تفاوت میان نسخه‌های «سده ۱۹ (میلادی)»

جز
جز (مسأله --> مسئله وپ:همزه با استفاده از AWB)
== قارهٔ اروپا ==
[[پرونده:Queen Victoria bw.jpg|بندانگشتی|راست|[[ملکه ویکتوریا]]، ملکهٔ [[امپراتوری بریتانیا]] از سال [[۱۸۳۷ (میلادی)|۱۸۳۷]] ([[۱۲۱۵]]) تا پایان سدهٔ نوزدهم. دوران تحت سلطنت وی به [[عصر ویکتوریا]] مشهور است.]]
در سال [[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] ([[۱۱۷۹]]) [[پارلمان ایرلند]] رای به اتحاد با [[انگلستان]] داد و در نتیجه [[پادشاهی متحد بریتانیا]] به وجود آمد. [[ایرلند]] تا سال [[۱۹۲۲ (میلادی)|۱۹۲۲]] ([[۱۳۰۰]]) زیر نظر بریتانیا بود ولی پس از اینکه اکثریت شهرستان‌های ایرلندی‌نشین و اکثریت جمعیت ایرلندی‌ها خواستار جدایی از انگلیس شدند، [[ایالت خودمختار ایرلند]] به وجود آمد. شهرستان‌های شمالی همچنان به بریتانیا وفادار ماندند و تا به امروز تحت عنوان [[ایرلند شمالی]] از کشور ایرلند جدا هستند.
 
در [[۱۷ مه]] [[۱۸۱۴ (میلادی)|۱۸۱۴]] ([[۲۷ اردیبهشت]] [[۱۱۹۳]])، [[نروژ]] از کنترل [[سوئد]] خارج شد و استقلال خود را اعلام کرد. هر چند این کشور مجبور به ادامهٔ یک اتحاد خصوصی با سوئد شد ولی قانون اساسی آزاد خود را حفظ کرد. روند افزایش ملی‌گرایی نروژی آن قدر در طول این سده ادامه یافت تا بالاخره نروژ توانست در سال [[۱۹۰۵ (میلادی)|۱۹۰۵]] ([[۱۲۸۳]]) استقلال خود را به دست آورد.
 
آغاز سدهٔ ۱۹ میلادی با شروع کشمکش‌هایی بین [[فرانسه]] و [[انگلیس]] و متحدانشان بر سر کنترل اروپا و جهان هم‌زمان بود. جنگ‌هایی را که در این زمینه به وقوع پیوستند [[جنگ‌های ناپلئونی]] می‌گویند که در پایان آنها، [[ناپلئون بناپارت|ناپلئون]] در سال [[۱۸۱۵ (میلادی)|۱۸۱۵]] ([[۱۱۹۳]]) در [[جنگ واترلو|واترلو]] شکست خورد.
 
همچنین در سال [[۱۸۱۵ (میلادی)|۱۸۱۵]] ([[۱۱۹۳]]) [[گرینلند]] به طور رسمی از کنترل [[نروژ]] خارج شد و زیر نظر [[دانمارک]] رفت.
 
یونان در سال [[۱۸۲۱ (میلادی)|۱۸۲۱]] ([[۱۱۹۹]]) استقلال خود از [[امپراتوری عثمانی]] را اعلام کرد ولی نتوانست در جنگ‌های پس از آن تا سال [[۱۸۲۹ (میلادی)|۱۸۲۹]] ([[۱۲۰۷]]) پیروز شود.
 
دورهٔ ویکتوریایی در بریتانیای کبیر اوج دوران [[انقلاب صنعتی]] بریتانیا و شاخصهٔ [[امپراتوری بریتانیا]] به شمار می‌رود. این دوره را غالباً بین سال‌های [[۱۸۳۷ (میلادی)|۱۸۳۷]] تا [[۱۹۰۱ (میلادی)|۱۹۰۱]] ([[۱۲۱۵]] تا [[۱۲۷۹]]) یعنی زمان سلطنت [[ملکه ویکتوریا]] می‌دانند. انقلاب موجب گسترش راه‌آهن به کل کشور و پیشرفت‌های مهم در مهندسی شد. [[متروی زیرزمینی لندن]] افتتاح شد و لامپ‌های الکتریکی پرنور در خیابان‌های این شهر نصب شدند.
 
در سال [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] ([[۱۲۲۶]]) انقلاب‌های زیادی با تأثیرگیری از [[انقلاب فرانسه]] در اروپا اتفاق افتادند. همچنین مفهومی به نام [[امپریالیسم جدید]] بر دورهٔ پایانی این سده مسلط شد. امپریالیسم نو به معنای تملک سریع مستعمرات جدید در سطح جهان توسط اروپا بود. در این میان [[غارت آفریقا]] قابل توجه است.
جمهوری [[ایتالیا]] در [[۱۷ مارس]] [[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] ([[۲۶ اسفند]] [[۱۲۳۹]]) تشکیل شد. شاه [[ویکتور امانوئل دوم]] توانست استان‌های ایتالیایی شبه جزیره را تحت یک ملت با هم متحد سازد. [[کنت کامیلو بنسو دی کاوور]] و [[جوزپه گاریبالدی]] نقش مهمی در طرح‌ریزی این اتحاد داشتند. شهر [[رم]] تا سال [[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۸]]) تحت کنترل پاپ بود. در این سال ارتش ایتالیا از طریق راه پورتا پیا به [[استان واتیکان]] وارد شدند. رم به ایتالیا ضمیمه شد ولی پاپ از امضای پیمان سر باز زد و به دژ گاندولفو پناه برد. از آنجا نیز حکمی اعلام کرد که طبق آن هرگونه مشارکت کاتولیک‌های ایتالیایی در زندگی سیاسی معادل ارتداد به شمار می‌رفت. [[ترنتینو]] و [[تیرول جنوبی]] در سدهٔ بعدی و پس از سال [[۱۹۱۸ (میلادی)|۱۹۱۸]] ([[۱۲۹۶]]) به خاک ایتالیا ضمیمه شدند. این چنین شد که روند متحدسازی ایتالیا که توسط ویکتور امانوئل دوم در [[سلسله ساووی|سلسلهٔ ساووی]] طرح‌ریزی شده بود به سر انجام رسید.
 
در سال [[۱۸۷۱ (میلادی)|۱۸۷۱]] ([[۱۲۴۹]]) [[امپراتوری آلمان]] با اتحاد [[پروس]] و [[کنفدراسیون جرمن شمالی]] توسط [[اتو ون بیسمارک]] به وجود آمد. این کشور قدرتمند تا سال [[۱۹۱۸ (میلادی)|۱۹۱۸]] ([[۱۲۹۶]]) ادامه یافت و با عنوان [[رایش دوم]] مشهور شد. بیسمارک توانست استان‌های جدید زیادی را طی جنگ‌های مبتکرانهٔ کوتاه و دیپلماتیک به دست آورد. او با [[اتریش]] هم پیمان شد تا [[دانمارک]] را شکست دهد و ناحیهٔ [[شلزویگ-هولشتاین]] را تصرف کند. او [[جنگ اتریش و پروس]] (آسترو-پروسیان) را آغاز کرد و پیروز شد اما اینکار فقط برای این بود که [[ایتالیا]] طرف آلمان را بگیرد. سپس پروس وارد [[جنگ فرانسه و پروس]] (فرانکو-پروسین) ([[۱۸۷۱ (میلادی)|۷۱]]-[[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۹|۴۹]]-[[۱۲۴۸]])) شد و توانست شکست کاملی به فرانسه وارد سازد. [[ویلهلم اول]] به عنوان آخرین توهین به فرانسوی‌ها در [[کاخ ورسای]] در قلب فرانسه به عنوان امپراتور آلمان سوگند خورد. امپراتوری آلمان تا پایان [[جنگ جهانی اول]] یعنی زمانی که فرانسه توانست در [[پیمان ورسای]] تلافی بکند در اوج خود بود.
 
در سال [[۱۸۷۸ (میلادی)|۱۸۷۸]] ([[۱۲۵۶]]) [[پیمان سن استفانو]] به کشورهای [[رومانی]]، [[صربستان]] و [[مونتنگرو]] استقلال داد. [[بلغارستان]] نیز پادشاهی خودمختار به دست آورد. تمامی این رویدادها با شکست [[امپراتوری عثمانی]] توسط [[روسیه]] در [[جنگ روسیه و عثمانی]] ([[۱۸۷۸ (میلادی)|۷۸]]-[[۱۸۷۷ (میلادی)|۱۸۷۷]] ([[۱۲۵۶|۵۶]]-[[۱۲۵۵]])) ممکن شد. [[کنگره برلین|کنگرهٔ برلین]] که در همان سال برگزار گردید باعث قدرت‌گیری مجدد مسلمانان در منطقه و کم شدن ارزش پیروزی روسیه شد.
== قارهٔ آمریکا ==
[[پرونده:GoldenSpikev3.jpg|بندانگشتی|چپ|مراسم کوبیدن میخ طلایی در منطقهٔ [[نوک دماغه]] در ایالت [[اوتاها]] در سال [[۱۸۶۹ (میلادی)|۱۸۶۹]] ([[۱۲۴۷]]). اولین ارتباط ریلی در ایالات متحده]]
ایالات متحده گسترش خود به سوی شمال قارهٔ آمریکا را با [[خرید ایالت لوییزیانا]] در سال [[۱۸۰۳ (میلادی)|۱۸۰۳]] ([[۱۱۸۱]]) آغاز کرد. این گسترش به عنوان هدف نهایی کشور تلقی شد. این کار با انقیاد و پراکنده‌سازی آمریکایی‌های بومی همراه بود. گسترش ایالات متحده با ساخت [[راه‌آهن‌های قاره‌پیما|راه‌آهن‌هایی در سراسر قاره]] و جذب مهاجران جدید افزایش یافت. در تاریخ [[۲۴ ژانویه]] [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] ([[۴ بهمن]] [[۱۲۲۶]]) در [[کالیفرنیا]] طلا کشف شد. با این کشف، در طول سده افراد زیادی برای یافتن طلا و نقره به آنجا سرازیر شدند. میلیون‌ها نفر از مردم به معادن و شهرهای مناطق غربی آمریکا هجوم آوردند و این امر باعث توسعهٔ مناطق غربی در آن زمان شد. چینی‌های زیادی به کالیفرنیا آمدند و جذب فرهنگ جدید شدند. کالیفرنیا در تاریخ [[۹ سپتامبر]] [[۱۸۵۰ (میلادی)|۱۸۵۰]] ([[۱۸ شهریور]] [[۱۲۲۹]]) به عنوان ایالت جدید پذیرفته شد. این گسترش به تدریج کشور را مجبور به مقابله با مسئلهٔ برده‌داری قانونی در ایالت‌های غربی کرد زیرا این مشکل باعث به هم خوردن تعادل بین «ایالت‌های آزاد» و «ایالت‌های برده‌دار» می‌شد.
[[پرونده:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|بندانگشتی|راست|[[آبراهام لینکلن]]، رئیس‌جمهور ایالات متحده، یکی از بزرگ‌ترین رهبران آمریکایی تاریخ]]
[[جنگ داخلی ایالات متحده آمریکا|جنگ داخلی ایالات متحده]] از سال [[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] تا [[۱۸۶۵ (میلادی)|۱۸۶۵]] ([[۱۲۳۹]] تا [[۱۲۴۳]]) طول کشید. در طول جنگ [[آبراهام لینکلن]] رئیس‌جمهور بود. امروزه او را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین رهبران جهان غرب تلقی می‌کنند. در همین زمان، آمدن نیروی بخار در کنار [[انقلاب صنعتی]] رو به رشد، گسترش شدیدی در کارخانجات صنعتی ایجاد کرد. در سال [[۱۸۷۸ (میلادی)|۱۸۷۸]] ([[۱۲۵۶]]) [[توماس ادیسون]] لامپ برق جدید خود را به نمایش گذاشت و در طول یک دهه سیستم توزیع برق بزرگی را در تمام کشور راه‌اندازی کرد. تأثیر اقتصادی به تدریج به خارج از ایالات متحده و به سمت [[اقیانوس آرام]] و [[آمریکای لاتین]] گسترش پیدا کرد.
 
در تاریخ [[۲ اکتبر]] [[۱۸۳۵ (میلادی)|۱۸۳۵]] ([[۱۰ مهر]] [[۱۲۱۴]]) [[انقلاب تکزاس]] با اعلام استقلال استان [[تجاس]] مکزیک از دولت مکزیک به وقوع پیوست. [[سانتا آنا]] استقلال را با انتصاب خود به سمت دیکتاتور جمهوری مکزیک اعلام کرد. پس از [[نبرد آلامو]]، ژنرال [[سام هاستون]] توانست در نبرد [[سان جاسینتو]] شکست بزرگی به مکزیکی‌ها وارد سازد و سانتا آنا را شخصاً دستگیر کند. جمهوری تکزاس همچنان در خطر فروپاشی و اشغال توسط مکزیکی‌ها بود تا اینکه در سال [[۱۸۴۵ (میلادی)|۱۸۴۵]] ([[۱۲۲۳]]) به ایالات متحده ضمیمه شد.
 
درست پس از آغاز سده، مستعمره‌های [[اسپانیا]] و [[پرتغال]] به تبع ایالات متحده شروع به انقلاب و اعلام استقلال کردند. این انقلاب‌ها موفق بودند و حاصل آنها تشکیل کشورهای مستقلی همچون [[مکزیک]] ([[۱۸۲۱ (میلادی)|۱۸۲۱]] ([[۱۱۹۹]])) در آمریکای شمالی و شیلی در آمریکای جنوبی ([[۱۸۱۸ (میلادی)|۱۸۱۸]] ([[۱۱۹۶]])) بود. در تاریخ [[۷ سپتامبر]] [[۱۸۲۲ (میلادی)|۱۸۲۲]] ([[۱۶ شهریور]] [[۱۲۰۱]]) [[امپراتوری برزیل]] نیز استقلال خود از پرتغال را اعلام کرد. اما این کشورهای لاتین در طول سدهٔ نوزدهم بر خلاف ایالات متحد آمریکا دارای دولت‌های باثباتی نبودند. این مسئله موجب دخالت قدرت‌های اروپایی به ویژه [[بریتانیای کبیر]] در امور داخلی این کشورها شد. در پایان سدهٔ نوزدهم ایالات متحده نیز وارد این میدان شد. چهار مستعمرهٔ پیشین اروپایی با نام‌های [[پاراگوئه]]، [[برزیل]]، [[آرژانتین]] و [[اروگوئه]] از سال [[۱۸۶۴ (میلادی)|۱۸۶۴]] تا [[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۲]] تا [[۱۲۴۸]]) وارد خونین‌ترین جنگ تاریخ آمریکای لاتین به نام [[جنگ ائتلاف سه‌گانه]] شدند.
 
آن بخش از قارهٔ آمریکا که هنوز در دست [[بریتانیای کبیر]] بود به آرامی ولی با اطمینان توسعه پیدا کرد. این توسعه باعث به وجود آمدن حکومتی در [[کانادا]] در سال [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] ([[۱۲۴۵]]) شد.
 
== مناطق دیگر جهان ==
در دیگر مناطق جهان کمتر جایی وجود داشت که به شکلی اعم از [[استعمار]]، [[امپریالیسم]] یا [[جنگ]] تحت تأثیر غرب قرار نگرفته باشد. قدرت‌های اروپایی در آن مناطقی که قدرت [[سلسله چینگ|سلسلهٔ چینگ]] در [[چین]] ضعیف شده بود نفوذ کردند. چند جنگ بین دول اروپایی و چین در گرفتدرگرفت که از این میان [[جنگ تریاک اول|جنگ اول]] و [[جنگ تریاک دوم|دوم]] [[جنگ‌های تریاک|تریاک]] و [[جنگ چین و فرانسه]] (سینو-فرنچ) را می‌توان نام برد. [[ژاپن]] که با زور دروازه‌های خود را به سوی تجارت با غرب باز کرده بود وارد دوران صنعتی‌سازی شد.
 
[[امپراتوری روسیه]] گسترش خود به سوی [[آسیای مرکزی]] را آغاز کرد. در این میان روسیه مجبور به مقابله با [[بریتانیا]] بود زیرا بریتانیایی‌ها از حملهٔ روس‌ها به [[هندوستان]] بیم داشتند. این کش و قوس‌ها به [[بازی بزرگ]] معروف شد.
نواحی تحت کنترل [[امپراتوری عثمانی]] شروع به کاهش پیدا کرد و کشورهایی همچون [[یونان]] و [[مصر]] از کنترل آن خارج شدند. بریتانیا و فرانسه در [[جنگ کریمه]] با [[روسیه]] جنگیدند. دلیل آن تا حدودی به خاطر این بود که آنها نسبت به توان مقابلهٔ عثمانی با روسیه تردید داشتند.
 
[[آفریقا]] که در ابتدای سدهٔ نوزدهم تقریباً به طور کامل از استعمار اروپاییان جان سالم به در برده بود، در پایان این سده به طور کامل تحت تسلط آنها در آمددرآمد. هجوم به سمت آفریقا در دهه‌های [[دهه ۱۸۸۰ (میلادی)|۱۸۸۰]] تا [[دهه ۱۸۹۰ (میلادی)|۱۸۹۰]] (حدوداً از [[۱۲۵۸]] تا [[۱۲۷۸]]) آغاز شد.
 
== رویدادها ==
 
=== [[دهه ۱۸۰۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۰۰]] ===
* [[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] - ([[۱۱۷۹]]): [[پادشاهی بریتانیای کبیر]] و [[پادشاهی ایرلند]] به هم پیوستند تا [[بریتانیا|پادشاهی متحد]] را به وجود آورند.
* [[۱۸۰۵ (میلادی)|۰۵]]-[[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] - ([[۱۱۸۳|۸۳]]-[[۱۱۷۹]]): [[جنگ‌های بربری]] بین [[ایالات متحده]] و [[کشورهای بربر]] [[شمال آفریقا]]
* [[۱۸۰۳ (میلادی)|۱۸۰۳]] - ([[۱۱۸۱]]): ایالات متحده سرزمین‌های شمالی را که [[فرانسه]] ادعای مالکیت آنها را داشت به همراه [[لوییزیانا]] خرید. این خرید اولین حرکت ایالات متحده در گسترش به سوی غرب و اقیانوس آرام بود. این کار طبق هدف نهایی روشن آمریکا که شامل ضمیمه‌سازی و غلبه بر خاک سرزمین‌های مکزیک، بریتانیا و آمریکایی‌های بومی بود انجام شد.
* [[۱۸۰۴ (میلادی)|۱۸۰۴]] - ([[۱۱۸۲]]): ایجاد [[جمهوری هاییتی]]
* [[۱۸۰۴ (میلادی)|۱۸۰۴]] - ([[۱۱۸۲]]): [[امپراتوری اتریش]] توسط [[فرانسیس اول]] ایجاد شد.
* [[۱۸۴۸ (میلادی)|۴۸]]-[[۱۸۰۵ (میلادی)|۱۸۰۵]] - ([[۱۲۲۶]]-[[۱۱۸۳]]): آغاز مدرنیزه‌سازی [[مصر]] توسط [[محمدعلی (مصر)|محمد علی]]
* [[۱۸۰۶ (میلادی)|۱۸۰۶]] - ([[۱۱۸۴]]): [[امپراتوری روم مقدس]] با امضای [[پیمان لونویل]] از بین رفت.
* [[۱۸۰۹ (میلادی)|۰۹]]-[[۱۸۰۸ (میلادی)|۱۸۰۸]] - ([[۱۱۸۷|۸۷]]-[[۱۱۸۶]]): [[روسیه]] در [[جنگ فنلاند]]، این کشور را از [[سوئد]] گرفت.
=== [[دهه ۱۸۱۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۱۰]] ===
* [[۱۸۱۰ (میلادی)|۱۸۱۰]] - ([[۱۱۸۸]]): اولین دانشگاه تحقیقاتی جهان به نام [[دانشگاه برلین]] به وجود آمد. از دانشجویان و استادانی که تا به حال در آن بوده‌اند می‌توان [[جرج ویلهلم فردریش هگل|هگل]]، [[کارل مارکس|مارکس]]، [[اتو ون بیسمارک|بیسمارک]] و [[آلبرت اینشتین|اینشتین]] را نام برد. اصلاحیهٔ دانشگاه آلمان آنچنان موفق بود که در تمامی جهان از آن الگوبرداری شد.
* دههٔ [[دهه ۱۸۲۰ (میلادی)|۱۸۲۰]]-[[دهه ۱۸۱۰ (میلادی)|۱۸۱۰]] - ([[۱۱۸۸]] تا [[۱۲۰۸]]): پس از [[جنگ استقلال مکزیک|جنگ‌های استقلال‌طلبانهٔ مکزیک]] و [[جنگ استقلال آمریکای جنوبی|آمریکای جنوبی]] بسیاری از مستعمرات آمریکای لاتین خود را از چنگ [[امپراتوری اسپانیا|امپراتوری‌های اسپانیا]] و [[امپراتوری پرتغال|پرتغال]] آزاد ساختند.
* [[۱۸۱۵ (میلادی)|۱۵]]-[[۱۸۱۲ (میلادی)|۱۸۱۲]] - ([[۱۱۹۳|۹۳]]-[[۱۱۹۰]]): [[جنگ ۱۸۱۲]] بین [[ایالات متحده]] و [[بریتانیای کبیر]] در گرفتدرگرفت.
* [[۱۹۰۷]]-[[۱۸۱۳]] - ([[۱۲۸۵]]-[[۱۱۹۱]]): کشمکش بین [[بریتانیای کبیر]] و [[امپراتوری روسیه]] بر سر کنترل آسیای مرکزی که از آن به عنوان بازی بزرگ یاد می‌شود.
* [[۱۸۱۵ (میلادی)|۱۸۱۵]] - ([[۱۱۹۳]]): [[کنگره وین|کنگرهٔ وین]] نقشهٔ [[اروپا]] را بار دیگر رسم کرد. [[انجمن اروپا]] کوشید تا این نقشه را پیاده کند ولی نتوانست در برابر موج آزادی‌خواهی و ملی‌گرایی که رفته رفته سراسر قاره را فرا می‌گرفت مقابله کند.
* [[۱۸۱۵ (میلادی)|۱۸۱۵]] - ([[۱۱۹۳]]): شکست [[ناپلئون]] در [[نبرد واترلو|واترلو]]، سرنوشت [[جنگ‌های ناپلئونی]] را مشخص کرد. از آن پس دوران [[صلح بریتانیایی]] آغاز شد که تا سال [[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۸]]) طول کشید.
[[۱۸۱۶ (میلادی)|۱۸۱۶]] ([[۱۱۹۴]]): [[سال بی‌تابستان]]
* [[۱۸۲۸ (میلادی)|۲۸]]-[[۱۸۱۶ (میلادی)|۱۸۱۶]] - ([[۱۲۰۶]]-[[۱۱۹۴]]): [[شاکا]] در پادشاهی [[زولو]] به سلطنت رسید و آن را تبدیل به بزرگ‌ترین پادشاهی [[آفریقای جنوبی]] کرد.
* [[۱۸۱۹ (میلادی)|۱۸۱۹]] ([[۱۱۹۷]]): شهر مدرن [[سنگاپور]] توسط [[کمپانی هند شرقی]] بریتانیا ساخته شد.
 
=== [[دهه ۱۸۲۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۲۰]] ===
* [[۱۸۲۰ (میلادی)|۱۸۲۰]] - ([[۱۱۹۸]]): [[لیبریا]] توسط [[انجمن اسکان‌دهی آمریکا]] برای برده‌های آزادشدهٔ آمریکایی ایجاد شد.
* [[۱۸۲۷ (میلادی)|۲۷]]-[[۱۸۲۱ (میلادی)|۱۸۲۱]] - ([[۱۲۰۵]]-[[۱۱۹۹]]): [[یونان]] به عنوان اولین کشور توانست پس از [[جنگ استقلال یونان|جنگ برای استقلال]] خود را از دست [[امپراتوری عثمانی]] آزاد سازد.
 
=== [[دهه ۱۸۳۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۳۰]] ===
* [[۱۸۳۰ (میلادی)|۱۸۳۰]] - ([[۱۲۰۸]]): [[فرانسه]] به [[الجزایر]] یورش برده و آن را اشغال کرد.
* [[۱۸۳۰ (میلادی)|۱۸۳۰]] - ([[۱۲۰۸]]): [[انقلاب بلژیک]] در [[پادشاهی متحد هلند]] موجب تشکیل کشوری به نام [[بلژیک]] شد.
* [[۱۸۳۰ (میلادی)|۱۸۳۰]] - ([[۱۲۰۸]]): [[جمهوری کلمبیای بزرگ]] از بین رفته و کشورهای [[کلمبیا]]، [[اکوادور]]، [[ونزوئلا]] و [[پاناما]] جای آن را گرفتند.
* [[۱۸۳۳ (میلادی)|۱۸۳۳]] - ([[۱۲۱۱]]): [[آیا وایکوندار]] از دریا در [[تیروچندور]] بر آمدبرآمد.
* [[۱۸۳۳ (میلادی)|۱۸۳۳]] - ([[۱۲۱۱]]): [[قانون منع برده‌داری]]، هرگونه برده‌داری در سراسر [[امپراتوری بریتانیا]] را ممنوع کرد.
* [[۱۸۷۶ (میلادی)|۷۶]]-[[۱۸۳۳ (میلادی)|۱۸۳۳]] - ([[۱۲۵۴|۵۴]]-[[۱۲۱۱]]): [[جنگ‌های کارلیست]] در [[اسپانیا]]
* [[۱۸۳۴ (میلادی)|۱۸۳۴]] - ([[۱۲۱۲]]): [[تفتیش عقاید در اسپانیا]] به طور رسمی پایان یافت.
* [[۱۸۳۶ (میلادی)|۳۶]]-[[۱۸۳۵ (میلادی)|۱۸۳۵]] - ([[۱۲۱۴|۱۴]]-[[۱۲۱۳]]): [[انقلاب تکزاس]] در [[مکزیک]] باعث شد تا [[جمهوری تکزاس]] برای مدت زمان کمی به وجود آید.
* [[۱۹۰۱ (میلادی)|۱۹۰۱]]-[[۱۸۳۷ (میلادی)|۱۸۳۷]] - ([[۱۲۷۹|۷۹]]-[[۱۲۱۵]]): دوران سلطنت [[ملکه ویکتوریا]] که قلهٔ رفیع [[امپراتوری بریتانیا]] قلمداد می‌شود و به [[عصر ویکتوریا]] مشهور است.
* [[۱۸۴۰ (میلادی)|۴۰]]-[[۱۸۳۸ (میلادی)|۱۸۳۸]] - ([[۱۲۱۸|۱۸]]-[[۱۲۱۶]]): جنگ داخلی در [[ایالت‌های متحد آمریکای مرکزی]] منجر به ایجاد کشورهای [[گواتمالا]]، [[السالوادور]]، [[هندوراس]]، [[نیکاراگوئه]] و [[کاستاریکا]] شد.
* [[۱۸۶۰ (میلادی)|۶۰]]-[[۱۸۳۹ (میلادی)|۱۸۳۹]] - ([[۱۲۳۸|۳۸]]-[[۱۲۱۷]]): پس از دو [[جنگ‌های تریاک|جنگ تریاک]] در [[چین]]، کشورهای [[بریتانیای کبیر]]، [[فرانسه]]، [[ایالات متحده]] و [[روسیه]] امتیازات زیادی از چین گرفتند و [[سلسله چینگ|سلسلهٔ چینگ]] رو به زوال رفت.
* [[۱۸۴۰ (میلادی)|۱۸۴۰]] - ([[۱۲۱۸]]): [[نیوزیلند]] به وجود آمد.
* [[۱۸۴۴ (میلادی)|۱۸۴۴]] - ([[۱۲۲۲]]): شخصی به نام [[باب]] در [[ایران]] ادعای پیامبری کرد.
* [[۱۸۴۹ (میلادی)|۴۹]]-[[۱۸۴۵ (میلادی)|۱۸۴۵]] - ([[۱۲۲۷]]-[[۱۲۲۳]]): [[قحطی سیب‌زمینی ایرلندی]]
* [[۱۸۴۸ (میلادی)|۴۸]]-[[۱۸۴۶ (میلادی)|۱۸۴۶]] - ([[۱۲۲۶]]-[[۱۲۲۴]]): [[جنگ آمریکا و مکزیک]] که باعث واگذاری بسیاری از [[آمریکای جنوب غربی|سرزمین‌های جنوب غربی]] امروزی از [[مکزیک]] به [[ایالات متحده]] شد.
* [[۱۸۴۷ (میلادی)|۴۷]]-[[۱۸۴۶ (میلادی)|۱۸۴۶]] - ([[۱۲۲۵|۲۵]]-[[۱۲۲۴]]): مهاجرت [[مورمونیسم|مورمون‌ها]] به [[اوتاها]]
* [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] - ([[۱۲۲۶]]): انتشار [[اعلامیه کمونیسم|اعلامیهٔ کمونیسم]]
* [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] - ([[۱۲۲۶]]): [[انقلاب‌های ۱۸۴۸]] [[اروپا]]
* [[۱۸۵۸ (میلادی)|۵۸]]-[[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] - ([[۱۲۳۶]]-[[۱۲۲۶]]): [[تب طلا در کالیفرنیا]]
 
=== [[دهه ۱۸۵۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۵۰]] ===
[[پرونده:CatonWoodvilleLightBrigade.jpeg|بندانگشتی|200px|[[یورش تیپ سبک]] در [[جنگ کریمه]]]]
* [[۱۸۵۰ (میلادی)|۱۸۵۰]] - ([[۱۲۲۸]]): [[عصر یخی کوتاه]] حدوداً در این سال پایان یافت.
* [[دهه ۱۸۶۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۶۰]]-[[۱۸۵۱ (میلادی)|۱۸۵۱]] - ([[۱۲۴۷]]-[[۱۲۲۹]]۱۲۴۷–۱۲۲۹): [[تب طلای ویکتوریایی]] در [[استرالیا]]
* [[۱۸۶۴ (میلادی)|۶۴]]-[[۱۸۵۱ (میلادی)|۱۸۵۱]] - ([[۱۲۴۲]]-[[۱۲۲۹]]۱۲۴۲–۱۲۲۹): [[شورش تایپینگ]] در [[چین]]، خونین‌ترین نبرد سدهٔ نوزدهم
* [[۱۸۵۴ (میلادی)|۱۸۵۴]] - ([[۱۲۳۲]]): [[قرارداد کاناگاوا]] سیاست [[ساکوکو|ساکوکوی]] [[ژاپن]] را متوقف کرد.
* [[۱۸۵۶ (میلادی)|۵۶]]-[[۱۸۵۴ (میلادی)|۱۸۵۴]] - ([[۱۲۳۴|۳۴]]-[[۱۲۳۲]]): [[جنگ کریمه]] بین [[بریتانیای کبیر]]، [[فرانسه]]، [[امپراتوری عثمانی]] و [[روسیه]]
* [[۱۸۵۵ (میلادی)|۱۸۵۵]] - ([[۱۲۳۳]]): [[فرایند بسمر]] امکان تولید بالای [[فولاد]] را فراهم کرد.
* [[۱۸۵۶ (میلادی)|۱۸۵۶]] - ([[۱۲۳۴]]): ساخت اولین [[پالایشگاه نفت]] در [[رومانی]]
* [[۱۸۵۸ (میلادی)|۵۸]]-[[۱۸۵۷ (میلادی)|۱۸۵۷]] - ([[۱۲۳۶]]-[[۱۲۳۵]]): [[شورش هندیان در سال ۱۸۵۷]]
* [[۱۸۵۹ (میلادی)|۱۸۵۹]] - ([[۱۲۳۷]]): انتشار کتاب [[اصل انواع]]
 
=== [[دهه ۱۸۶۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۶۰]] ===
[[پرونده:SuezCanalKantara.jpg|بندانگشتی|عبور اولین کشتی‌ها از [[کانال سوئز]]]]
* [[۱۸۶۵ (میلادی)|۶۵]]-[[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] - ([[۱۲۴۳|۴۳]]-[[۱۲۳۹]]): [[جنگ داخلی آمریکا]] بین اتحادیه و جدایی‌طلبان متحد
* [[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] - ([[۱۲۳۹]]): [[روسیه]] برده‌داری را لغو کرد.
* [[۱۸۶۳ (میلادی)|۱۸۶۳]] - ([[۱۲۴۱]]): ایجاد [[صلیب سرخ جهانی]] پس از ایجاد [[اولین قرارداد جنوا]] در سال [[۱۸۶۴ (میلادی)|۱۸۶۴]] ([[۱۲۴۲]]).
* [[۱۸۶۷ (میلادی)|۶۷]]-[[۱۸۶۴ (میلادی)|۱۸۶۴]] - ([[۱۲۴۵|۴۵]]-[[۱۲۴۲]]): [[مداخله فرانسه در مکزیک|مداخلهٔ فرانسه در مکزیک]]
* [[۱۸۷۰ (میلادی)|۷۰]]-[[۱۸۶۴ (میلادی)|۱۸۶۴]] - ([[۱۲۴۸|۴۸]]-[[۱۲۴۲]]): [[جنگ ائتلاف سه‌گانه]] به جاه‌طلبی‌های [[پاراگوئه]] پایان داد و بخش زیادی از جمعیت این کشور را نابود ساخت.
* [[۱۸۷۷ (میلادی)|۷۷]]-[[۱۸۶۵ (میلادی)|۱۸۶۵]] - ([[۱۲۵۵|۵۵]]-[[۱۲۴۳]]): [[نوسازی]] در [[ایالات متحده]]
* [[۱۸۶۶ (میلادی)|۱۸۶۶]] - ([[۱۲۴۴]]): کشیدن کابل تلگرافی به آن سوی اقیانوس اطلس پس از تلاش ناکام سال [[۱۸۵۸ (میلادی)|۱۸۵۸]] ([[۱۲۳۶]]) با موفقیت انجام شد.
* [[۱۸۶۶ (میلادی)|۱۸۶۶]] - ([[۱۲۴۴]]): [[جنگ اتریش و پروس]] (آسترو-پروسین) موجب تجزیهٔ [[کنفدراسیون آلمان]] و خلق [[کنفدراسیون آلمان شمالی]] و [[پادشاهی دو طرفه اتریش-مجارستان|پادشاهی دو طرفهٔ اتریش-مجارستان]] شد.
* [[۱۸۶۹ (میلادی)|۶۹]]-[[۱۸۶۶ (میلادی)|۱۸۶۶]] - ([[۱۲۴۷|۴۷]]-[[۱۲۴۴]]): پس از [[استقرار مجدد میجی]] در [[ژاپن]]، این کشور برنامهٔ [[مدرنیزه‌سازی]] سریع خود را آغاز کرد.
* [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] - ([[۱۲۴۵]]): [[ایالات متحده]]، [[آلاسکا]] را از [[روسیه]] خرید.
* [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] - ([[۱۲۴۵]]): [[کنفدراسیون کانادا]] تشکیل شد.
* [[۱۸۶۹ (میلادی)|۱۸۶۹]] - ([[۱۲۴۷]]): [[اولین خط آهن سراسری]] در ایالات متحده کامل شد.
* [[۱۸۶۹ (میلادی)|۱۸۶۹]] - ([[۱۲۴۷]]): [[کانال سوئز]] باز شد تا [[دریای مدیترانه]] را به [[دریای سرخ]] پیوند دهد.
 
=== [[دهه ۱۸۷۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۷۰]] ===
* [[۱۸۷۱ (میلادی)|۷۱]]-[[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] - ([[۱۲۴۹|۴۹]]-[[۱۲۴۸]]): [[جنگ فرانسه و پروس]] (فرانکو-پروسین) موجب اتحاد [[آلمان]] و [[ایتالیا]]، نابودی [[امپراتوری فرانسه دوم|دومین امپراتوری فرانسه]]، اضمحلال [[صلح بریتانیایی]] و ظهور [[امپریالیسم جدید]] شد.
* [[۱۹۱۴ (میلادی)|۱۹۱۴]]-[[۱۸۷۱ (میلادی)|۱۸۷۱]] - ([[۱۲۹۲|۹۲]]-[[۱۲۴۹]]): [[انقلاب صنعتی دوم]]
* [[دهه ۱۸۹۰ (میلادی)|دهه ۱۸۹۰]]-[[دهه ۱۸۷۰ (میلادی)|دهه ۱۸۷۰]] - ([[۱۲۷۷|۷۷]]-[[۱۲۴۸]]): [[کسادی طولانی]] در [[اروپای غربی]] و [[آمریکای شمالی]]
* [[۱۸۷۲ (میلادی)|۱۸۷۲]] - ([[۱۲۵۰]]): [[پارک ملی یلواستون]] (سنگ زرد) ساخته شد.
* [[۱۸۷۳ (میلادی)|۱۸۷۳]] - ([[۱۲۵۱]]): ماکسول [[مقاله‌ای بر الکتریسیته و مغناطیس]] را منتشر کرد.
* [[۱۸۷۴ (میلادی)|۱۸۷۴]] - ([[۱۲۵۲]]): [[کمپانی هند شرقی]] [[بریتانیا]] از بین رفت.
* [[۱۹۱۴ (میلادی)|۱۹۱۴]] - [[۱۸۷۶ (میلادی)|۱۸۷۶]] - ([[۱۲۹۲|۹۲]]-[[۱۲۵۴]]): گسترش کلان جمعیت، سرزمین، صنعت و دارایی [[ایالات متحده]] که از آن به عنوان [[عصر طلایی آمریکا]] یاد می‌شود.
[[۱۸۷۷ (میلادی)|۱۸۷۷]] - ([[۱۲۵۵]]): [[اعتصاب بزرگ کارکنان راه‌آهن آمریکا|اعتصاب بزرگ کارکنان راه‌آهن]] در [[ایالات متحده]] که احتمالاً اولین [[اعتصاب|اعتصاب سراسری کارگری]] در دنیا بوده است.
* [[۱۸۷۸ (میلادی)|۷۸]]-[[۱۸۷۷ (میلادی)|۱۸۷۷]] - ([[۱۲۵۶|۵۶]]-[[۱۲۵۵]]): وقوع [[جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۸-۱۸۷۷)|جنگ دیگری بین روسیه و عثمانی]] موجب آزادی [[بالکانی‌ها]] از سلطهٔ [[امپراتوری عثمانی]] شد.
* [[۱۸۷۸ (میلادی)|۱۸۷۸]] - ([[۱۲۵۶]]): ساخت اولین سویچر تجاری تلفن در [[نیوهاون]] [[کانکتیکات]].
* [[۱۸۷۹ (میلادی)|۱۸۷۹]] - ([[۱۲۵۷]]): [[جنگ انگلستان و زولو]] (آنگلو-زولو) در [[آفریقای جنوبی]].
* [[۱۸۸۴ (میلادی)|۸۴]]-[[۱۸۷۹ (میلادی)|۱۸۷۹]] - ([[۱۲۶۲|۶۲]]-[[۱۲۵۷]]): [[جنگ اقیانوس آرام]] بین [[پرو]]، [[بولیوی]] و [[شیلی]].
 
=== [[دهه ۱۸۸۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۸۰]] ===
* [[۱۹۰۲ (میلادی)|۱۹۰۲]]-[[۱۸۸۰ (میلادی)|۱۸۸۰]] - ([[۱۲۸۰|۸۰]]-[[۱۲۵۸]]: [[بریتانیای کبیر]] در دو [[جنگ‌های بوئر|جنگ بوئر]] بر مهاجرین هلندی در آفریقای جنوبی پیروز می‌شود.
* [[۱۸۸۲ (میلادی)|۱۸۸۲]] - ([[۱۲۶۰]]): ساخت اولین [[نیروگاه برق|نیروگاه]] و سیستم [[توزیع برق]] در [[منهتن]]
* [[۱۸۸۵ (میلادی)|۸۵]]-[[۱۸۸۴ (میلادی)|۱۸۸۴]] - ([[۱۲۶۳|۶۳]]-[[۱۲۶۲]]): [[کنفرانس برلین]] چراغ سبز [[تهاجم اروپا به آفریقا|حرکت اروپا به سمت آفریقا]] را نشان داد. همچنین کشورهای حاضر توافق کردند که به تجارت برده نپردازند.
* [[۱۸۸۵ (میلادی)|۸۵]]-[[۱۸۸۴ (میلادی)|۱۸۸۴]] - ([[۱۲۶۳|۶۳]]-[[۱۲۶۲]]): [[جنگ چین و فرانسه]] منجر به تشکیل [[هندوچین فرانسه]] شد.
* [[۱۸۸۵ (میلادی)|۱۸۸۵]] - ([[۱۲۶۳]]): [[اتحاد بلغارستان]]
* [[۱۸۸۸ (میلادی)|۱۸۸۸]] - ([[۱۲۶۶]]): [[منع برده‌داری در برزیل]]
* [[۱۸۹۶ (میلادی)|۹۶]]-[[۱۸۹۵ (میلادی)|۱۸۹۵]] - ([[۱۲۷۴|۷۴]]-[[۱۲۷۳]]): [[حبشه]] [[ایتالیا]] را در اولین [[جنگ ایتالیا و حبشه اول|جنگ ایتالیا و حبشه]] (ایتالو-ابیسینین) شکست داد.
* [[۱۸۹۶ (میلادی)|۱۸۹۶]] - ([[۱۲۷۴]]): [[بازی‌های المپیک]] در [[آتن]] احیا شد.
* [[۱۸۹۶ (میلادی)|۱۸۹۶]] - ([[۱۲۷۴]]): [[تب طلای کلوندیک]] در [[کانادا]]
* [[۱۸۹۸ (میلادی)|۱۸۹۸]] - ([[۱۲۷۶]]): پس از پایان یافتن [[جنگ اسپانیا و آمریکا]]، [[آمریکا]] کنترل کشورهای [[کوبا]]، [[پورتوریکو]] و [[فیلیپین]] را به دست آورد.
* [[۱۹۰۰ (میلادی)|۱۹۰۰]]-[[۱۸۹۸ (میلادی)|۱۸۹۸]] - ([[۱۲۷۸|۷۸]]-[[۱۲۷۶]]): [[شورش مشت‌زنان]] در [[چین]] توسط [[ائتلاف هشت کشور]] متوقف شد.
* [[۱۹۱۳ (میلادی)|۱۹۱۳]]-[[۱۸۹۹ (میلادی)|۱۸۹۹]] - ([[۱۲۹۱|۹۱]]-[[۱۲۷۷]]): [[جنگ فیلیپین و آمریکا]]
 
=== [[موسیقی]] ===
[[پرونده:Beethoven.jpg|بندانگشتی|[[بتهوون|لودویگ وان بتهوون]]]]
[[فرم سوناتا]] در عصر کلاسیک به کمال رسید و به صورت فرم غالب ترکیبات سازها در سدهٔ نوزدهم در آمددرآمد. امروزه بیشتر موسیقی‌های سدهٔ نوزدهم را در قالب سبک [[موسیقی رمانتیک|رمانتیک]] قلمداد می‌کنند. بسیاری از بزرگ‌ترین موسیقی‌دانان جهان همچون [[بتهوون|لودویگ وان بتهوون]]، [[پیتر چایکوفسکی|پیوتر ایلیچ چایکوفسکی]]، [[فردریک شوپن]] و [[ریچارد واگنر]] در این عصر زندگی می‌کردند. دیگران عبارت‌اند از:
* [[هکتور برلیوز]]
* [[یوهانس برامس]]
=== [[ادبیات]] ===
[[پرونده:Charles Dickens 3.jpg|بندانگشتی|[[چارلز دیکنز]]]]
[[پرونده:Twain in Tesla Lab.jpg|بندانگشتی|140px|[[مارک تواین]] در سال [[۱۸۹۴ (میلادی)|۱۸۹۴]] ([[۱۲۷۲]])]]
[[پرونده:Jane Austen (chopped) 2.jpg|بندانگشتی|[[جین آستن]]]]
 
ادبیات سدهٔ نوزدهم با [[رمانتیسم]] آغاز شد. رمانتیسم که جنبشی علیه عقل‌گرایی حاکم بر سدهٔ ۱۸ بود توانست در سراسر اروپا پخش شود. این جنبش کمابیش همراه با انقلاب صنعتی به پیش می‌رفت و سعی داشت تا با تغییرات بنیادینی که این انقلاب به‌وسیلهٔ [[موتور بخار]] و [[راه‌آهن]] در طبیعت به وجود می‌آورد مقابله کند. [[ویلیام وردزورث]] و [[ساموئل تیلور کلریج]] بنیانگذاران این مکتب در [[انگلستان]] بودند. در اروپا نیز جنبش آلمانی Sturm und Drang با پخش شدن در سطح این قاره از [[ایتالیا]] گرفته تا [[اسپانیا]] را تحت تأثیر خود قرار داد.
 
گانکورت‌ها و [[امیل زولا]] در [[فرانسه]] و [[جیووانی ورگا]] در [[ایتالیا]] برخی از بهترین رمان‌های ناتورالیست را تولید کردند. رمان‌های ناتورالیست ایتالیا از آن جهت اهمیت دارند که توانستند نقشه‌ای اجتماعی از یک ایتالیای متحد که تا پیش از آن از گوناگونی نژادی و فرهنگی آن بی‌خبر بودند به مردم ارائه دهند. در [[۲۱ فوریه]] [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] ([[۲ اسفند]] [[۱۲۲۶]]) [[کارل مارکس]] و [[فردریش انگلس]] [[اعلامیه کمونیسم|اعلامیهٔ کمونیسم]] را منتشر کردند.
 
در سدهٔ نوزدهم میلادی نویسندگان زیادی با آثار فراوان به وجود آمدند. برخی از بزرگ‌ترین نویسندگان این سده عبارت‌اند از [[لئو تولستوی]]، [[آنتوان چخوف]] و [[فیودور داستایوسکی|فئودور داستایوفسکی]] از [[روسیه]]؛ [[چارلز دیکنز]]، [[جان کیتز]]، [[اسکار وایلد]] و [[جین آستن]] از [[انگلستان]]؛ [[ادگار آلن پو]] و [[مارک تواین]] از [[آمریکا]] و [[ویکتور هوگو]]، [[ژول ورن]] و [[چارلز بودلر]] از [[فرانسه]]. دیگر نویسندگان مشهور این سده عبارت‌اند از:
=== [[علم]] ===
[[پرونده:Charles Robert Darwin by John Collier cropped.jpg|بندانگشتی|[[چارلز داروین]]]]
سدهٔ ۱۹ میلادی شاهد تولد علم به عنوان یک شغل بود؛ واژهٔ Scientist (ساینتیست یا '''[[دانشمند]]''') اولین بار در سال [[۱۸۳۳ (میلادی)|۱۸۳۳]] ([[۱۲۱۱]]) توسط [[ویلیام وول]] ساخته شد. از میان تأثیرگذارترین نظریه‌های سدهٔ ۱۹ میلادی می‌توان به نطریهٔ [[چارلز داروین]] که در سال [[۱۸۵۹ (میلادی)|۱۸۵۹]] ([[۱۲۳۷]]) در کتاب [[اصل انواع]] منتشر شد اشاره کرد. این نظریه مبنی بر [[تکامل]] مبتنی بر [[انتخاب طبیعی]] بود. [[لویی پاستور]] توانست اولین [[واکسن هاری]] را بسازد. او همچنین توانست اکتشافات مختلفی در شیمی از جمله [[کریستال‌های نامتقارن]] را انجام دهد. [[توماس ادیسون|توماس آلوا ادیسون]] توانست با اختراع [[لامپ]] به جهان نور ببخشد. [[کارل ویرستراس]] و تعدادی از ریاضی‌دانان توانستند آنالیز را مبتنی بر حساب کنند. برخی دیگر از دانشمندان مهم سدهٔ نوزدهم عبارت‌اند از:
* [[آمادئو آووگادرو]]، فیزیکدان
* [[یوهان جاکوب بالمر]]، ریاضی‌دان، فیزیکدان
 
=== [[دین]] و [[فلسفه]] ===
جنبش روز پایانی مقدس در سدهٔ ۱۹ توسط [[جوزف اسمیت کوچک]] و [[بریگهام یانگ]] معرفی شد که بعدها نظریات، تکالیف و فرهنگ آن به [[مورمونیسم]] شهرت یافت. در سال [[۱۸۴۴ (میلادی)|۱۸۴۴]] ([[۱۲۲۲]]) بازرگانی جوان در ایران ادعا کرد که [[باب]] (که در عربی به معنای «دروازه» می‌باشد) است و کیش [[بابی]] را بنیان گذاشت. او ادعا کرد که نایب شخصی است که «خدا به او رسالت خواهد داد». در سال [[۱۸۶۳ (میلادی)|۱۸۶۳]] ([[۱۲۴۱]]) [[بهاالله]] که خود یکی از پیروان باب بود، خود را به عنوان موعودی که تمامی ادیان مژدهٔ آمدنش را داده‌اند اعلام کرد. او بنیانگذار [[دین بهائی]] می‌باشد. [[نیکولای ژاپن]] رهبری مذهبی بود که [[ارتدکس شرقی]] را به [[ژاپن]] معرفی کرد. دیگر شخصیت‌های مذهبی و فلسفی این سده عبارت‌اند از:
[[پرونده:Karl Marx 001.jpg|بندانگشتی|چپ|[[کارل مارکس]]]]
* [[میخائیل باکونین]]، آنارشیست