تفاوت میان نسخه‌های «اوضاع اداری سلجوقیان»

جز
جز (v1.39b - Fixed using ویکی‌پدیا:ویکی‌پروژه تصحیح ویکی‌پدیا (رده دارای فاصله اضافی))
برچسب: WPCleaner
دولت سلجوقی از جمله دولتهایی بود که نظام اداری بسیار منظم و قانونمدی داشت . در واقع قدرت امپراتوری سلجوقی از نظام اداری آن سرچشمه می گرفتمی‌گرفت که مانند یک اسکلت آن را محکم و استوار نگاه می داشتمی‌داشت و بی شک بدون قدرت دیوانسالاران ایرانی سلجوقیان ترکمن از پس اداره چنین سیستم عظیمی بر نمی آمدندبرنمی‌آمدند.<ref> اقبال آشتیانی،عباسآشتیانی، عباس. وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی ، انتشارات دانشگاه تهران، تهران۱۳۳۸ ،تهران۱۳۳۸، صفحه ۱۸ </ref> به همین دلیل دوران سلجوقی به عنوان عصر طلایی دیوان داری در ایران بعد از اسلام شناخته می شودمی‌شود.
 
== دیوان وزارت ==
دولت سلجوقی از جمله دولتهایی بود که نظام اداری بسیار منظم و قانونمدی داشت . در واقع قدرت امپراتوری سلجوقی از نظام اداری آن سرچشمه می گرفت که مانند یک اسکلت آن را محکم و استوار نگاه می داشت و بی شک بدون قدرت دیوانسالاران ایرانی سلجوقیان ترکمن از پس اداره چنین سیستم عظیمی بر نمی آمدند.<ref> اقبال آشتیانی،عباس.وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی ، انتشارات دانشگاه تهران، تهران۱۳۳۸ ، صفحه ۱۸ </ref> به همین دلیل دوران سلجوقی به عنوان عصر طلایی دیوان داری در ایران بعد از اسلام شناخته می شود.
وزارت منصبی مهم و اساسی و تقریباتقریباً هم پایه با نخست وزیر امروزی بود.<ref>انوری، انوری،حسنحسن. اصطلاحات دیوانی در دوره غزنوی و سلجوقی، کتابخانه طهوری،تهرانطهوری، تهران ۱۳۵۵، صفحه ۴۸ </ref>اکثر وزرای عصر سلجوقی در دستگاه سامانی یا غزنوی مشغول به فعالیت بودند که با سقوط این سلسله هاسلسله‌ها به سلاجقه پیوستند.
 
وزیر در رأس همه دیوانها قرار داشت و تمامی دیوانها و رییسانشان زیر نظر او به فعالیت می پرداختندمی‌پرداختند و به همین دلیل به دیوان وزارت '''دیوان اعلاء''' نیز می گفتندمی‌گفتند. وزیر بعد از سلطان عالیترین مقام کشور بود.
== دیوان وزارت ==
 
وزارت منصبی مهم و اساسی و تقریبا هم پایه با نخست وزیر امروزی بود.<ref> انوری،حسن.اصطلاحات دیوانی در دوره غزنوی و سلجوقی، کتابخانه طهوری،تهران ۱۳۵۵، صفحه ۴۸ </ref>اکثر وزرای عصر سلجوقی در دستگاه سامانی یا غزنوی مشغول به فعالیت بودند که با سقوط این سلسله ها به سلاجقه پیوستند.
وزیر در رأس همه دیوانها قرار داشت و تمامی دیوانها و رییسانشان زیر نظر او به فعالیت می پرداختند و به همین دلیل به دیوان وزارت '''دیوان اعلاء''' نیز می گفتند. وزیر بعد از سلطان عالیترین مقام کشور بود.
 
== دیوان استیفا ==
این دیوان بر امور مالی ،مالی، حسابداری و دخل و خرج امپراتوری نظارت داشت و علاوه بر آن مالیات و عواید را نیز از مردم جمعجمع‌آوری آوری می کردمی‌کرد دیوان استیفا از نظر ارزش بعد از دیوان وزارت قرار داشت . مأموران دیوان استیفا در هر منطقه را '''مستوفی''' می خواندندمی‌خواندند و وظیفه آنان رسیدگی به امور مالی و محاسبه دخل و خرج یک منطقه بود. رییسرئیس و مسئول دیوان استیفا '''مستوفی کل''' نام داشت.
 
این دیوان بر امور مالی ، حسابداری و دخل و خرج امپراتوری نظارت داشت و علاوه بر آن مالیات و عواید را نیز از مردم جمع آوری می کرد دیوان استیفا از نظر ارزش بعد از دیوان وزارت قرار داشت . مأموران دیوان استیفا در هر منطقه را '''مستوفی''' می خواندند و وظیفه آنان رسیدگی به امور مالی و محاسبه دخل و خرج یک منطقه بود. رییس و مسئول دیوان استیفا '''مستوفی کل''' نام داشت.
 
=== اقطاع ===
یکی از خصایص مهم نظام دیوانی سلجوقیان واگذاری اقطاع بود که در زیر مجموعه وظایف دیوان استیفا قرار داشت . اقطاع زمین هایزمین‌های خاصه سلطان بود که به سپهسالاران و سپاهیان و کارگزاران دولت اجاره داده می شدمی‌شد. اقطاع داران تنها حق گرفتن مالیات ولایت را داشتند که مقدار معینی از آن به خزانه سلطان می پرداختمی‌پرداخت می شد و این سلطان بود که اداره مناطق را بر عهده داشت. واگذاری اقطاع در دوره سلجوقی بیشتر به منظور تأمین بودجه خزانه خالی سلاجقه بود.<ref>لمبتن، لمبتن،آنآن. تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران،ترجمهایران، آژند،یعقوب،نشرترجمه نی،تهرانآژند، ١٣٧١،صفحهیعقوب، ٤١نشر نی، تهران ١٣٧١، صفحه ٤١</ref>
 
انواع اقطاع بر این قرار بود: ۱. '''اقطاع دیوانی''': زمین هاییزمین‌هایی که به امرا واگذار می شد می‌شد ۲.'''اقطاع لشکری''':اقطاعاتی که به سپاهیان واگذار می شدمی‌شد. ۳.'''اقطاع شخصی''':اقطاعاتی که به صورت ارثی از پدر به پسر می رسیدمی‌رسید و اجاره ایاجاره‌ای بابت آن گرفته نمی شدنمی‌شد.<ref>نوذری، نوذری،عزت اللهعزت‌الله. تاریخ اجتماعی ایران ، انتشارات خجسته ،خجسته، تهران ۱۳۹۰ ،۱۳۹۰، صفحه ۱۸۶ و ۱۸۷ </ref>
 
اقطاع در دوران سلاجقه توسعه وسیعی یافت و اوج تلاش هاتلاش‌ها برای پیشرفت نظام اقطاع داری در دوران [[خواجه نظام الملک]] وزیر جلال الدین [[ ملکشاه]] سلجوقی صورت گرفت.
 
==دیوان طغرادیوان ،طغرا، انشا و رسایل ==
کار اصلی دیوان طغرا عبارت از کشیدن خط قوسی بر روی نامه هانامه‌ها و فرمان هاست. کشیدن خط قوس بر روی فرمان هافرمان‌ها به مانند مهر تٲیید سلطان بر اجرای یک فرمان بود. به مسئول کشیدن این خط قوس'''طغرایی''' گفته می شدمی‌شد.
 
بخش دوم دیوان طغرا ،طغرا، دیوان رسایل و انشا بود که بر امور نامه نگاری و مکاتبات کلی امپراتوری نظارت داشت. این دیوان متشکل از تعداد زیادی از منشیان و کاتبان از ولایات مختلف بود که زیر نظر '''رییسرئیس دیوان رسایل و انشا''' (نام دیگر طغرایی) فعالیت می کردندمی‌کردند. رییسرئیس دیوان رسایل علاوه بر نظارت بر فعالیت منشیان و کاتبان، در نبود وزیر نیابت صدارت را نیز بر عهده داشت.
==دیوان طغرا ، انشا و رسایل ==
 
== دیوان عرضاشراف ==
کار اصلی دیوان طغرا عبارت از کشیدن خط قوسی بر روی نامه ها و فرمان هاست. کشیدن خط قوس بر روی فرمان ها به مانند مهر تٲیید سلطان بر اجرای یک فرمان بود. به مسئول کشیدن این خط قوس'''طغرایی''' گفته می شد.
دیوان اشراف مکمل کار دیوان استیفا و اگر کار دیوان استیفا را جمع آوریجمع‌آوری مالیات و محاسبه آنها بدانیم ،بدانیم، کار دیوان اشراف نظارت بر گزارشهای مالی، محاسبات و بطور کلی بازرسی مالی بود.
 
دیوان اشراف همانند دیوان استیفا مٲمورانی داشت که به آنها '''مشرف''' می گفتندمی‌گفتند و زیر دست رییسرئیس دیوان اشراف که به وی '''مشرف کل''' می گفتندمی‌گفتند به فعالیت می پرداختندمی‌پرداختند. وظیفه مشرفان بازرسی مالی ولایات بود.
بخش دوم دیوان طغرا ، دیوان رسایل و انشا بود که بر امور نامه نگاری و مکاتبات کلی امپراتوری نظارت داشت. این دیوان متشکل از تعداد زیادی از منشیان و کاتبان از ولایات مختلف بود که زیر نظر '''رییس دیوان رسایل و انشا''' (نام دیگر طغرایی) فعالیت می کردند. رییس دیوان رسایل علاوه بر نظارت بر فعالیت منشیان و کاتبان، در نبود وزیر نیابت صدارت را نیز بر عهده داشت.
 
== دیوان اشرافعرض ==
دیوان عرض از نظر ارزشارزش، ، پست ترینپست‌ترین دیوان دولت سلجوقیان بود که بر امور سپاهیان امپراتوری نظارت داشت. رییس دیوان عرض را با عنوان '''عارض لشکر''' می شناختندمی‌شناختند و وظیفه وی حضور و غیاب کردن سربازان و تنظیم مواجب و جیره غذایی آنان بود.
 
== دیوان مظالم ==
دیوان اشراف مکمل کار دیوان استیفا و اگر کار دیوان استیفا را جمع آوری مالیات و محاسبه آنها بدانیم ، کار دیوان اشراف نظارت بر گزارشهای مالی، محاسبات و بطور کلی بازرسی مالی بود.
وظیفه دیوان مظالم رسیدگی به امور قضایی کشور و برقراری عدالت بود و خدمتگذاران آن قاضیان بودند. رییس تشکیلات دیوان مظالم با عنوان '''قاضی جمله ممالک''' در پایتخت امپراتوری سلجوقی یعنی اصفهان توسط شخص سلطان انتخاب می شدمی‌شد.
 
== دیوان برید ==
دیوان اشراف همانند دیوان استیفا مٲمورانی داشت که به آنها '''مشرف''' می گفتند و زیر دست رییس دیوان اشراف که به وی '''مشرف کل''' می گفتند به فعالیت می پرداختند. وظیفه مشرفان بازرسی مالی ولایات بود.
وظیفه این دیوان همانطور که از اسمش پیداست رساندن نامه ها،نامه‌ها، اخبار و همچنین جاسوسی بوده است. رییس دیوان برید همچون دیوان استیفا و دیوان اشراف مٲمورانی را به ولایات مختلف ارسال می داشتمی‌داشت که معمولاً توسط وزیر انتخاب می شدندمی‌شدند و این افراد چه به عنوان پیک و نامه رسان دولتی و چه به عنوان یک جاسوس به وظایف خود عمل می کردندمی‌کردند.
 
== جستار‌های وابسته ==
==دیوان عرض==
 
دیوان عرض از نظر ارزش ، پست ترین دیوان دولت سلجوقیان بود که بر امور سپاهیان امپراتوری نظارت داشت. رییس دیوان عرض را با عنوان '''عارض لشکر''' می شناختند و وظیفه وی حضور و غیاب کردن سربازان و تنظیم مواجب و جیره غذایی آنان بود.
 
 
==دیوان مظالم==
وظیفه دیوان مظالم رسیدگی به امور قضایی کشور و برقراری عدالت بود و خدمتگذاران آن قاضیان بودند. رییس تشکیلات دیوان مظالم با عنوان '''قاضی جمله ممالک''' در پایتخت امپراتوری سلجوقی یعنی اصفهان توسط شخص سلطان انتخاب می شد.
 
 
==دیوان برید==
وظیفه این دیوان همانطور که از اسمش پیداست رساندن نامه ها، اخبار و همچنین جاسوسی بوده است. رییس دیوان برید همچون دیوان استیفا و دیوان اشراف مٲمورانی را به ولایات مختلف ارسال می داشت که معمولاً توسط وزیر انتخاب می شدند و این افراد چه به عنوان پیک و نامه رسان دولتی و چه به عنوان یک جاسوس به وظایف خود عمل می کردند.
 
 
==جستار های وابسته==
[[سلجوقیان]]
 
[[شاهان سلجوقی]]
 
== پانویس ==
{{پانویس|۱۴}}
{{پانویس|۲}}
{{پانویس|۳}}
{{پانویس|٤}}
 
== منابع ==
* وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی ،سلجوقی، عباس اقبال آشتیانی ، انتشارات دانشگاه تهران ،تهران، تهران ۱۳۳۸
 
* اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی ،سلجوقی، حسن انوری، کتابخانه طهوری ،طهوری، تهران ۱۳۵۵
* وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی ، عباس اقبال آشتیانی ، انتشارات دانشگاه تهران ، تهران ۱۳۳۸
* دیوان سالاری در عهد سلجوقی، کارلا کلاونسر، ترجمه یعقوب آژند،انتشارات امیر کبیر، تهران ۱۳۸۱
* اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی ، حسن انوری، کتابخانه طهوری ، تهران ۱۳۵۵
* دیوانسلجوقیان، سالاریباسورث درو عهد سلجوقی ، کارلا کلاونسر،دیگران، ترجمه یعقوب آژند،انتشاراتآژند امیر، کبیرانتشارات ،مولی، تهران ۱۳۸۱۱۳۹۰
* تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران ،ایران، آ.ن.لمبتن ،لمبتن، ترجمه یعقوب آزند ،آزند، نشر نی ،نی، تهران ۱۳۷۲
* سلجوقیان ، باسورث و دیگران ، ترجمه یعقوب آژند ، انتشارات مولی ، تهران ۱۳۹۰
* تاریخ اجتماعی ایرانایران، ، عزت اللهعزت‌الله نوذری ، انتشارات خجسته ،خجسته، تهران ۱۳۹۰
* تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران ، آ.ن.لمبتن ، ترجمه یعقوب آزند ، نشر نی ، تهران ۱۳۷۲
* تاریخ اجتماعی ایران ، عزت الله نوذری ، انتشارات خجسته ، تهران ۱۳۹۰
 
{{سلجوقیان}}