باز کردن منو اصلی

تغییرات

۲٬۸۹۶ بایت اضافه‌شده، ۲ سال پیش
جعبه و منابع
{{Infobox language
'''فنیقی''' زبانی بود که ابتدا در ناحیهٔ ساحلی (که در فنیقی، [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان آرامی|آرامی]] [[کنعان (منطقه)|کنعان]]، در [[زبان یونانی|یونانی]] و [[زبان لاتین|لاتین]] [[فنیقیه]] و در [[زبان‌های مصری|زبان مصری]]، پوت نامیده می‌شد) با آن سخن گفته می‌شد. این زبان بخشی از زیرگروه کنعانی زبان‌های سامی شمال غربی است که سایر اعضای آن، عبری، آمونی، موآبی و ادومی هستند.
| name= زبان فنیقی
| nativename = {{script|Phnx|[[Image:Phoenician daleth.svg|12px|𐤃]][[Image:Phoenician beth.svg|12px|𐤁]][[Image:Phoenician res.svg|12px|𐤓]][[Image:Phoenician yodh.svg|12px|𐤉]][[Image:Phoenician mem.svg|12px|𐤌]] [[Image:Phoenician kaph.svg|12px|𐤊]][[Image:Phoenician nun.svg|12px|𐤍]][[Image:Phoenician ayin.svg|12px|𐤏]][[Image:Phoenician nun.svg|12px|𐤍]][[Image:Phoenician yodh.svg|12px|𐤉]][[Image:Phoenician mem.svg|12px|𐤌]]}}{{سخ}}{{script|Phnx|𐤃𐤁𐤓𐤉𐤌 𐤊𐤍𐤏𐤍𐤉𐤌}}{{سخ}}''{{lang|phn-Latn|dabarīm Kanaʿanīm}}''
| script = [[الفبای فنیقی]]
| era = به شکل [[Punic language|کارتاژی]] احتمالاً تا سدهٔ پنجم میلادی تداوم یافت
| familycolor = آفریقایی-آسیایی
| fam2 = [[زبان‌های سامی (آفریقایی–آسیایی)|سامی]]
| fam3 = [[Central Semitic languages|سامی میانه]]
| fam4 = [[Northwest Semitic languages|سامی شمال غربی]]
| fam5 = [[Canaanite languages|کنعانی]]
| iso2 = phn
| iso3 = phn
| glotto = phoe1239
| glottoname = فنیقی
| glotto2 = phoe1238
| glottoname2 = فنیقی–کارتاژی
| notice = IPA
}}
'''فنیقی''' زبانی بود که ابتدا در ناحیهٔ ساحلی (که در فنیقی، [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان آرامی|آرامی]] [[کنعان (منطقه)|کنعان]]، در [[زبان یونانی|یونانی]] و [[زبان لاتین|لاتین]] [[فنیقیه]] و در [[زبان‌های مصری|زبان مصری]]، پوت نامیده می‌شد) با آن سخن گفته می‌شد. این زبان بخشی از زیرگروه کنعانی زبان‌های سامی شمال غربی است که سایر اعضای آن، عبری، آمونی، موآبی و ادومی هستند.<ref name="Glenn Markoe p108">Glenn Markoe.''Phoenicians''. p108. University of California Press 2000</ref><ref name="Zellig Sabbettai Harris p6">Zellig Sabbettai Harris. ''A grammar of the Phoenician language''. p6. 1990</ref>
 
مردم مناطقی که اکنون [[لبنان]]، ساحل [[سوریه]]، ساحل شمالی [[اسرائیل]] و بخش‌هایی از [[قبرس]] شناخته می‌شوند، به زبان فنیقی سخن می‌گفتند و نیز دست‌کم زبانی معتبر در بخش‌هایی از [[آناتولی]] بود.<ref>Lipiński, Edward. 2004. Itineraria Phoenicia. P.139-141 inter alia</ref> هم‌چنین زبان مورد استفاده در مستعمرات فنیقی در امتداد ساحل جنوب غربی [[دریای مدیترانه]] از جمله بخش‌هایی از [[تونس]]، [[مراکش]]، [[لیبی]] و [[الجزایر]] کنونی و بخش‌های شمالی آن از جمله [[مالت]]، غرب [[سیسیل]]، [[ساردینیا]]، [[جزیره کرس|کرس]]، [[جزایر بالئاری]] و جنوب [[اسپانیا]] بود. 
 
زبان فنیقی به همراه زبان کارتاژی از روی ۱۰ هزار کتیبهٔ بازمانده شناخته شد و با متن‌های به جا مانده از کتاب‌های نوشته شده به زبان‌های دیگر کامل شد. افزون بر کتیبه‌های پرشمار، این باور وجود دارد که فنیقی در سایر انواع منابع مکتوب نیز موجود بوده که اکنون از میان رفته‌اند.
 
== تاریخچه ==
[[فنیقیان]] نخستین جامعهٔ دارای خط سامی بودند که توانستند حکومت تشکیل دهند. [[الفبای فنیقی]] کهن‌ترین الفبای [[همخوان]] تأییدشده یا [[ابجد]] است.<ref>{{cite book|last=Fischer|first=Steven Roger|title=A history of writing|publisher=Reaktion Books|year=2004|page=90}}</ref> مرسوم است که این خط تا میانهٔ سدهٔ یازدهم پیش از میلاد که نخستین بار روی پیکان‌های برنزی مشاهده شد، با نام پیش‌کنعانی خوانده شود.<ref>Markoe, Glenn E., ''Phoenicians''. University of California Press. ISBN 0-520-22613-5 (2000) (hardback) p. 111.</ref> این باور وجود دارد که الفبای آوایی فنیقی دست‌کم تاحدودی جد تقریباً همهٔ الفباهای کنونی است.
[[پرونده:Idioma_fenicio.png|بندانگشتی|350x350پیکسل|توزیع زبان فنیقی به رنگ زرد نمایش یافته است.]]
[[پرونده:Rutas_comerciales_fenicias-es.svg|بندانگشتی|350x350پیکسل|مهم‌ترین مسیرهای تجاری و شهرهای فنیقیان در [[حوضهٔ مدیترانه]]]]
از نگاه زبان‌شناسی سنتی، فنیقی گونه‌ای از زبان‌های کنعانی بود.<ref name="Glenn Markoe p108"/><ref name="Zellig Sabbettai Harris p6"/> هرچند به دلیل اختلافات زبانی ناچیز و عدم وجود اطلاعات کافی در زمان کنونی، مشخص نیست که فنیقی یک گویش مجزا و یکپارچه است و یا صرفاً بخشی از یک محیط زبانی بزرگتر است. فنیقیان کاربرد این خط را با تجارت دریایی خود تا شمال آفریقا و اروپا گسترش دادند. در اروپا خط فنیقی توسط [[یونان باستان|یونانیان]] اقتباس شد. اتروسک‌ها نیز نسخهٔ دیگری از آن را برای استفادهٔ خود اقتباس کردند که توسط [[روم باستان|رومیان]] تغییر یافت و به الفبای لاتین تبدیل شد.<ref>Edward Clodd, ''Story of the Alphabet'' (Kessinger) 2003:192ff</ref>
 
استعمار کارتاژی زبان فنیقی را تا غرب مدیترانه گسترش داد و زبان کارتاژی در آن منطقه توسعه یافت. کارتاژی نیز از میان رفت، البته به نظر می‌رسدن مدت بیشتری نسبت به فنیقی شاید تا سدهٔ پنجم میلادی، زنده مانده باشد.
 
== خط ==
زبان فنیقی با خط فنیقی نوشته می‌شد. این خط همخوان از الفبای پیش‌کنعانی نشئت گرفته بود که پایهٔ [[الفبای یونانی]] و الفبای لاتین نیز شد. شکل کارتاژی آن به تدریج حرف‌هایی متفاوت و شکسته‌تر را توسعه داد. هم‌چنین در سدهٔ سوم پیش از میلاد، تمایل خود به نمایش مصوت‌ها به‌ویژه مصوت‌های پایانی را با یک [[ا|الف]] یا گاهی [[عین]] نشان داد. افزون بر این، در دوران [[دومین جنگ کارتاژ]]، شکلی شکسته‌تر توسعه یافت و گونه‌ای که نوکارتاژی نامیده می‌شود را رواج داد. این گونه در کنار شکل سنتی‌تر موجود بود و مدتی پس از [[جنگ سوم کارتاژ]]، به خط غالب تبدیل شد.<ref name=benz>Benz, Franz L. 1982. Personal Names in the Phoenician and Punic Inscriptions. P.12-14</ref> نوکارتاژی در مقایسه با روش پیشین، تمایل بیشتری به تعیین مصوت‌ها با حروف صامت داشت و به صورت ساختار یافته، استفاده از حروف متفاوت برای مصوت‌های متفاوت را آغاز کرد. در نهایت، شماری از کتیبه‌های متأخر به دست آمده در [[قسطنطنیه، الجزایر|قسطنطنیهٔ الجزایر]] که به سدهٔ نخست پیش از میلاد باز می‌گردند، از الفبای یونانی برای نگارش کارتاژی استفاده کرده‌اند و بسیاری از کتیبه‌های کشف شده در تریپولیتانیا در سده‌های سوم و چهارم [[گاه‌شماری دوران مشترک|دوران مشترک]] از الفبای لاتین بهره برده‌اند.<ref>Jongeling, K. and Robert Kerr. Late Punic epigraphy. P.2.</ref>
 
در نگارش فنیقی برخلاف سایر الفباهای سامی از جمله آرامی، عبری و عربی، مصوت‌های بلند نیز عموماً نوشته نمی‌شدند. در نهایت، نویسندگان کارتاژی روشی را برای نمایش مصوت‌ها با استفاده از حروف مصوت اجرا کردند. نخست در سدهٔ سوم پیش از میلاد، به‌کارگیری [[ا|الف]] [[پرونده:phoenician aleph.svg|10px]] پایانی برای نمایش هر مصوت انتهایی و گاهی به‌کارگیری ''ی'' [[پرونده:Phoenician_yodh.svg|10px]] برای نمایش کسرهٔ بلند عملی شد.
 
مدتی پس از تخریب کارتاژ، در کتیبه‌های نوکارتاژی این خط توسعه یافت. از ''و'' [[پرونده:Phoenician waw.svg|10px]] برای نمایش ضمهٔ بلند، ''ی'' [[پرونده:Phoenician_yodh.svg|10px]] برای کسرهٔ بلند، الف''ا'' [[پرونده:phoenician aleph.svg|10px]] برای کسره و ضمهٔ کوتاه و ''[[ع]]'' [[پرونده:Phoenician_ayin.svg|10px]]، ''[[ح]]'' [[پرونده:phoenician heth.png|10px]] و ''[[ه]]'' [[پرونده:Phoenician_he.svg|10px]] برای فتحه استفاده می‌شد.<ref>Jongeling, K., Robert M. Kerr. 2005. Late Punic epigraphy: an introduction to the study of Neo-Punic and Latino-Punic Inscriptions</ref>
 
== جستارهای وابسته ==
* [[لوح زمرد]]
* [[زبان مرده]]
 
== منابع ==
{{پانویس|۲|چپ‌چین=بله}}
 
== پیوند به بیرون ==
{{انبار رده}}
 
{{زبان‌های سامی}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}
 
[[رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۱۱ (پیش از میلاد)]]