يكي از خطرهاي بزرگ براي دولت صفوي و افشار محسوب مي شدند.نادر دانست كه راهي جز سركوبي آنها ندارد و در نتيجه شخصاً با جماعتي از لُرستان به هويزه مركز حكمراني خاندان مشعشعي يورش برد و آنها را شكست داد.
پس از سركوبي اين خاندان به دستور شاه افشار ، زكي خان و حدود يكصد خانوار از ايل ساكي در جهت برقراري نظم و جلوگيري از تعدي خاندان مشعشی براي هميشه در آنجا ماندگار شدند.طايفه كنوني ساكي در جنوب و غرب خوزستان بازماندگان اين يكصد خانوار ايل ساكي هستند و همچنين آقاي حاج شيخ عاشور(قاسم)ساكي از بيت سنيبل(تيره سبعين)از نسل زكي خان است كه در حال حاضر در هويزه ساكن مي باشد.
 
*«سردار خان»در لشكر كشي هاي نادرشاه به سرزمين هاي شمال ايران وي را همراهي مي كرده است و بنا به دستور نادر نامبرده در سرزمين گرجستان ماندگار شده است.احمدبيك متخلص به «[[اخترگرجي]]» و محمدباقربيك متخلص به«[[نشاطي گرجي]]» فرزندان فرامرزبيك از شاعران و تذكره نويسان مشهور در دوره زنديه و قاجاريه از نسل همين سردار خان مي باشند.<ref>دیوان سروده‌ها-انجمن آرا یا انجمن خاقان</ref><ref> "دیوان" نشاطی قریب به دو هزار بیت از قصیده و غزل-گردآورنده هدایت در مجمع‌الفصحا</ref>
 
*«دوره زندیان»رياست ايل ساكي در زمان زنديه با رضاقلي خان ، عباسقلي خان و عليرضاخان بوده و علاوه بر اين افراد ، كسان ديگري چون طهماسب خان ، شهبازخان ، ميرزاعلي بيك و... نيز داراي نفوذ قابل توجهي در لُرستان بودند.ايل ساكي تا مادامي كه زنديه بر ايران حكومت مي كرده از مهمترين پشتيبانان آن دودمان محسوب مي شدند . بر اساس اين ارتباط تنگاتنگ با حكومت زنديه در زمان رضاقلي خان و برادرش عليرضاخان تعداد زيادي از جوانان ايل ساكي جهت كسب علم به شيراز عزيمت مي كنند.از نمونه اين افراد مي توان به مرحوم هادي بيك(متخلص به شايق لُرستاني) فرزند رضاقلي خان اشاره كرد .
 
*«میرفلاح خان»داماد رضاقلي خان بود و پس از مرگ عليرضاخان طي حكمي عهده دار رياست ايل گرديدو مقر حكومتش را آبستان خرم آباد قرار داد.امروزه از آثار قلعه وي فقط يك تپه باستاني به جا مانده كه به تپه ميرفلاح مشهور است.دير زماني نگذشت كه ميرفلاح خان نيز از سوي دولت وقت مأمور سركوبي شورش اعراب بني طُرف گرديد و پس از اندك زماني درگذشت.با مرگ وي، طي فرماني حسين خان فرزند رضاقلي خان در نهايت شجاعت و درايت به رهبري ايل تعيين گرديد.
 
*«حسین خان»دوره حكومت ایشان بر ايل ساكي مقارن با آخرين روزهاي حكومت زنديه بوده و پدرش (رضاقلي خان)و عمويش(عليرضاخان)از مهمترين حاميان دولت زنديه بودند و همچنين برادرش هادي بيك(شايق) يكي از صميمي ترين دوستان نوجواني و جواني لطفعلي خان زند محسوب مي شد.
حسين خان نزديك بر چهل سال والی پیش کوه(لرستان) و پشت کوه(ایلام)بوده است و به واسطه درايت در انجام نظم و امنيت به«ناظم الامراء لُرستان» ملقب گرديد.
وی مردي مقتدر و بخشنده بود و به آباداني و امنيت توجه زيادي داشت چنانکه در زمان اقتدارش كسي را ياراي دزدي و راهزني نبود و تجار و بازرگانان ساير شهرها به راحتي با مردم لُرستان داد وستد مي كردند.<ref>سنگ نوشته تخت خان-دوره قاجار-شهرستان ایلام-با شمارهٔ 7999ثبت آثار ملی ایران</ref>
ناظم الامراء با فتحعلي شاه قاجار و فرزندانش ارتباط تنگاتنگي داشت.از مهمترين شاهزادگان قاجار ، محمدعلي ميرزا دولتشاه(فرزند اول شاه)، عباس ميرزا(فرزند دوم و وليعهد شاه) ، محمود ميرزا(فرزند پانزدهم شاه)از دوستان نزديك وي محسوب مي شدند .
در سال هاي حكومت شاهزاده محمود ميرزا در لُرستان، حسين خان به اوج عظمت و شكوه خود رسيده بود.لذا به جهت تقويت حوزه حكومتي محمود ميرزا دست تعدي به محدوده حكومت شاهزاده محمد تقي ميرزا حسام السلطنه(فرزند هفتم فتحعلي شاه)انداخت. حسام السلطنه كه از تعديات ناظم الامراء به ستوه آمده بود متوسل به دربار شد و پدر را از خطر قدرتمندي برادرش محمود ميرزا آگاه نمود و يادآوري كرد كه اين مرد(حسين خان ساكي) همان كسي است كه سالها در خلوتگه انديشه دولتشاه وي را تحريك به گرفتن تاج و تخت ايران نمود.
شاه ايران از سخنان مفسدان جاه طلب به انديشه نشست و فرمان به قتل حسين خان و تجزيه ايل ساكي داد و ديري نپاييد كه شاهزاده حسام السلطنه پس از متقاعد كردن پدر براي عملي كردن نقشه هايش به مقر حكومتش در بروجرد وارد شد و طي روزها رايزني با سران عشاير لُرستان ، بالاخره عده اي از اشرار و قطاع الطريق كه سالها از ترس نظم حسين خاني در كوه ها متواري بودند را به بروجرد فرا خواند و نقشه شوم ترور را به آنها ديكته نمود . اين افراد در مسير گردنه مورت از ارتفاعات كوه كيالان در لُرستان به كمين نشستند و به محض ورود با تفنگ هايي كه توسط حسام السلطنه در اختيارشان قرار گرفته بود در يك اقدام ناجوانمردانه او را به قتل رساندند.<ref>محمد تقي سپهر(لسان الملك)-كاتب وقت فتحعلي شاه-كتاب ناسخ التواريخ</ref>
پس از اين اقدام شاهزاده حسام السلطنه موقع را مغتنم شمرده و با لشكري بالغ بر چهارده هزار مرد جنگي از جماعت لُر و بختياري عزم حمله به لُرستان كرد.شاهزاده محمودميرزا نيز در مقابل تعدي برادر سپاهي ساز كرد و دو برادر در برابر هم لشكرآرايي كردند . بالاخره پس از زدوخوردهاي پراكنده لشكر محمودميرزا شكست خورد و شاهزاده در قلعه خرم آباد محصور شد.وي در حين محاصره فرصتي يافت تا به سمت نهاوند بگريزد و از آنجا به دستور پدر به تهران احضار شد.شرح كامل اين لشكركشي ها را محمد تقي سپهر (لسان الملك) كاتب وقت فتحعلي شاه كه خود در خرم آباد حضور داشته در كتاب ناسخ التواريخ به طور مفصل نگاشته است.
پس از اين واقعه شاهزاده محمدتقي ميرزا حسام السلطنه به دليل كينه اي كه از حسين خان والی در دل داشت اقدام به قتل و عام خوانين و بزرگان ايل ساكي نمود.
وي دستور داد گروه گروه از خانواده هاي ايل ساكي را در ديگر طوايف و حتي شهرها تبعيد كردند بر اساس كينه توزي برخي شاهزادگان قاجار اساس و بنيان ايل بزرگ و كهن ساكي در لُرستان براي هميشه از هم پاشيده شد و افراد اين ايل زندگي كوچ نشيني را رها كردند و در بيشتر شهرها و روستاهاي لُرستان ، خوزستان ، همدان ، ايلام و... سكونت اختيار نمودند.
 
== تاریخ ایل در تاجیکستان ==
در زمان 1750 [[خیزری بگ]] فرماندار [[بلخ]] از ترس جاه و مقام خود ، بین [[وزیر شاه والی]] و [[میر سلطان شاه]] که حکمران [[بدخشان]] بود ، تفرقه انداخت که بعدها جنگی بین این دو درگرفت که با کشته شدن وزیر شاه والی پایان یافت.بعد از این جنگ ، میر سلطان شاه بر ضد خیزری بگ قیام کرد و وی را از [[بلخ]] بیرون کرد.در این شورش ، [[ایل ساکی|قبیله ساکی]] ، خیزری بگ را همراهی میکرد.در این شورش ، صدمات زیادی به ولایت بدخشان ، خصوصا شهرهای [[چیاب]] ، [[پساکوه]] ، [[تخته بند]] و [[خالپن]] وارد شد که میر سلطان شاه درصدد باسازی برآمد.بدین منظور غارتگران قبیله ساکی را تبعید کرد و با آن ها وارد جنگ شد.در این جنگ ، وی 200 نفر از مهاجمان قبیله [[پامیری]] ساکی را در شهر کوتال در ولایت خواجه به قتل رساند و 700 اسب به غنیمت گرفت.در دوران پس از درگیری ، دیگر ساکی ها برایش مزاحمت ایجاد نکردند.<ref>[https://play.google.com/store/books/details?id=UhMoAAAAYAAJ "Rough Chronological History Of Badakhshan, Etc" - The Asiatic quarterly review, Volume 10. Retrieved 17 March 2011.]</ref>
 
==جغرافیای ایل ساکی ==
علاوه بر [[لرستان]] كه [[سکاها|سكاهای]] آن نام ساكی برخود گرفته اند ، برخي [[سکاها|اقوام سكايی]] كه در ديگر نقاط جهان زندگی مي كنند نام ساكی دارند.<ref>ساكی ها و سكاها، حمید ايزد پناه ، دانشگاه سوربن پاریس ، نوامبر 2002 ، ص 53 ،57 ، 60</ref>در كشور [[كنگو]] در [[آفريقا]] شهر مهمی با نام ساكی وجود دارد كه بايد از نام [[سکاها|قوم سكا]] گرفته شده باشد.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 19</ref>در [[اروپا]] هركدام از گروه های عمده [[سكايي]] دوره ای ويژه از عظمت و شكوه داشتند.<ref>ايران نامك ، قريشی ص 124 </ref><ref> قوم های كهن ، دکتر رقیه بهزادی ص 105</ref>در گزارش محرمانه [[اداره ی اطلاعات بريتانيا]] درباره عشاير [[عراق]] ، طايفه ساكی را در رديف [[خزرج]] [[عراق]] برشمرده و رييس آنها را قيس پسر حسين نام برده است.<ref>العشاير و السّياسه ، دكتر عبدالجليل الطاهر ص 120</ref><ref>مدخلي بر شناخت قبايل عرب خوزستان جلد چهارم ، حاج كاظم پوركاظم ص 345</ref>داوود ساکی حسین خانی در مصاحبه ای که با رئیس '''موسسه ساكي التجاريه''' در [[دبی]] داشت ، ابزار کرد که از ده ها سال پیش یعنی از زمان پدرانشان در این منطقه ساکن بوده اند و از تبار ساکی های [[ایران]] هستند.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ص 16</ref>در كشور [[ايتاليا]] افراد زيادی با نام خانوادگی '''ساكی''' زندگی می كنند و افراد مشهوری از اين خاندان هم در تاريخ [[ايتاليا]] از خود نامی به جا گذاشته اند. از اين افراد مي توان به [[آندرا ساكی]] (1600-1661م) نقاش معروف ، [[آنتونيو ساكی]] (1734-1786م )آهنگساز و مصنف اپراهای مشهور و [[آريگو ساكی]] مربی سابق [[تيم ملی ايتاليا]] اشاره كرد.در فرهنگ و باورهای مردم [[ژاپن]] نوعی شربت يا شراب مقدس كه بيشتر به آبجو شباهت دارد از برنج گرفته می شود كه به [[ساكی]] مشهور است و اين شراب بايد در وقت های معين و روزهای مقدسی و حتی در جشن های مهم نوشيده شود.ظاهراً اين شراب نخستين بار توسط [[سكاها]] تهيه شده و دارای دستورالعمل خاص در تهيه می باشد و دارای ارزش و بهای زيادی بوده كه بيشتر در انحصار خاندان های ثروتمند [[ژاپن]] است.اين شراب و نامگذاری ساكی در [[ژاپن]] بدون ترديد يادگار [[سكاها]] می باشد كه كمتر از نيم قرن سرور تمام آسيا بوده اند.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 23</ref>در [[افغانستان]] مردمان كثيری با نام خانوادگی ساكی زندگی مي كنند كه همگی از يك نژاد و قوم هستند،همچنين چندين منطقه نيز با همين نام وجود دارد مانند [[ساكي قلعه]] كه منطقه ای است در [[ولايت قندهار]].<ref>فرهنگ دهخدا و قاموس جغرافيای افغانستان ج 2 ص 389</ref>در كشورهای [[ارمنستان]] و [[جمهوری آذربایجان|آذربايجان شوروی]] نيز با نام های ساكی بر می خوريم.در كشور [[ارمنستان]] افراد زيادی با نام خانوادگی ساكی ، ساكيان و ساكيانی زندگی مي كنند.خانم [[ماريا ساكيان]] كارگردان فيلم '''فانوس دريايی''' <ref>روزنامه ايران مورخ 1/11/85</ref> محصول مشترك كشور [[ارمنستان]] و [[روسيه]] راه يافته به جشنواره فجر از جمله ساكی های سكايی كشور [[ارمنستان]] است.يكی از شش محله قديمی [[دزفول]]، [[محله ساكيان]] است . مسجد قديمی اين محله با نام [[مسجد ساكيان]] نيز از مساجد قديمي [[دزفول]] محسوب می شود.ساكی های [[دزفول]] در دوران حكومت [[فتحعلي شاه قاجار]] از [[لرستان]] مهاجرت كرده و در اين شهر ساكن شده اند.امروزه جمع كثيري از مردم [[دزفول]] نام خانوادگی ساكی دارند و با گذشت سال ها هنوز هم آداب و سنن [[لری]] خود را حفظ كرده اند.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 24</ref>در [[استان مركزی]] نيز روستاهای [[ساکی علیا]] و [[ساکی سفلی]] و همچنين [[كوه ساكی]] و [[كوه ساكی سوخته]] از [[دهستان قره كهريز]] از [[بخش سربند]] [[شهرستان اراك]] ( در مسير جاده [[خمين]] به [[اراك]] ) از جمله اين مناطق مي باشند.در [[بخش چغاخور]] از [[چهارمحال و بختياري]] يك روستا با نام [[روستای ساكی آباد|ساکی آباد]] وجود دارد.گروه های پراكنده ای از [[ايل ساكی]] [[لرستان]] بعد از فروپاشی اقتدار ايل در سال 1242هـ ق به مناسب روابط سببی با خوانين [[بختیاری]] به آن حدود كوچ كرده اند كه بيشتر در شهرهای [[ازنا]] ، [[الیگودرز]] ، [[داران]] و [[ایذه]] زندگی می كنند و هنوز هم بيشتر آنها به ساكی مشهورند.
طایفه [[بساک]] به دلیل کوچ ارتباطی با هسته اصلی ایل در [[لرستان]] ندارد. این طایفه امروزه جزء ایل [[ممیوند]] از شاخه‌های [[چهارلنگ]] [[لر بختیاری]] محسوب می‌شود.
در افسانه محلی سفر [[شاهزاده احمد]]( احمد ابن موسی كاظم ) از [[بلخ]] به [[لرستان]] كه بيش از صد بيت از اشعار '''شول گد''' ( افسانه محلی بز [[شاهزاده احمد]] در [[لرستان]] ) آن در نزد نگارنده مي باشد، بساك يال دار را رييس [[ایل ساکی|قبيله ساكی]] برمی شمرد كه ظاهراً به جدال با اين امام زاده برخاسته است و نهايتاً شاهزاده احمد با دختر وی ازدواج می كند و در يكی از ابيات چنين آورده اند:
 
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|به جوروند بود خيلی كافر خوار|حاكم آنها بود بساك يال دار}}
{{پایان شعر}}
 
بخش مهمی نيز از ايل ساكی در [[استان همدان]] زندگي می كنند. اين گروه ها نيز از دوره قاجار در دوره ای كه [[شاهزاده محمود ميرزا قاجار]] فرزند پانزدهم [[فتحعلی شاه]] حكومت [[نهاوند]] را در اختيار داشته ، به همراه وی از [[لرستان]] به [[همدان]] كوچ مي كنند.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 21</ref>
در منطقه [[چالدران]] نيز گروه زيادي از ساكی ها زندگی مي كنند كه ظاهراً در زمان [[جنگ های ايران و روسيه]] به همراه سپاه [[ايران]] به آن حدود رفته و بنا به سياست دولت های وقت در آن منطقه مسكن گزيده اند و هنوز هم با گذشت قرن ها ، بر باورها و سنن لری خود پايبندند.<ref>[http://sadreakhbar.ir/?p=194 بازشناسی ایل ساکی ، ایل ساکی در آیینه تاریخ ، پایگاه تحلیلی خبری صدر خبر ، گزارش 194]</ref>
 
== رابطه ساکی ها با مغول ها ==
پروفسور [[بئاتريس فوربز منز]] در بررسی تاريخ ايران و آسيای مركزی در سده هاي هشتم و نهم هجری درباره حمله [[تيمور لنگ]] به حدود [[لرستان]] و [[خوزستان]] نوشته است :<ref>برآمدن و فرمانروايی تيمور ، ترجمه منصور صفت گل ص 142-143</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC&pg=PA101&lpg=PA101&dq=saki+and+feyli+lurs&source=bl&ots=Mu9d9Tz2BP&sig=lZ3bIsUP_p0M7TBf80wKTX65f1g&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwjPxeu5ouPKAhVJ1ywKHRQGCOgQ6AEIODAE#v=onepage&q=saki%20and%20feyli%20lurs&f=false The Rise and Rule of Tamerlane , By Beatrice Forbes Manz , Saki and feyli lurs]</ref> {{نقل قول|براي بررسي قبايل و صحراگردان مناطقي كه تيمور تسخير كرد ، نخست بايد اذعان كنيم كه با گروه هايي از انواع متفاوت مردم مانند قبايل تركي ـ مغولي مغولستان و شايد قبايل شبه صحراگرد لُرستان سرو كارداريم و ديگر اين كه آگاهي ما درباره بسياري از آنان اندك است . چون بحث و بررسي درباره همه اين مردمان نياز به پژوهش درازمدت و همه جانبه دارد ، در اين بخش تنها به كوتاهي درباره گروه هايي كه در تاريخ عصر تيمور وجود داشتند سخن مي گوييم . به نظر مي آيد بسياري از قبيله ها و قبيله نشيناني كه تيمور سرزمين هاي آنان را به قلمرو خويش ضميمه كرد ، در آن روزگار قدرت كمي داشتند . گويا آنان تنها يك واحد جنگي به شمار مي رفتند و محدوده اجراي سياست هاي آنها از اقدام محلي فراتر نمي رفت . از اين گروه ها مي توان از تركان خلجی در جبال ، بلوچ ها در خراسان و همچنين شايد از ''قبيله هاي '''ساكی''' و فيلی'' در خوزستان ياد كرد.
تيمور در ايران جنوبي و غربي با قبايل لر و كرد سرو كار پيدا كرد كه بيشتر آنان تحت سلطه سلسله هاي موروثي خود آنان بودند …. گروه هايي قبايلي به ويژه گونه هاي كوچكتري از قبيله نشينان وجود داشتند كه تيمور متعرض آنان نشد و تنها در صورت ضرورت آنان را به سپاهي گري واداشت …. با وجود اين بيشتر قبايل و صحراگرداني كه در گزارش لشكركشي هاي تيمور از آنان يادشده از سوي سپاه تيمور چپاول شدند . نيروهاي تيمور در خوزستان به ''قبايل '''ساكی''' يا سولاكی و فيلی'' و صحراگردان منطقه شوشتر و در سوريه بر ضد اتحاديه تركمانی ذوالقدر يورش بردند و بر اويراتها در عراق و صحرا گردان نزذيك بغداد ، ماردين و رأس العين نيز تاختند.}} {{سخ}}
رياست قبيله ساكی در دوره [[تيمور لنگ]] با [[امير جلال الدين حسن]] بوده است . از آنجايي كه قبيله ساكی در آن زمان در شمال [[خوزستان]] سكونت داشتند<ref>برآمدن و فرمانروايي تيمور ، ترجمه منصور صفت گل ص 142-143</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=1Nzh_9DZ5DYC&pg=PA101&lpg=PA101&dq=saki+and+feyli+lurs&source=bl&ots=Mu9d9Tz2BP&sig=lZ3bIsUP_p0M7TBf80wKTX65f1g&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwjPxeu5ouPKAhVJ1ywKHRQGCOgQ6AEIODAE#v=onepage&q=saki%20and%20feyli%20lurs&f=false The Rise and Rule of Tamerlane , By Beatrice Forbes Manz , Saki and feyli lurs]</ref> ، وي در يورش [[تيمور لنگ]] به مناطق [[لر|لرنشين]] از هم پيمانان [[اتابك افراسياب]] حاكم [[لر بزرگ]] محسوب می شد. امير حسن ساكی به خواسته های فرستادگان امرای [[تيمور]] تن در نداد و حاضر به ياری دادن سپاه تيمور نشد و بر خلاف ميل آنها به ياری [[اتابك افراسياب]] شتافت و در نتيجه جنگ و جدال های فراوان شکل گرفت ، [[اتابك افراسياب]] و هم پيمانانش شكست می خورند. جلال الدين حسن ساكی نيز در [[لرستان]] متواری مي شود اما عاقبت در [[خرم آباد]] دستگير می شود و او را در همان جا به بند می كشند. پس از مدتی او را از [[خرم آباد]] به [[دزفول]] مي برند و عليرغم پا در ميانی برخی افراد سرشناس [[لرستان]] و [[خوزستان]] وی را در آنجا به قتل مي رسانند.
پس از قتل امير حسن بنا به سوابق آشنايی كه اميرزاده ميرانشاه فرزند تيمور با يكی از فرزندان امير حسن به نام [[امير تاج الدين محمود ساكی]] داشت ، رياست بخشي از [[لرستان]] و [[خوزستان]] را به وي سپرد.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 47</ref> ظاهراً امير يوسف نامی از امرای به نام در آن روزگار در اين سال (810 هـ ق ) مورد خشم اميرزاده ابابكر بن ميرانشاه بن تيمور گوركانی قرار مي گيرد كه پس از فراز و نشيب های متعدد پناه به امير محمود ساكی مي آورد تا بتواند سپاهی گرد آورد و به امير زاده ابابكر يورش برد. {{سخ}}
[[حافظ ابرو]] در كتاب [[زبده التواريخ]] می نویسد :<ref>زبده التواريخ ، حافظ ابرو ص 223-224</ref> {{نقل قول|و امير يوسف سلطان معتصم را كه پسر زين العابدين بن سلطان ابوالفوارس جلال الدين شاه شجاع بن امير مبارزالدين محمد مظفر بود ، از دختر سلطان معزالدين اويس بهادرخان بن امير شيخ حسن ، و او در زمانی كه حضرت صاحب قرانی آن ممالك را مسخر فرمود ، او به جانب شام گريخته بود و بعد از وفات حضرت [صاحب] قرانی ،ديگر باره به تطميع جماعتی از افراد الناس به خوزستان آمد و با شيخ زاده كه داروغای حويزه بود ، او را مصافی واقع شد و شكست يافته از آنجا پناه به امير[محمود] ساكی كه از مشاهير احشام لر دودانگه بود ، برد و بار ديگر غلبه سوار و پياده جمع كرده بر سر دزفول آمد.}} {{سخ}}
ايل ساكی در دوره حكومت [[گوركانيان]] بر [[ايران]] از ايلات مهم اين سرزمين به شمار می رفته است.برخی از بزرگان و سرداران این ایل همچون نجف سلطان و زكی خان در سركوبی شورش [[خاندان مشعشعی|مشعشعیان]] و ديگر [[اعراب]] حامی آنها در [[خوزستان]] نقش به سزای داشتند.پس از سركوبی اين خاندان مقتدر و نيرومند به دستور [[نادرشاه|شاه افشار]] ، زكی خان و حدود يكصد خانوار از ايل ساكی در جهت برقراری نظم و جلوگيری از تعدی اين خاندان برای هميشه در آنجا ماندگار شدند. طايفه كنونی ساكی در جنوب و غرب [[خوزستان]] ، بازماندگان اين يكصد خانوار ايل ساكی [[لرستان]] هستند و همچنين آقای حاج شيخ عاشور ساكی از بيت سنيبل از نسل زكی خان است كه در حال حاضر در [[هويزه]] ساكن می باشد که [[عرب|عرب زبان]] هستند.<ref>[http://www.noormags.ir/view/fa/ArticlePage/148702 مشعشعیان لرستان ، علی محمد ساکی ، یادنامه یغما]</ref>
==نیای ساکی بودا==
[[پرونده:Mahayanabuddha.jpg|بندانگشتی|چپ|شاهزاده بودا نشسته در چین]]
[[بودا|بودای]] پيامبر نيز شاهزاده ای از خاندان [[سكاها]] بود كه در شمال [[هند]] در دامنه های [[هيماليا]] فرمانروايی داشتند.نياكان [[بودا]] از ساكی های كاپيلاواستو {{به انگلیسی|kapilavastu}} در [[نپال]] بودند.<ref>نفوذ فرهنگ و تمدن ايران و اسلام در سرزمين هند ، مجيد يكتايي ، ص 38 ، 96</ref> [[گوتاما بودا]] ملقب به ساکیامونی یا رئیس [[ایل ساکی|قبیله ساکی]] در [[هند]] بود و نام یک شاهزاده ساکی از [[سکاها|قوم سکا]] می باشد.<ref>[http://www.irna.ir/fa/News/81595574/ بودا ، شاهزاده سکایی از تبار هخامنشی بود ، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران]</ref>علامه شهيد [[مرتضی مطهری]] درباره [[بودا]] می نويسد:{{سخ}}
 
''در حدود دو هزار و پانصد سال پيش ، در هندوستان ، در پای كوه های هيماليا در ميان مردمی كه به ساكياها معروف بودند ، شاهزاده ای به دنيا آمد و در حدود سی سال در ناز ونعمت بزيست''.<ref>خدمات متقابل اسلام و ايران ، مطهری ص 196</ref>{{سخ}}
 
استاد [[جان باير ناس]] نويسنده كتاب مشهور '''تاريخ جامع اديان''' نام شخصی آن مرد ، كه پيشوا و شارع دين بودايی است را '''سيدارته''' می داند و می نويسد:{{سخ}}
 
''وی بودا ظاهراً در 560 ق م ، در شمال هند و در يكصد ميلی شمال شهر بنارس متولد گرديده است. پدرش سالار يا كدخدا كوچكی بوده است كه بر قبيله ساكيا فرمانروايی مي كرده و خاندان های آن قبيله در آن ناحيه به اجتماع زندگانی می كرده اند''.<ref>تاريخ جامع اديان ، تالیف جان بایر تاس ، ترجمه علی اصغر حكمت ، ص 177-178</ref>
 
== زبان ==
ساکی‌ها به زبان های [[لری]] ، [[بختیاری]] ، [[کردی]] ، [[پامیری]] ، [[ژاپنی]] ، [[گرجی]] ، [[کره ای]] ، [[تایلندی]]<ref>Maneenoon, K.(Prince of Songkla University. Hat Yai Campus, Songkhla (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref><ref>Sirirugsa, P.(Prince of Songkla University. Hat Yai Campus, Songkhla (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref><ref>Trisonthi, C.(Chiang Mai University, Chiang Mai (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref> <ref>[http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=TH2004001116 Ethnobotany of the Saki tribe in Trang, Pattalung and Yala province]</ref> ، [[پامیری]] و [[عربی]] تکلم می‌کنند<ref>جغرافیای سیاسی کیهان ص ۳۶</ref><ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، ص 78</ref>
زبان اولیه و مادری این ایل در واقع [[زبان سکایی|زبان ساکی]] یا زبان مادری [[سکاها|اقوام سکایی]] بوده است که به مرور زمان منقرض شد.با مهاجرت گسترده [[سکاها]] به دیگر نقاط دنیا به دلایلی از جمله لشکرکشی ها و حمله به کشور هایی از جمله [[ایران]] ، [[هند]] ، [[افغانستان]] زبان های جدیدی جایگزین این زبان کهن شد.
== طوایف ==
ایل ساکی در سه کشور [[تاجیکستان]] ، [[تایلند]] و [[ایران]] بیشترین جمعیت را دارد.بیش از دو میلیون نفر از جمعیت این ایل در [[تایلند]] به سر می برند.<ref>Maneenoon, K.(Prince of Songkla University. Hat Yai Campus, Songkhla (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref><ref>Sirirugsa, P.(Prince of Songkla University. Hat Yai Campus, Songkhla (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref><ref>Trisonthi, C.(Chiang Mai University, Chiang Mai (Thailand). Faculty of Science. Department of Biology)</ref> <ref>[http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=TH2004001116 Ethnobotany of the Saki tribe in Trang, Pattalung and Yala province]</ref> درباره طوایف این ایل در کشورهای دیگر به غیر از [[ایران]] اطلاعات زیادی در دست نیست.در [[ایران]] ، هسته اصلی ایل ساکی را در گذشته چهار طایفه تشکیل می‎داد که عبارتند از:
هسته اصلی ایل ساکی را در گذشته پنج طایفه تشکیل می‎داد که عبارتند از:
* [[بساک|طایفه بُساک]]
* [[طایفه سرچرم|سَرچَرم]]
* [[طایفه کلیل وند|کِلیل وند]]
* [[گورجیل]]
* [[پارسی (طایفه)|پارسی]]
* [[کلیل وند]]
[[طایفه سرچرم|سَرچَرم]] یزرگترین و قدیمی ترین طایفه ایل ساکی در [[ایران]] است.پس از فروپاشی نظام ایلیاتی در دوره حکومت [[حسین خان ساکی]] ، [[طایفه سرچرم]] سه دسته شدند.دسته اول در همان منطقه زندگی خود ماندند که به تدریج طایفه ای از [[ایل سگوند]] شدند ، دسته دوم به طرف سرزمین های [[مردم بختیاری|بختیاری نشین]] از جمله [[دورود]] و [[ازنا]] کوچ کردند و [[مردم بختیاری|بختیاری زبان]] شدند که در روستاهای [[دولت آباد (ازنا)|دولت آباد]] ، [[کرچیان]] ، [[کمندان (ازنا)|کمندان]] ، [[کلکله]] و... بیشترین جمعیت را دارند. و دسته دیگر به طرف [[کرمانشاه]] رفتند و [[مردم کرد|کردزبان]] شدند و برخی هم که از نوادگان شیخعلی سلطان نامی بودند ، به [[طایفه میر|ایل میر]] پیسوستند و به ساکی های میر معروف شدند.[[تيره بابا]] كه خادمين بقعه متبركه [[سيدزيبا محمد]] در [[منطقه مميل]] [[خرم آباد]] هستند از احفاد شخصی به نام بابامحمدعالی از [[طايفه سرچرم]] می باشند. از میان این چهار طایفه، طایفه [[پارسی(طایفه)|پارسی]] به تیره [[گوران]] و [[رهدارون]] تقسیم شد و به ایل [[دیرکوند]] پیوستند.همچنین سه تیره دیگر نیز از درون این طایفه بیرون آمدند به نام [[لت کله]] ( چون کلاه جدشان در آتش سوخته بود ، به این نام معروف شدند ) ، [[دره تنگی]] و [[چناروند]] که نام آن ها برگرفته از نام منطقه آن هاست. [[بساک|طایفه بُساک]] به دلیل کوچ ارتباطی با هسته اصلی ایل در [[لرستان]] ندارد. این طایفه امروزه جزء ایل [[ممیوند]] از شاخه‌های [[چهارلنگ]] [[لر بختیاری]] محسوب می‌شود.در دوره ریاست [[حسین خان ساکی]] بر این ایل ، ایشان با یک زن [[گرجی|گرجستانی]] به نام ستاره خانم ازدواج کرد و افراد این ایل به هوز گرجی یا گرجی های ایل معروف شدند و [[طایفه گورجیل]] ایل ساکی را تشکیل دادند که به [[زبان گرجی]] تکلم می کنند.<ref>تاریخ سیاسی اجتماعی ایل ساکی ، داوود ساکی حسین خانی ، انتشارات نسیم کوثر قم ، بخش تیره و طوایف</ref> بخشی از ایل نیز در شهرهای [[عرب|عرب نشین]] [[خوزستان]] به سر می برند و به زبان [[عربی]] تکلم میکنند که عبارت اند از : {{سخ}}
* [[پارسی(طایفه)|پارسی]]
*تيره دوراجه : دلفيه ، بيت غافل ، بيت ريحان و بيت چيخاو{{سخ}}
* [[حویزاوی]]
*تيره شيخ علی : بيت شيخ علی ، بواريز ، بيت تركی و بيت محمد صبيح{{سخ}}
از میان این پنج طایفه، طایفه [[بساک]] به دلیل کوچ ارتباطی با هسته اصلی ایل در لُرستان ندارد. این طایفه امروزه جزء ایل [[ممیوند]] از شاخه‌های [[چهارلنگ]] [[لر بختیاری]] محسوب می‌شود.
*تيره سبعين : بيت سنيبل ، حاج فوييد ، خميس ، وهابی و حاج حسين{{سخ}}
*تيره خميس : بيت مسكين ، رميض و حاج عيدی
 
==آثار تاریخی منسوب به حسین خان ساکی و دیگر والیان==
== منابع ==
*«[[حمام گپ (حمام آسیا)]] »اين بنا در مركز شهر خرم آباد در كنار ميدان گپ واقع شده و منسوب به حسين خان ساكي است. احتمال مي رود با بناي پل گپ خرم آباد هم دوره باشدكه در دوره شاه سلطان حسين صفوي بنا شده است. مساحت آن قريب به790 متر مربع مي باشد، به نظر مي رسد در ادوار بعدي نيز تغيراتي در آن لحاظ شده باشد. تزئينات ساده گچبري در رسمي بنديهاي زير گنبدآن وجود دارد و هيچ شواهدي دال بر وجود نقاشي و آهك بري در آن وجود ندارد.
{{پانویس}}
در گذشته آب رساني بنا از چاهي موسوم به گور يا گاورو كه در قسمت تون قرار دارد تامين مي شده و فاضلاب آن از طريق تنبوشه هاي در زير خيابان فردوسي به رودخانه مي ريخته است . در قسمت بينه 2ستون سنگي ودر گرم خانه نيز 4 ستون سنگي وجود دارد، قوسهاي اجرا شده در بنا همگي از نوع شبدري كند مي باشد. اين بنا مربوط به دوره صفويه وبه شماره 2357 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .<ref>حمام گپ-شماره ثبت ۲۳۵۷</ref>
 
*«تپه میرفلاح»از آثار بجامانده ی قلعه میرفلاح ساکی از بزرگان ایل ساکی می باشد که در منطقه میل میلک آبستان ، کنار جاده خرم آباد به بروجرد واقع است .
 
*«دیوار مرزی» در فاصله ۳۰کیلومتری شهرستان دورود ،در منطقه گردنه رازان دیواری به عنوان مرز حوزه ی فرمانروایی حسین خان والی ایجاد شده بود که هنوز آثار آن پابرجاست.
 
*«[[سنگ نوشته تخت خان]]»این کتیبه مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان ایلام، بخش صالح آباد، روستای بانروشان واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۹۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.سنگ نوشته تخت خان بر سر راه ایلام به صالح آباد در منطقه خوش آب و هوای بان روشان بر روی سنگی بزرگ نوشته شده است . شکل سنگ نوشته یک متوازی الاضلاع در ابعاد 145×190 سانتی‌متر بوده که ابتدا آنرا حدود دو سانتی‌متر به لحاظ فراهم نمودن یک سطح صاف و یکنواخت تراش داده و آنگاه با تراش دادن مجدد حروف و کلمات را برجسته نموده‌اند. خط کتیبه نستعلیق، و متن آن خلاصه ای از شجره نامه والیان و شرح برخی از خدمات عمرانی غلامرضا خان والی است که در سال 1325 هـ.ق دستور نوشتن آنرا داد.
متن کتیبه تخته خان :
هو الله تعالی تاریخ ولادت لرستان فیلی حسب الفرمایش جناب امیر الامراء العظام غلامرضا خان والی فتح السلطنه امیر تومان در این سنگ ثبت نمود . اول والی‌ها ، حسین خان بن منصور العلوی عباسی ، که در زمان سلطنت شاه عباس صفوی ماضی ملقب به لقب والیگری کل لرستان شده ، مقبره‌ی والی مرحوم درب امامزاده واجب التعظیم «شاهنشاه » است . بعد والیگری به شاه وردی خان پسر او رسید . بعد حسین خان ثانی و پسر او والی بود . در زمان سلطنت نادر ، علی مردان و میر حسین ثانی والی بودند . به امر حضرت نادری به سفارت استامبول روانه شد ، در زمین راه کرکوک فوت شد ، و در مقام مشهور به امام زین العابدین مدفون است . بعد از او برادر خود اسماعیل خان بن شاهوردی خان در جای خود منصوب نمود . مدت چندی ریاست والیگری کل لرستان داشته .
مدفن او در کشیک خانه‌ی نجف اشرف [است ] . در زمان سلطنت محمد خان قاجار ، مرحوم حسن خان بن اسدالله خان بن اسماعیل خان به امر والیگری برقرار گردید و قریب نود سال والی تمام پیشکوه و پشتکوه بود ودر سنه‌ی سال 1255 وفات نمود ودر کشیک خانه مذکور مدفون است . بعد وفات مرحوم حسن خان ، صفحات ثلاثه‌ی پشتکوه به مرحومان علی خان ، احمد خان و حیدر خان انتقال یافته . مرحوم حیدر خان جد غلامرضا خان والی و فتح السلطنه امیر تومان در سنه‌ی ( 1273 ق ) وفات نمود . بعد از مرحوم مغفور حسین قلی خان والی – تاب ثراه – به والیگری پشتکوه منصوب شد و اقدام در خدمات به دولت ابد مدت قاهره ، شاهنشاه عجم جا شاه شهید ناصرالدین شاه قاجار - نور الله مرقده – و در زمان فرمانروایی حمزه میرزا امیر جنگ – تاب ثرا – والیگری پشتکوه را هم به والی مرحوم مرحمت کرد و در زمان حکم رانی امیر خان سردار ، از جانب دولت ابد مدت ، ملقب به جناب صارم السلطنه سردار اشرف و امیر تومان شده است .
عمر شریف والی مرحوم 68 سال بود و در زمان سلطنت مظفر الدین شاه - نور الله مرقده - در سنه‌ی 1318 وفات یافت . مقبره‌ی والی مرحوم در وادی السلام نجف اشرف است . والی مرحوم ابنیه متعدد بنا نهاد از جمله قلعه ، باغ ، کاخ و حمام حسین آباد در سنه 1294 ق به معماریت استاد آقای کرمانشاهی و نظارت حاج محمد علی شیرازی به انجام رساند و نخلستان و قلعه حسینیه را در سنه‌ی 1297 به معماریت استاد آقای کرمانشاهی و نظارت میر خلیل بک رشنوئی به اتمام رساند و بعد در سنه 1307 به معماریت استاد قنبر بک تفکچی باشی ملکشاهی به حفر قنات امیر آباد و طواحین قیام به اتمام رسانید . در سنه 1319 امر والیگری پشتکوه از جانب اعلی حضرت مظفر الدین شاه به غلام رضا خان فتح السلطنه امیر تومان مرحمت فرمود . پیش از امر والیگری در حکم رانی والی والد ، تاب ثراه در سنه 1309ق به خدمت امامزاده علی صالح - علیه رحمته – بن عبدالله الاعرج بن حسین اصغر بن زین العابدین قیام نمود .
بقعه‌ی مطهره کاشی و حصار او از گچ و سنگ به معماریت استاد غلام حسین دزفولی و نظارت مقرب الحضرت نایب کرمانشاهی عینل خان رشنوئی به اتمام رسید . بعد امربه ساختن قلعه حسین آباد که مشهور به ده بالاست نمود ، و قلعه و حمام و باغ به معماریت حاج درویش علی کرمانشاهی و حجاری رضاقلی و به خط مقرب الخاقان میرزا عبد الحسین خان رشنوئی در سنه 1325 به اتمام رسانید و در سنه 1319 جناب مستطاب اجل اکرم افخم به القاب جلیل صارم السلطنه سردار اشرف نایل گردید ، ودر سنه 1325 ق در بدو جلوس سلطنت عادل محمد علی شاه به حکم رانی صفحه‌ی طرحان برقرار و در همین تاریخ به حفر قنات سرداریه مشهور به مله بازان به معماریت استاد حسین مقنی باشی اصفهانی به اتمام و در همین تاریخ چند رشته آسمان آباد که مشهور به اشرف آباد است به اتمام رسانید.<ref>کتیبه تخت خان-شمارهٔ ثبت ۷۹۹۹</ref>
*«سنگ نوشته نخجیر یا سرتزن»این کتیبه را [[حسینقلی خان ابوقداره]] به فرزند خویش یدالله خان که ملقب به اشرف الملک بوده هدیه نموده است .([[سنگ نوشته حسینقلی خان والی]])
متن سنگ نوشته بر نمای غربی تخته سنگ و به ارتفاع 5/1 متر از سطح زمین , حکاکی گردیده است . سطح ناهموار سنگ و همین طور ترک بزرگ افقی در آن باعث گردیده که متن کتیبه در سه قسمت مجزا نگارش یابد . خط آن به سبک همیشگی دوره ی غلامرضا خان والی , نستعلیق بوده باز هم به علت فضای کم و همین طور نگرش زیبایی شناسانه کلمات در یک فضای محدود با رعایت اصول نگارش و توجه به زیبایی حروف در همدیگر تنیده و فشرده شده اند .
بر اثر عوامل جوی و انسانی تعدادی از حروف فرو ریخته و جنس نه چندان مرغوب سنگ نیز مزید بر علت گردیده تا روند تخریب و فرسایش کتیبه سرعت بیشتری داشته باشد .
متن سنگ نوشته (نخجیر ):
{{شعر}}
{{ب|شنیدم کــه جمشید فـــــرخ سرشـت }}
{{ب|بسـر چــشـمـه بـر سنـــگـی نـوشـت}}
{{ب|در این چشمه چون ما بسی دم زدند}}
{{ب|بـرفـتـنـد چـون چـشـم بـر هـم زدنــــد}}
{{پایان شعر}}
فی سنه 1327
حسب الفرمایش جناب مستطاب اجل اکرم افخم اعظم آقای امیر جنگ والی کل لرستان فیلی ،بموجب غرث این باغ قباله نمود با حدودات ملکی که از طایفه عالی بیگی ابتیاع نمود به فرزند خود اشرف الملک هدیه نمود .
خط کتیبه از نوع نستعلیق بوده و به لحاظ کمبود فضا کلمات جمع گردیده و نظم سطرها به هم خورده است زیبایی خط این سنگ نوشته هرگز به پای کتیبه های دیگر از غلامرضا خان والی نمی رسد وگو اینکه تبحر حجاران در این دوره به مراتب کمتر بوده است.<ref>کتیبه تخت خان-حسین قلی خان-ایلام</ref>
 
*«سنگ نوشته قلعه والی»این سنگ نوشته در قلعه والی قرار دارد و مضمون این سنگ نوشته در ارتباط با زمان ساخت قلعه والی در سال 1326 هجری شمسی می باشد و متن آن چنین است: "به معماریت عالیجاه خیر الحاج حاجی درویشعلی کرمانشاهی و به نظارت معتمد السلطان مکرم عم عالی مقام صید جواد خان سرتیپ والی زاده".
پس از اتمــام ساخت قلعــه حسین آباد ایلام [[غلامرضا خان فیلی]] وی دستور به نگارش کتیبه ای به طول 180 و عرض 34 و قطر 14 سانتیمتر داد تا به زیباترین شکل ممکن حکاکی گردد . این سنگ نوشته با خط نستعلیق برجسته و در هفده سطر با فواصل منظم و در کادرهای مستطیل نگارش یافته و در آن ایام بر بالای ورودی شرقی قلعه والی شهر ایلام در داخل دیوار نصب بوده که در جریان جنگ تحمیلی و بمباران هواپیماهای عراقی فرو افتاد و فعلا" در جای دیگر قلعه نگهداری می شود .([[سنگ نوشته غلامرضا خان والی]])
متن کتیبه :
هوالله تعالی یا علی مدد
تاریخ ساختن عمارت پارک در زمان سلطنت شاهنشاه عادل بادل محمدعلی شاه قاجار خلدالله ملکه حسب الامر حضرت مستطاب اجل اکرم عالی آقای غلامرضاخان امیر جنگ والی لرستان فیلی ابن مرحوم مغفور حسینقلی خان والی کل لرستان فیلی ابن مرحوم حیدرخان والی ابن مرحوم مغفور حسن خان والی کل لرستان فیلی ابن مرحوم اسدخان ابن مرحوم اسماعیل خان والی کل لرستان فیلی ابن مرحوم شاهوردیخان ابن مرحوم منوچهرخان والی ابن حسین خان والی ابن منصور والی در سنه هزار و سیصد و بیست و شش هجری به معماریت عالیجاه خیرالحاج حاجی درویشعلی کرمانشاهی و به نظارت معتمدالسلطان مکرم عم عالی مقام صیدجواد خان سرتیپ والی زاده اتمام پذیرفت .فی شهر رمضان المبارک سنه 1326 هجری<ref>کتیبه قلعه والی-ایلام</ref>
 
*«قلعه اسماعیل خان والی»دژ و باروی نامور به قلای اسماعیل خان والی یا به فارسی "قلعه اسماعیل خان" بر بلندی های انبارآب که بر شهر ایلام مشرف است ساخته شده‌است. در شرق این دژ و بارو قله ۳۰۷۵ متری مانشت، در شمال آن دره دالاب، در ناحیه غربی آن زمین های کشاورزی منجل و درجنوب آن شهر ایلام قرار دارد. بلندی هایی که این دژ بر روی آن ساخته شده، بیش از ۳۵۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و پوشیده از جنگل پر بلوط و گونه‌های جنگلی ون و ارجن (ارژن) و پوشش مرتعی است. چشمه دائمی انبار آب که در جبهه شمالی جریان دارد تنها منبع تامین کننده آب ساکنان قلعه بوده‌است.<ref>قلعه اسماعیل خان-شهرایلام-ثبت آثار ملی ایران</ref>
 
*«[[قلعه والی ایلام]]» یکی از بناهای فرهنگی- تاریخی عظیمی است که در ضلع شمالی خیابان پاسداران ایلام قرار دارد. این بنای تاریخی که یادگاری از ادوله و زمان‌های پیشین و در نوع خود بی نظیر است. در سال ۱۳۲۶ قمری به دستورغلامرضا خان فیلی در محله‌ای بنام حسین آباد فیلی که به ده بالا مشهور بوده، احداث گردید. غلامرضاخان والی فیلی این محل و بنا را برای اسکان خود در فصل تابستان انتخاب کرده و آن را بر روی تپه‌ای نه چندان بلند احداث کرد و با توجه به آن، ارتفاع فعلی کف حیاط از اطراف آن محدوده ۵/۳ تا ۴ متر است.
در مورد تاریخچه قلعه والی چنانچه از سنگ نوشته‌ای که در تخت خان (محله‌ای در ۱۵ کیلومتری شمال شرقی صالح آباد--ایلام پیداست چنین آمده که غلام رضاخان بعد از ذکر چندین سطر از کارهای انجام شده خود می‌نویسد: امر به ساختن قلعه حسین آباد فیلی که مشهور به ده بالا است نمودم. قلعه حمام و باغ به معماریت حاج درویش علی کرمانشاهی و حجاری رضاقلی بود.<ref>قلعه والی - شهر ایلام-به شماره 9504 ثبت آثار ملی ایران</ref>
 
*«[[قلعه کنجانچم]]»قلعه کنجانچم در 15 کیلومتری شمال شهر مهران و در جاده ایلام- مهران در مسیر راه کربلا قرار دارد. این قلعه در سال 1326 هجری قمری بنا به دستور غلامرضاخان ابوقداره؛ آخرین والی ایلام و به عنوان قلعه زمستانی والی ساخته شده و دارای اتاق‌های مرتبط به هم، حمام، برج نگهبانی و قسمت مسکونی و دیوانخانه می‌باشد.<ref>قلعه کنچانچم-شهر مهران- به شماره 2743ثبت آثار ملی ایران</ref>
 
*«[[پل صفوی]]»یا پل آجری یا پل گپ در مرکز شهر خرم آباد و روی رودخانه گلال واقع شده است. این پل 2 قسمت شرقی و غربی شهر را به هم متصل کرده و 24 چشمه طاق دارد.طول آن بیش از 350 متر، پهنای آن 5/8 متر و ارتفاع آن از کف رودخانه تا روگذر پل 8 مترمربع است. مواد و مصالح آن در قسمت پایه‌ها از سنگ‌های تراشیده شده با ملات آهک و مصالح گچ و پایه‌های چشمه طاق‌ها از آجر است.بر سینه شمالی پل، کتیبه‌های سنگی نصب شده است که با حروف مقطع نوشته شده و به عنوان طلسم معروف است. بخش میانی پل و شاه نشین آن شباهت زیادی به شاه‌نشین پل خواجو در اصفهان دارد که در اثر سیل تخریب شده و مجددا با سیمان مرمت شده است.این اثر ارزشمند در زمان شاه سلطان حسین صفوی ساخته شده و منسوب به حسین خان، والی لرستان است. این پل در دوره قاجاریه به پل محسنیه معروف بود.<ref>پل صفوی-خرم آباد-شماره ثبت ۲۳۵۴آثار ملی ایران</ref>
 
=نسبت های خویشاوندی با قاجار=
*ازدواج کریم خان فرزند حسین خان ساکی با صفیه سلطان دختر محمد علی میرزا
*ازدواج حسین خان والی با جواهرخانم همسر فتحعلی شاه( بعداز مرگ ایشان)
 
==بزرگان ایل ساکی==
*حسین خان ساکی والی لرستان
*نشاطی گرجی(محمدباقربیک)
*اختر گرجی(احمدبیک)
*شایق لرستانی(هادی بیک)
*یوسفعلی میرشکاک(شاعر و نویسنده)
*حمید ایزدپناه(تاریخ نویس -تهيه اولين فهرست آثار باستاني و بررسي جغرافياي تاريخي لُرستان در چندين جلد كتاب ، زنده كردن و رشد دادن موسيقي لُري)
*حاج علی اکبر محروم ساکی(تفكيك دقيق كليه املاك لُرستان و برطرف كردن عداوت و نزاع هاي ملكي در بين طوايف)
*علی محمد ساکی(شهردار سابق خرم آباد-نوشتن اولين كتاب تاريخ لُرستان و ساخت زيربناي شهر كنوني خرم آباد در سال1349-1356)
 
==شجره نامه والیان==
{{آغاز شجره‌نامه}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= منصور العلوی عباسی }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= حسین خان }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= منوچهرخان }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= شاهوردی خان }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | |,|-|-|-|^|-|-|.| | | | | | | | | | | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | |یپ| | | | |دپ| | | | | | یپ=حسین خان ثانی | دپ= اسماعیل خان }}
{{شجره‌نامه | | | | | |,|-|-|-|-|(| | | | | | |!| | | | | | |}}
{{شجره‌نامه | | | | |اب۲| | |اب۰| | | | |اب۱| | | | | | | |اب۲=میرحسین ثانی | اب۰= علی مردان | اب۱= اسدالله خان }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|+|-|-|-|-|.| | | | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | |سا۱| |سا۲ | | |ایم۱| | | سا۱=علی خان | سا۲= حسن خان | ایم۱= احمد خان}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= حیدر خان }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= حسین قلی خان }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= غلامرضا خان }}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}}
{{شجره‌نامه | | | | | | | | | | | | | | | | | مب | | | | مب= یدالله خان یا اشرف الملک }}
{{پایان شجره‌نامه}}
*ادامه شجره نامه در کتاب ایل پاپی آمده است.<ref>برگرفته از کتیبه های تخت خان و والی-استان ایلام</ref>
== منابع ==
{{پانویس|2}}
== جستارهای وابسته ==
{{ایل ساکی}}
{{مردم کرد}}
{{مردم لر}}
 
۲۷۹

ویرایش