باز کردن منو اصلی

تغییرات

جز
ربات ردهٔ همسنگ (۲۶) +املا+مرتب (۱۰.۶ core): + رده:مناسبت‌ها در اکتبر
=== جشن هخامنشی میتراکانا ===
زمان برگزاری جشن مهرگان در یکم [[ماه مهر]] و آغاز فصل [[پاییز]] بوده‌است و این شیوه دستکم تا پایان [[دوره هخامنشی]] و احتمالاً تا اواخر [[دوره اشکانی]] نیز دوام داشته‌است. اما از این زمان و شاید در [[دوره ساسانی]]، جشن مهرگان به مهر روز از مهر ماه یا شانزدهم ماه مهر منتقل می‌شود.<ref>[http://www.aftabir.com/articles/view/art_culture/cultural_heritage/c5c1209210149p1.php/جشن-میتراکانا-جشن-مهرگان جشن میتراکانا، جشن مهرگان<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref>
و اکنون حدود دو هزار سال است که این جشن به شانزدهمین روز این ماه یا مهر روز از مهرماه در [[گاه‌شماری ایران|گاهشماری ایرانی]] منسوب است. اما این زمان در میان اقوام گوناگونی که از تقویم‌های محلی نیز بهره می‌برند، متفاوت است. برای نمونه زمان این جشن در گاهشماری طبری/ تبری و نیز در گاهشماری سنتی یزدگردی [[زرتشتیان]]، فعلاً برابر با حدود نیمهٔ [[بهمن|بهمن‌ماه]]،ماه،<ref name=ToolAutoGenRef2>گاهشماری باستانی مردمان مازندران و گیلان، نصرالله هومند، تهران، ۱۳۷۵</ref> و در گاهشماری دیلمی برابر با سی‌ام بهمن‌ماه است.<ref name=ToolAutoGenRef2/>
 
زمان برگزاری مهرگان در آغاز [[ماه مهر]] و فصل [[پاییز]] بوده‌است. بنابر سنگ‌نوشته [[سنگ‌نوشته بیستون|بیستون]]، [[داریوش بزرگ]] بر [[گئومات مغ]] در روز دهم ماه بگ‌یادیش (ماه هفتم، برابر با مهر) پیروز شده‌است.<ref>[http://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun-t07.html#1.53-61 The Behistun Inscription<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref> به گزارش هرودوت، از آن سال ایرانیان آن روز را به نام روز « «مگوفونی»» (مغ‌کشی) جشن می‌گرفتند.<ref>هرودوت، کتاب سوم: تالیا</ref> پژوهشگران با توجه به اشتباهات یونانیان از خوانش نامهای پارسی احتمال می‌دهند که این واژه « «بگو زتی»» باشد که در این صورت نه به مغ، که به بغ (مهر) پیوند دارد؛ و در این روز ایرانیان به قربانی کردن برای بغ میترا می‌پرداختند و نه مغ‌کشی.
احتمالاً از دوره [[اشکانی]] و یا [[ساسانی]] جشن مهرگان به مهر روز از مهر ماه یا شانزدهمین روز ماه مهر منتقل می‌شود.<ref>آثار الباقیه عن القرون الخالیه، ابوریحان بیرونی</ref>
 
اما این زمان در میان اقوام گوناگونی که از تقویم‌های محلی نیز بهره می‌برند، متفاوت است. برای نمونه زمان این جشن در گاهشماری طبری/ تبری و نیز در گاهشماری سنتی یزدگردی، فعلاً برابر با حدود نیمهٔ [[بهمن|بهمن‌ماه]]ماه و در گاهشماری دیلمی برابر با سی‌ام بهمن‌ماه است.<ref name=ToolAutoGenRef2/>
 
زرتشتیان جشن مهرگان را همه ساله در اواخر ماه بهمن<ref>[http://www.kniknam.com/Fa/FAQ/default.aspx کورش نیکنام، بخش مراسم سنتی، سؤال دوم]</ref> و یا در حدود دهم ماه مهر برگزار می‌کنند.<ref>[http://www.kza.ir/mods.php?id=News&file=article&sid=315 وهیشتا: انجمن زرتشتیان کرمان - جشن مهرگان در کرمان برگزارشد<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref><ref>[http://www.amordadnews.net/neveshtehNamyesh.aspx?NId=1485 تارنمای امرداد - برگزاری جشن مهرگان در دبستان گیو<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref><ref>[http://www.amordadnews.net/neveshtehNamyesh.aspx?NId=480 تارنمای امرداد - «مهرگان» در اصفهان برگزار می‌شود<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref><ref>http://www.t-z-a.org/farazname/Faraznameh21.pdf</ref> موبد کورش نیکنام برگزاری جشن‌ها با استفاده از گاهشماری‌های سنتی با ماه‌های ۳۰ روزه را بی‌توجهی به دانش نجوم و دستاوردهای خیام و موجب ناهماهنگی در جشن‌ها دانسته و لزوم توجه به گاهشماری ملی و رسمی با ماه‌های ۳۱ روزه را یادآور شده‌است.<ref>[http://www.kniknam.com/Fa/Letter/LetterShow.aspx?id=81 بازنگری و هماهنگی در گاهشماری سنتی زرتشتی]</ref>
=== مهرگان اسطوره‌ای ===
[[پرونده:Mehregan Table in UCTI University of Malaysia 2011.jpg|چپ|بندانگشتی|300px|خوان «مهرگان» در جشن مهرگان دانشجویان ایرانی دانشگاه یو سی تی آی در مالزی، ۲۰۱۱]]
 
 
شاید پیروزی [[داریوش بزرگ]] بر [[گئومات مغ]] غاصب که به ادعای کتیبه بیستون، بر مردم ستم کرده و مال آنها را ستانده و نیایشگاه‌ها را ویران کرده بود، باعث شد تا بنا بر داستان کهن [[ضحاک]] و [[فریدون]] پیروزی نیکی بر بدی در این تاریخ روایت شده و زان پس مهرگان را روز پیروزی کاوه آهنگر و بر تخت نشستن فریدون شاه بدانند. دقیقی شاعر زرتشتی چنین می‌سراید:
 
=== مهرگان دینی ===
* [[فرانس کومون|کومون]] خاورشناس و دانشمند [[بلژیک|بلژیکی]]ی در کتاب خود «آیین میترا» چنین می‌گوید: «.. بدون تردید، جشن مهرگان که در [[روم باستان|کشورهای روم باستان]]، روز پیدایش خورشید نامیده می‌شد و آن را «سل ناتالیس این وکتی» یعنی «روز زایش خورشید شکست ناپذیر» می‌گفتند که به بیست و پنجم ماه [[دسامبر]] کشیده شد و شماری زیاد از [[مسیحیت|عیسویان]] پیش از [[عیسی مسیح]] به [[مهرپرستی|آیین مهرپرستی]] گرویدند و پس از گسترش دین مسیح در [[اروپا]]، [[کریسمس|روز زایش مسیح]] قرار داده شد. چون عیسویان نمی‌خواستند این روز را جشن بگیرند به نام زاده شدن عیسی جشن گرفتند.»<ref>آیین میترا، فرانس کومون</ref>
 
در ایران که از دوره هخامنشی دین مزداپرستی یا [[زرتشتی]] در غرب کشور همچون شرق چیرگی یافت، [[میترا]] از مقام بزرگترین خدای آریایی تنزل کرده و یکی از آفریدگان [[اهورا مزدا]] دانسته شد. با این‌حال از دوره [[اردشیر دوم هخامنشی]]، میترا در کنار [[آناهیتا]] به عنوان ایزدی بزرگ ستایش می‌شد. زرتشتیان در جشن‌های برابری روز و ماه ایزد مربوطه را ستایش می‌کردند و یشت ویژه آن ایزد در [[اوستا]] را می‌خواندند؛ که در این میان [[مهریشت]] که در ستایش میترا است، کهن‌ترین، استوارترین و مهمترین یشت اوستا است.
 
== آیین‌های مهرگان ==
آنگونه که از مجموع منابع موجود، همچون [[نگاره|نگاره‌ها]]ها و متون باستانی و نوشته‌های [[مورخ|مورخان]]ان و دانشمندان قدیم ایرانی و غیر ایرانی (مانند [[فردوسی]]، [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]، [[ثعالبی]]، جهانگیری، [[اسدی طوسی|اسدیِ توسی]]، [[هرودوت]]، [[کتسیاس]]، [[فیثاغورث]]،...) و نیز آثار شاعران و ادیبان (مانند [[جاحظ]]، [[رودکی]]، [[فرخی سیستانی|فرخی]]، [[منوچهری]]، [[مسعود سعد سلمان|سعد سلمان]]،...) دریافته می‌شود، مردمان در این روز تا حد امکان با [[پوشاک|جامه‌های]] ارغوانی (یا دستکم با آرایه‌های ارغوانی) بر گرد هم می‌آمده‌اند؛ در حالی که هر یک، چند «نبشته شادباش» یا به قول امروزی، کارت تبریک برای هدیه به همراه داشته‌اند. این شادباش‌ها را معمولاً با بویی خوش همراه می‌ساخته و در لفافه‌ای زیبا می‌پیچیده‌اند.
[[پرونده:Mehregaan-UofS.png|بندانگشتی|پُستر جشن پاییزی انجمن دانشجویان ایرانی دانشگاه سسکچوان برای ایرانیان سسکتون سال ۲۰۱۴ میلادی- مهرگان در سسکتون]]
در میان خوان یا سفره مهرگانی که از پارچه‌ای ارغوانی رنگ تشکیل شده بود، گل «همیشه شکفته» می‌نهادند و پیرامون آنرا با [[گل (گیاه)|گل‌های]] دیگر آذین می‌کردند. امروزه نمی‌دانیم که آیا گل همیشه شکفته، نام گلی بخصوص بوده‌است یا نام عمومیِ گل‌هایی که برای مدت طولانی و گاه تا چندین ماه شکوفا می‌مانند.
در پیرامون این گل‌ها، چند شاخه [[درخت گز]]، [[هوم]] یا [[مورد]] نیز می‌نهادند و گونه‌هایی از میوه‌های پاییزی که ترجیحاً به رنگ [[سرخ]] باشد به این سفره اضافه می‌شد. میوه‌هایی مانند: [[سنجد]]، [[انگور]]، [[انار]]، [[سیب]]، [[به]]، [[ترنج]] ([[بالنگ]])، [[انجیر]]، [[بادام]]، [[پسته]]، [[فندق]]، [[گردو]]، [[کنار|کُـنار]]، [[زالزالک]]، [[ازگیل]]، [[خرما]]، [[خرمالو]] و چندی از [[بو دادن|بوداده‌ها]] همچون [[تخمه]] و [[نخودچی]].
 
دیگر [[خوراک|خوراکی‌های]]ی‌های خوان مهرگانی عبارت بود از [[آشامیدنی]] و [[نان|نانی]]ی مخصوص. نوشیدنی از عصاره گیاه [[هوم|«هَـئومَـه/ هوم»]] که با آب یا [[شیر]] رقیق شده بود، فراهم می‌شد و همه باشندگان جشن، به نشانه پیمان از آن می‌نوشیدند. نانِ مخصوص مهرگان از آمیختن [[آرد]] هفت نوع غله گوناگون تهیه می‌گردید. [[غلات|غله‌ها]] و [[حبوبات|حبوباتی]]ی مانند [[گندم]]، [[جو (گیاه)|جو]]، [[برنج]]، [[نخود]]، [[عدس]]، [[ماش]] و [[ارزن]]. دیگر لازمه‌های سفره مهرگان عبارت بود از: جام آتش یا نوکچه ([[شمع]])، [[شکر]]، [[شیرینی]]، خوردنی‌های محلی و بوی‌های خوش مانند [[گلاب]].
 
آنان پس از خوردن نان و نوشیدنی، به موسیقی و پایکوبی‌های گروهی می‌پرداخته‌اند. سرودهایی از مهریشت را با آواز می‌خوانده و اَرْغُـشت می‌رفته‌اند ([[رقص|می‌رقصیده‌اند]]). شعله‌های آتشدانی برافروخته پذیرای خوشبویی‌ها (مانند [[اسپند]] و [[زعفران]] و [[عنبر]]) می‌شد و نیز گیاهانی چون هوم که موجب خروشان شدن آتش می‌شوند.
 
از آنجا که نشانه‌های بسیاری، همچون [[تندیس|تندیس‌ها]]،ها، [[کتیبه|کتیبه‌ها]]ها و سنگ‌نگاره‌ها (از جمله نگاره‌های میترا در نمرود داغ و [[کوماژن]])، از رواج آیین مهر در [[آسیای کوچک]] ([[آناتولی]]) حکایت می‌کند؛ بعید نیست که [[سماع|«سماع» های عارفانه]] پیروان طریقه «[[مولویه]]» در [[قونیه|شهر قونیه]] امروزی، ادامه دیگرگون شده همان ارغشت‌های میترایی باشد.
 
در پایان مراسم، شعله‌های فروزان آتش، نظاره‌گر دستانی بود که بطور دسته‌جمعی و برای تجدید پایبندی خود بر پیمان‌های گذشته، در هم فشرده می‌شدند.
 
== موسیقی مهرگان ==
خلف تبریزی در [[برهان قاطع]] برای یکی از [[مقام (موسیقی ایرانی)|مقام‌ها]] و [[لحن|لحن‌های]]های [[موسیقی سنتی ایرانی|موسیقی سنتی ایران]] نام «موسیقی مهرگانی» را آورده‌است، که گمان می‌رود در دوران گذشته در جشن مهرگان موسیقی ویژه‌ای نواخته می‌شده که اکنون از آن آگاهی نداریم.
همچنین در میان دوازده مقام نامبرده شده در کتاب «موسیقی کبیر» [[ابونصر فارابی]]، مقام یازدهم با نام مهرگان ثبت شده‌است و نیز [[نظامی گنجوی]] در منظومهٔ [[خسرو و شیرین]] نام بیست و یکمین لحن از سی لحن نامبردار شده را «مهرگانی» نوشته‌است.
 
 
== نکته‌ها ==
* [[هاشم رضی]] واژهٔ «گان» را [[پسوند|پسوندی]]ی می‌داند برابر با معنی جشن، بنا براین یا باید گفت جشن مهر و یا مهرگان.
* واژگان «مهرجان»(مهرجانات) و «نیروز» که معرب شدهٔ مهرگان و نوروز است و اکنون نیز در بسیاری از [[جهان عرب|کشورهای عرب زبان]] حاشیهٔ [[خلیج فارس]] و برخی از کشورهای [[شمال آفریقا]] به مفهوم [[جشنواره|جشنواره (فستیوال)]]، کاربرد دارد و وارد زبان و قلمرو فرهنگی [[جهان اسلام|کشورهای مسلمان]] و [[جهان عرب|عرب زبان]] گردیده‌است نیز، نشانهٔ دیگری است بر فر و شکوه این دو جشن باستانی.
 
{{نمادهای ملی ایران}}
{{نوروز}}
 
[[رده:تعطیلات پاییز]]
[[رده:جشنواره‌های ایران]]
[[رده:جشن‌ها و اعیاد در ایران]]
[[رده:جشن‌های زرتشتی]]
[[رده:مناسبت‌ها در اکتبر]]
۳٬۷۸۸٬۸۶۱

ویرایش