تفاوت میان نسخه‌های «زبان تاتی ایران»

بخش «تاریخ» (که همه‌اش را خودم قرار داده‌بودم) حذف شد، زیرا برمن خرده گرفته‌شد که تحقیق دست‌اول است و مطالبش در منابع، عینا نیامده
جز (ربات: جایگزینی خودکار متن (-#aaa +#a2a9b1))
(بخش «تاریخ» (که همه‌اش را خودم قرار داده‌بودم) حذف شد، زیرا برمن خرده گرفته‌شد که تحقیق دست‌اول است و مطالبش در منابع، عینا نیامده)
برچسب: حذف حجم زیادی از مطالب منبع‌دار
زبان تاتی از آنجا که یکی از [[زبان‌های ایرانی غربی|زبان‌های ایرانی شمال غربی]] است با [[فارسی]] تفاوت دارد و به [[زبان تالشی]] نزدیک می‌باشد. تاتی، بسیاری از ویژگی‌های آوایی، واژگانی و صرف و نحوی کهن همچون تمایز جنس دستوری، ساخت ارگتیو، مادهٔ مجهول، گردش مصوت‌ها، حالت دوگانهٔ فاعلی و غیرفاعلی در اسم و ... را حفظ کرده است.<ref>زبان تاتی (توصیف گویش تاتی رودبار)، دکتر جهاندوست سبزعلیپور.</ref>
 
== ریشه زبان تاتی ==
== تاریخ ==
تاتی با توجه به اینکه یکی از [[زبان‌های ایرانی غربی|زبان‌های ایرانی شمال غربی]] است بیشترین نزدیکی را به زبان‌های [[تالشی]]، [[کردی]]، [[گیلکی]]، [[زبان مازندرانی|مازنی]] و [[زبان بلوچی|بلوچی]] دارد.
از پیشینهٔ زبان تاتی در دوره‌های [[زبان‌های ایرانی میانه|میانه]] و [[زبان‌های ایرانی باستان|باستان]] اطلاعات دقیق و کاملی در دست نیست. البته این دربارهٔ تمام [[زبان‌های ایرانی]] به جز [[فارسی]] صادق است.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iranian-languages Iranian languages, Encyclopædia Britannica, 2015]</ref> بی‌شک تاتی بازمانده زبان [[زبان پارتی|پارتی]] از دوره [[زبان‌های ایرانی میانه|میانه]] است، اما تاتی و هیچ‌کدام از زبان‌های [[زبان‌های ایرانی غربی|شمال غربی]] ادامه مستقیم زبان پارتی محسوب نمی‌شوند، بلکه تنها گویش‌هایی بازمانده از آنند. یعنی تاتی ادامه مستقیم گویشی خاص از زبان پارتی‌ست که بر کتیبه‌ای نگاشته نشده یا اگر شده به دست ما نرسیده تا بتوانیم ویژگی‌های زبان تاتی میانه را به طور دقیق مشخص کنیم. درواقع کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌هایی که از زبان پارتی بر جای مانده رابطه عمیق زبان‌های شمال غربی با پارتی را روشن کرده و اثبات می‌کند که همه آنها از پارتی مشتق شده‌اند، اما ارتباط هیچکدامشان با پارتی به گونه‌ای نیست که بتوان یکی از آنها را بازمانده مستقیم این زبان دانست.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Parthian-language Parthian language, Encyclopædia Britannica, 2015]</ref>{{سخ}} از اصلی‌ترین بازمانده‌های زبان [[زبان مادی|مادی]] بی‌شک تاتی است.<ref name=":9">Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, G. Asatrian, Vol. 13, pp. 1–58, 2009. (p. 21): "The Central Iranian dialects, and
نظرات بسیاری در مورد ریشه تاتی داده شده است. برخی به شباهت‌های تاتی با [[زبان اوستایی|اوستایی]] اشاره داشته‌اند. عده‌ای نیز کوشیده‌اند به شباهت‌ها و پیوندهای تاتی با [[زبان پهلوی|پهلوی]] اشاره داشته باشند. برخی نیز تاتی را به همراه تالشی و مازندرانی و گیلکی، بازمانده‌های زبان مادی کهن دانسته‌اند. [[دیاکونوف]] در اینباره می‌گوید:<ref name=":8">ای. م. دیاکونوف، "تاریخ ماد"، ۱۹۸۵،‌ فصل ششم</ref>
primarily those of the Kashan area in the first place, as well as the Azari
dialects (otherwise called Southern Tati) are probably the only Iranian
dialects, which can pretend to be the direct offshoots of Median."</ref><ref name=":6">[http://www.worldcat.org/title/grammar-of-southern-tati-dialects/oclc/103871 دستور زبان گویش‌های تاتی جنوبی / احسان یارشاطر، ۲۷۷ صفحه، پاریس، ۱۹۶۹، مقدمه]</ref> تاتی همچنین به دیگر زبان [[زبان‌های ایرانی باستان|هم‌دوره]] مادی یعنی [[زبان اوستایی|اوستایی]] شباهت‌های بسیاری دارد. [[دیاکونوف]] در این باره می‌گوید:<ref name=":8">[http://ketab.ir/modules.php?name=News&op=pirbook&bcode=237873 تاریخ ماد / ای. م. دیاکونوف، ۶۸۴ صفحه، ۱۹۸۵، فصل ششم]</ref>
{{گفتاورد بزرگ}}
«در زمان حاضر هم تات‌ها و تالشان و گلیک‌ها و مازندرانی‌ها به زبان‌هایی سخن می‌گویند که خود بقایای زبان هند و اروپائی می‌باشد که در آغاز زبان ماد شرقی بوده است. امتیاز ویژه این زبان‌ها کهنگی و مهجوری ترکیب اصوات می‌باشد که با زبان پارسی تفاوت داشته و با مادی و پارتی و اوستایی مناسبت دارد.»
{{پایان گفتاورد بزرگ}}
مادی بودن ریشه تاتی را کسان دیگری چون عباس طاهری، اسدالله رحمانی و ابراهیم جهان‌بخش در مقاله‌های «بررسی گویش تاتی تاکستان»، «راهکارهای حفظ زبان تاتی» و «ساختار دستوری تاتی» و همچنین [[احسان یارشاطر]] در دانشنامه اسلام و ایران بیان داشته‌اند.
 
[[احمد کسروی]] معتقد است که زبانی که [[تات‌های ایران|تات‌ها]] بدان سخن می‌گویند در زمان‌های گذشته گسترش زیادی داشته و به استناد شواهد عینی و پژوهش‌های انجام‌شده، زمانی همه مردم آذربایجان و قزوین را در بر گرفته ولی بعدها با اشاعه و استیلای زبان ترکی کم‌کم از بین رفته است.<ref>احمد کسروی، "آذری یا زبان باستان آذربایجان"، 1325، ص 24-25</ref>
زبان تاتی بین قرن [[سده ۷ (میلادی)|۷]] و [[سده ۸ (میلادی)|۸]] میلادی با گذر از دوره [[زبان‌های ایرانی میانه|میانه]] وارد دوره [[زبان‌های ایرانی نو|نو]] شد و تا امروز به حیات خود ادامه داده است. اما در طول این چهارده سده روز به روز از تعداد گویشوران آن کاسته شد. زبانی که تا قرن‌ها در گستره وسیعی از [[قفقاز]] و شمال‌غرب ایران رایج بود و به استناد شواهد عینی و پژوهش‌های انجام‌شده زمانی همه مردم [[آذربایجان]] و [[قزوین]] و [[استان زنجان|زنجان]] و [[شهرستان طارم|طارم]] را در بر می‌گرفت، با اشاعه و استیلای زبان [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی]] آرام آرام جای خود را به این زبان داد تا اینکه امروز تنها بخش‌هایی از شمال و شمال‌باختری ایران تات‌زبان مانده‌اند.<ref name=":20">[http://www.worldcat.org/title/talyshskii-iazyk/oclc/13400417 زبان تالشی / ب. و. میلر، ۲۶۶ صفحه، مسکو: ۱۹۵۳، بخش زبان تاتی]</ref> تا دوره [[صفویان|صفوی]] مناطق بسیار بیشتری در شمال‌غرب ایران تات‌زبان بودند، اما در این [[صفویان|دوره]] تاتی تحت‌تأثیر حوادث خاصی قرار گرفت. دشمنی سختی که بین [[ایران|ایرانیان]] و عثمانیان پدید آمده بود باعث شد تا عثمانی‌ها بارها به [[آذربایجان]] هجوم آورند و حتی چندین نوبت [[تبریز]] را تصرف کنند.<ref>[http://www.iranboom.ir/tarikh/tarikhe-eslami/3524-eshghal-ghatlam-tabriz-tavasot-torkan.html اشغال و قتل‌عام تبریز توسط ترکان عثمانی / نصرالله صالحی، ۵ صفحه، تهران: دانشگاه تهران، نشریه وطن یولی، ۱۳۹۰]</ref> از آنجایی که زبان سیاست و زبان رایج در دربار [[زبان ترکی آذربایجانی|ترکی]] بود و با توجه به سابقه تاریخی‌ای که [[مردمان ترک|ترک‌ها]] در منطقه پیدا کرده بودند، بسیاری از لهجه‌های باقی‌مانده تاتی به ترکی تغییر نمود. بعد از این ترکی زبان شهرها و روستاهای بیشتری شد و همچنان به پیشروی خود ادامه داد.<ref name=":12">[http://ketab.ir/modules.php?name=News&op=pirbook&bcode=1671461 فرهنگ واژگان تاتی (شالی) / نصرالله پورمحمدی املشی و حسین غلامی، ۳۷۸ صفحه، تهران: رسانش، ۱۳۹۱، فصل اول]</ref>{{سخ}}این پیشروی تا قرن [[سده ۱۹ (میلادی)|۱۹]] و [[سده ۲۰ (میلادی)|۲۰]] میلادی ادامه داشته‌است. در حوالی سال [[۱۸۰۰ (میلادی)|۱۸۰۰]] میلادی، در زمان حکومت دودمان ترک‌زبان [[ایل قاجار|قاجار]]، یعنی زمانی که ترکی به زبان اصلی [[آذربایجان]] بدل شده بود، [[ابوالقاسم نباتی]] یکی از مشهورترین شاعران آن زمان، زبان مردم زادگاهش [[اشتبین]] را تاتی نامیده و چند بیت هم به تاتی سروده‌است.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://www.nasrnews.ir/News/tabid/243/ArticleID/30471/حکیم-سید-ابوالقاسم-نباتی-شاعر-نامدار-ایران-ارس-سرزمین-شعر-و-ادب|عنوان= حکیم سید ابوالقاسم نباتی شاعر نامدار ایران / ارس سرزمین شعر و ادب| ناشر = نصر |تاریخ = پنجشنبه، ۵ فروردین ماه، ۱۳۹۴}}</ref> او در یکی از ابیات ترکی‌اش می‌گوید: «خوش‌سلیقه هر یئری، خلقی سراسر مئهریبان/دیللری تاتی، ولی، شیرین زبان‌دیر اوشتیبین». یعنی: «همه جای اشتبین آراسته، مردمانش همه مهربان هستند/زبان تاتی دارند، اما، شیرین‌زبان هستند».<ref name=":10">[http://www.duzgun.ir/تدوین-ها/113-دیوان-اشعار-ترکی-سید-ابوالقاسم-نباتی دیوان اشعار نباتی / سید ابوالقاسم نباتی، ۴۳۵ صفحه، تبریز، ۱۳۷۲]</ref> برخی عنوان «تاتی» در مصرع دوم این شعر را نه نام یک زبان ایرانی، بلکه مرتبط با کلمه «تاتلی» در [[ترکی استانبولی]] می‌دانند؛ و برخی «تاتی» را نام دیگر زبان ترکی یا گویشی خاص از آن، مانند نام زبان [[تاتارها]] که [[زبان تاتاری|تاتاری]] است می‌پندارند. اما از آنجایی که ابوالقاسم نباتی بیتی به زبان تاتی از خود به یادگار گذاشته و در بیت ترکی دیگری از نام «تاتی» به عنوان یک زبان در کنار زبان‌های ترکی، [[عربی]] و فارسی یاد می‌کند، روشن می‌شود که منظور او از «تاتی»، زبانی است که امروزه در بخش‌هایی از [[آذربایجان (ایران)|آذربایجان]] صحبت می‌شود و آن روزها در زادگاه نباتی یعنی [[اشتبین]] زنده بوده‌است، گرچه اکنون دیگر زنده نیست و اهالی اشتبین تنها به زبان ترکی سخن می‌گویند. بیت ترکی نباتی چنین است: «گه ترکی و گاهی عربی و گه فارسی/گه تاتی بوتچین آز و آمون سنکا قریان».<ref name=":10">[http://www.duzgun.ir/تدوین-ها/113-دیوان-اشعار-ترکی-سید-ابوالقاسم-نباتی دیوان اشعار نباتی / سید ابوالقاسم نباتی، ۴۳۵ صفحه، تبریز، ۱۳۷۲]</ref>{{سخ}}در نیمه نخست قرن ۲۰، در نامه‌ای که امیل بایر (استاد زبانشناسی دانشگاه زوریخ) به محمد شایسته (وزیر مختار ایران) نوشته، به استیلای زبان ترکی در مناطق تات‌زبان اشاره کرده است:<ref>[http://ketab.ir/modules.php?name=News&op=pirbook&bcode=89568 زبان فارسی در آذربایجان (دربرگیرنده بیست و سه گفتارنوشته‌های دانشمندان و زبانشناسان) / ایرج افشار، ۴۷۹ صفحه، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار ، ۱۳۶۸، فصل دوم]</ref>
 
{{گفتاورد بزرگ}}
در هر حال می‌توان ریشه اصلی زبان تاتی را [[زبان مادی|مادی]] دانست که در طول قرون متمادی تحت تأثیر اوستایی که زبان مذهبی مردمان این سامان بوده، و فارسی باستان و پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی و فارسی دری، که به ترتیب زبان رسمی حکومت‌های هخامنشی و اشکانی و ساسانی و حکومت‌های پس از اسلام بوده، قرار گرفته، و امروزه در آخرین شکل خود تحت عنوان تاتی درآمده است.<ref>محمدرضا بابایی‌کهن، مقاله "دریچه ای بر تات و تات شناسی"، بخش جمع بندی</ref>
«زبان تاتی خلخال در جنوب شرقی آذربایجان قوی‌ترین تحمل‌ها را در مقابل نفوذ ترکی نشان داده است که علت آن این است که روابط اهالی این ناحیه بیشتر با اهالی نواحی کوه البرز (گیلان و تالش) است که زبان آرین را صحبت می‌کنند. لکن به طوری که دیده می‌شود در این ناحیه نیز یک قریه بعد از دیگری تحت نفوذ ترکی می‌رود. مثلاً اهالی خمیس (خمس) که در پنجاه سال قبل تاتی صحبت می‌کردند، امروز به واسطه رابطه‌ای که با اهالی هروآباد (خلخال) که اهالی آن ترکی صحبت می‌کنند، پیدا کرده است، عموماً ترکی حرف می‌زنند.»
{{پایان گفتاورد بزرگ}}
 
== ادبیات تاتی ==