تفاوت میان نسخه‌های «قرارداد ۱۹۱۹»

۵۹ بایت اضافه‌شده ،  ۳ سال پیش
بدون خلاصه ویرایش
جز (تمیزکاری و اصلاح متن‌‌‌‌‌ با استفاده از AWB)
پیمانیقراردادی که در ۱۹۱۹ میلادی (۱۲۹۸ خورشیدی) میان دولت [[بریتانیا]] با دولت وقت ایران پس از هفت ماه مذاکره پنهانی با [[وثوق الدوله]] و با پرداخت ۴۰۰ هزار تومان رشوه بسته شد. بر اساس این قرارداد تمامی امورات کشوری و لشکری ایران زیر نظر مستشاران انگلیسی و با مجوز آنان صورت می‌گرفت. بر اثر مخالفت‌های داخلی و خارجی و مغایرت آن با قانون اساسی مشروطه، این پیمانقرارداد هرگز به اجرا درنیامد.
 
== سابقه ==
 
جنگ جهانی اول با پیروزی [[متفقین]] پایان یافته بود، اما هنوز کابینه جنگ در بریتانیا بر سر کار بود. بریتانیا برای جلوگیری از نفوذ شوروی و کمونیسم، تصمیم گرفت ایران را به عنوان کشوری حائل درآورد. بر پایه تلاش‌های [[جورج کرزن]] که در آن هنگام کارشناس برجسته امور شرق (خاصه ایران) در [[وزارت امور خارجه بریتانیا]] بود، در ۳۰ دسامبر ۱۹۱۸ برابر با ۹ دی ۱۲۹۷ خورشیدی، کمیته خاوری کابینه بریتانیا پذیرفت که گفتگویی برای بسته شدن پیمانیقراردادی تازه با ایران آغاز گردد. مأمور این مذاکره، [[پرسی کاکس]] وزیر مختار بریتانیا در تهران بود.<ref>سید علی حق‌شناس، مقاله/ مروری بر پیمانقرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا، خبرگزاری اوج نیوز، دهم آبان ۱۳۹۰.</ref>
 
== مذاکرات پیمانقرارداد ==
 
در سرتاسر تابستان ۱۲۹۸ خورشیدی (برابر ماه‌های ژوئن – ژوئیه – اوت ۱۹۱۹) گفتگوهای مربوط به بستن پیمان،قرارداد، بر اساس مواد تنظیم شده از لندن، در ییلاق "پس قلعه" تهران که نقطه‌ای دنج و آرام بود، با وزیرمختار بریتانیا و مشاوران سیاسی وی در جریان بود. محارم ایرانی این جلسات علاوه بر شخص [[احمدشاه]] قاجار عبارت بودند از: میرزا حسن‌خان [[وثوق الدوله]] (نخست وزیر)، [[اکبر صارم‌الدوله|صارم‌الدوله اکبر میرزا قاجار]] (وزیر دارایی، پسر شاهزاده سلطان مسعود میرزا ظلّ السلطان)، [[فیروز فیروز|نصرت‌الدوله فیروز میرزا قاجار]] (وزیر دادگستری، پسر ارشد شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمان‌فرما) و میرزاعلی‌خان منصورالملک (رئیس ادارهٔ بریتانیا در وزارت امور خارجه- علی منصور که در قضایای سوم شهریور ۱۳۲۰ نخست وزیر ایران بو{{مدرک}})؛ اما شخص وزیر امور خارجه ([[علیقلی مسعود انصاری|علی‌قلی خان انصاری مشاورالممالک]]) که می‌بایست در تمام گفتگوهای مربوط به سیاست خارجی کشور شرکت داشته باشد، از همان آغاز کار به این جلسات دعوت نشده بود؛ در عوض روزنامه‌نگاری به نام [[سید ضیا الدین طباطبایی]] که مدیر روزنامه ''رعد'' و رابط اصلی سفارت بریتانیا و نخست وزیر بود، در تمام مراحل مذاکرات و در تمامی جلسات محرمانه شرکت داشت.
 
در طی این روزها جسته و گریخته اخباری در روزنامه‌های ''رعد'' و ''ایران'' منتشر می‌شد که چندان مهم جلوه نمی‌کرد، ولی پس از اعلام بستن قرارداد، که مشخص شد تمامی مذاکرات مربوط به آن در ییلاق پس قلعه صورت می‌گرفته‌است، اهمیت این‌گونه خبرهای کوچک به ناگاه روشن شد.{{مدرک}} روزنامه‌خوانان تهران که این اخبار کوتاه را در روزنامه‌های ''رعد'' و ''ایران'' می‌خواندند، تصور می‌کردند که این آقایان در گرمای تابستان برای استراحت و استفاده از هوای خنک پس قلعه، به طور موقت به حومهٔ پایتخت رفته‌اند، غافل از اینکه در پشت پردهٔ این رفت‌وآمدها، گفتگوهای بسیار مهم در جریان است.<ref name="حق‌شناس، همان">حق‌شناس، همان</ref>
در ۱۷ مرداد ۱۲۹۸ خورشیدی برابر با ۹ اوت ۱۹۱۹ میلادی، قرارداد میان دولت‌های ایران و بریتانیا با امضای وثوق‌الدوله و سِر پِرسی کاکس بسته شد.
 
امضاکنندگان و معدود مدافعان قرارداد با توجیه نجات کشور از نابودی با توسل به دولتی قدرت‌مند، پیمانقرارداد را محرمانه به امضا رساندند.
 
بر اساس این قرارداد تمامی امورات کشوری و لشکری ایران زیر نظر مستشاران انگلیسی و با مجوز آنان صورت می‌گرفت.{{مدرک}} این قرارداد شامل دو قسمت است که هرکدام جداگانه به امضا رسید. پیمان نخست که عنوان رسمی آن «قرارداد نظامی و سیاسی میان ایران و بریتانیا» است از یک دیباچه و شش ماده تشکیل می‌شود و قرارداد دوم دارای چهار ماده است.
== مخالفت‌ها ==
 
غوغای پرداخت چنین رشوه‌ای در همان روزهای نخست پس از بسته‌شدن پیمانقرارداد در جهان پیچید. روزنامه ''تایمز'' پس از چندی نوشت «ما یک دولت انگلوفیلآنگلوفیل را که آفریده خودمان بود برانگیختیم که از مرزهای شمالی کشورش پشتیبانی خواهیم کرد و به یاری رشوه‌های پنهان به مبلغ یک‌صدوسی‌یک‌صد و سی‌ هزار پوند که از جیب مالیات‌ دهندگان بریتانیا ربوده شده بود، کوشیدیم تا پیمان بریتانیا و ایران را به انجام برسانیم. مردم بریتانیا درباره این پول که وزارت خارجه در ۱۹۱۹ و در پی امضای این پیمان پرداخته‌است، خبر ندارند، ولی مسلمانان از آن آگاه اند».{{مدرک}}
 
[[کالدول]] سفیر [[ایالات متحده آمریکا]] در تهران در گزارش ۲۸ اوت ۱۹۱۹ خود به [[وزارت امور خارجه]] کشورش می‌نویسد: «احساسات همگانی که برای رویارویی با پیمان برانگیخته شده، همچنان بدون هرگونه دگرگونی بر جای مانده‌است. دیروز عصر شماری از نمایندگان مجلس و وزیران پیشین و تنی چند از دیگر ایرانی‌ها ضمن دیدار با نخست‌وزیر مخالفت و اعتراض خود نسبت به پیمانقرارداد را به آگاهی او رساندند. تظاهرات خشم‌آلودی از سوی گروه‌های گوناگون مردم انجام گرفته و در برخی از مراکز استان‌ها نیز بازارها به اعتراض تعطیل گشته‌است... بسیاری از ایرانی‌ها بر این باورند که پذیرش قرارداد به منزله پایان دادن به استقلال ایران خواهد بود».
 
[[وثوق الدوله]] به سرعت دریافت که واکنش‌ها تندتر از آن است که پیشتر اندیشیده بود. به درخواست او [[سر پرسی کاکس]] در ۱۷ شهریور ۱۲۹۸ برابر با ۹ سپتامبر ۱۹۱۹، نامه‌ای برای چاپ در روزنامه‌های تهران نوشت. کاکس در آن نامه مخالفان قرارداد را عده‌ای جاهل، قدرناشناس و غرض‌ورز خواند و ضمن تاکید احترام بریتانیا بر استقلال ایران به عنوان کشوری کهن‌سال از دولت وثوق‌الدوله پشتیبانی کامل کرد. وثوق‌الدوله نیز در ۹ سپتامبر حکومت نظامی اعلام کرد.
 
گزارش کنسول ایالات متحده در تبریز در ۲۴ سپتامبر بیان‌گر مخالفت مردم آن شهر با قرارداد است. وی گزارش می‌کند که انتشار متن پیمانقرارداد با ناخرسندی فراوان مردم از هر قشر و طبقه‌ای، به ویژه روشن‌فکرانی که آن را پیش درآمد چیرگی همه سویه یک کشور خارجی بر سرنوشت ایران می‌دانند، روبه‌رو گشته‌است.<ref name="حق‌شناس، پیشین"/>
 
== مغایرت قرارداد با قانون اساسی مشروطه ==
 
تصویب این پیمانقرارداد مغایر با [[قانون اساسی مشروطه]] بود و در مجلس شورای ملی و بیرون مجلس با چالش جدی روبرو شد. افرادی چون [[مشیرالدوله پیرنیا]]، [[میرزا یحیی امام جمعه خویی|حاج امام جمعه خویی]]، [[میرزا اسماعیل خان ممتازالدوله|ممتازالدوله]]، [[محمود افشار یزدی]]، [[یحیی دولت‌آبادی|حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی]]، [[عبدالله مستوفی]]، [[محمدعلی فروغی]]، [[مستوفی الممالک]] و بسیاری دیگر، نهضت ضدقراردادضد قرارداد را که منتهی به لغو قرارداد گردید راه انداختند.
 
سید حسن مدرس از مخالفان قرارداد در مجلس شورای ملی گفت: «مثلاً آمدند قرارداد درست کردند. دستی از غیب بیرون آمد و بر سینه نامحرم زد. هرچه کردند نشد ...».
 
دکتر محمد مصدق بعداً در سخنان خود در مجلس شورای ملی (دوره ششم) در مخالفت با کابینه مستوفی‌الممالک که [[حسن وثوق‌الدوله]] وزارت دادگستری‌اش را برعهده داشت در ارتباط با پیمانقرارداد ۱۹۱۹ می‌گوید: «... ایشان (وثوق الدوله) برخلاف نصّ صریح این ماده، قراردادی را که با انگلیسی‌ها بسته بودند پیش از آن که به تصویب مجلس برسانند، به معرض اجرا گذاشتند... ای نمایندگان مجلس، چشم ملت ایران سیاه شد، بس که از بعضی رجال این مملکت خطاکاری و خیانت دید. ای برگزیدگان ملت، همان چشم‌ها از انتظار سفید شد از بس که محاکمه رجال خائن و وطن فروش را ندید! ...».<ref name="حق‌شناس، همان"/>
 
== تعلیق پیمانقرارداد ==
این پیمانقرارداد با فشارهای داخلی و بین‌المللی که اولی توسط میهن‌پرستان و دومی به واسطه تحرکات دیپلماتیک دولت‌های خارجی در عمل منفعل ماند؛ به‌ویژه که [[شوروی]] ([[روسیه]]) ایالت گیلان را اشغال کرد، مطبوعات و دستگاه تبلیغاتی [[فرانسه]] حملات شدیدی به این قرارداد و بریتانیا داشتند و سفیر [[آمریکا]] در تهران "لانسینک" اعلامیه‌ای برضد قرارداد منتشر ساخت.<ref>همان</ref>
 
== جستارهای وابسته ==