باز کردن منو اصلی

تغییرات

بدون خلاصه ویرایش
}}
{{مردم آذری}}
'''دَربَند''' ({{Lang-ru|Дербе́нт}}; {{Lang-fa|دربند}}; {{Lang-az|Dərbənd}}; {{Lang-lez|Кьвевар}}; {{Lang-av|Дербенд}}), مرکز [[شهرستان دربند (روسیه)|شهرستان دربند]] شهری بندری در حاشیه [[دریای خزر]]؛ که در جنوبی‌ترین قسمت [[فدراسیون روسیه]] واقع شده است. این شهر به لحاظ اهمیت دومین شهر [[جمهوری داغستان]] با جمعیتی بالغ بر ۱۱۹۲۰۰ نفر (آمار سال ۲۰۱۰) می‌باشد. [[آذربایجانی‌ها]]، [[لزگی]]‌ها و [[مردمان تاباساری|تبرسری‌ها]] بیشترین ساکنان این شهر را تشکیل می‌دهند. دربند مرکز فرهنگی داغستان است و بر دشت ساحلی باریکی میان کوه‌های بزرگتر قفقاز و دریای خزر، به فاصلهٔ ۲۲۵ک۲۲۵ یلومتریکیلومتری شمال غربی باکو واقعستواقع است و با راه آهن و جاده به باکو مرتبط می‌باشد. این ناحیهٔ دارای منابع نفت و گاز طبیعی و همچنین باغستان‌ها، صنعت ماهی‌گیری و کارخانه‌های تهیهٔ مواد غذایی و نساجی است. ناحیهٔ دربند دارای منابع نفت و گاز طبیعی است.
 
شهر دربند به دست [[قباد یکم]] ساسانی تجدید بنا شد و انوشیروان آن را مستحکم گردانید و در ۲۲ق۲۲ه.ق. به دست عربان گشوده شد روزگاری در دست [[شروان‌شاهان]] بود، یکبار شاه عباس صفوی و بار دیگر نادرشاه آن را از ترکان پس گرفتند و در ۱۷۹۶م به دست روس‌ها افتاد و [[پیمان ترکمانچای]] آن را از ایران جدا ساخت.<ref>نوایی، عبدالحسین: [http://www.ensani.ir/fa/content/172027/default.aspx دربند نامه ون ذکر جنگ ابراهیم خان.]</ref>
 
== تاریخچه ==
در لغتنامه دهخدا در مورد دربند آمده است که شهری است مشهور بر لب دریا از بناهای انوشیروان شاه ایران که چون در آن بندند مغول و تاتار را راه به آذربایگان و ایران نبود، اکنون به باب‌الابواب مشهور است و در قدیم آنرا ایران‌دژ می‌نامیده‌اند، یعنی دروازهٔ ایران که چون آنرا می‌بسته‌اند راه آمد و شد با ایران از خارج بسته می‌شد، و بعضی گفته‌اند ایران گریز، یعنی دروازهٔ آهنی.
 
ناحیهٔ اطراف دربند در ایام باستانی آلبانیا نام داشت و گردنهٔ باریک بین دریا و کوه‌های قفقاز در محل دربند در ایام باستانی، تنگهٔ خزر یا دروازهٔ خزر یا دروازهٔ آلبانیا نام داشت. گردنهٔ دربند از ایام باستانی و هم در دورهٔ اسلامی برای دفاع از حملات مهاجمین شمالی اهمیت بسیار داشت. تاریخ تأسیس دربند و مستحکم کردن گردنهٔ دربند بدرستی معلوم نیست. شهر دربندرادربند را معمولاً با شهر باستانی آلبانا پایتخت [[آلبانیا]] یکی می‌شمرند و گویند نام فارسی دربند پس از تجدید بنای شهر بدست قباد اول ساسانی رایج شد. [[خسرو انوشیروان]] (قرن ششم میلادی) دربند را مستحکم کرد و گویند دیواری بطول هفت فرسنگ از کوه بدریا ساخت و بقایای این دیوار (دیوار قفقاز) که بعضی آنرا همان سد سکندر شمرده‌اند، هنوز باقی است.<ref name="ReferenceA">مدخل دربند در لغتنامه دهخدا. برگرفته از دائرةالمعارف فارسی مصاحب.</ref>
 
در سال ۲۲ هَ۲۲ه. ق؛ که مسلمانان برای نخستین بار به دربند رسیدند، دربند در تصرف پادگانی ایرانی بود. با وجود تهاجمات اعراب در سده نخست هجری بدین حدود و منازعاتی که با اعراب داشتند ظاهراً این ناحیه اول بار بوسیلهٔ مسلم تحت استیلای اعراب و مسلمین درآمد، و گویند وی دربند را از نو ساخت (۱۱۵ هَ۱۱۵ه. ق). در کتب جغرافیایی مسلمانان، احوال استحکامات و دروازه‌های دربند یا بنام عربی آن باب‌الابواب یا باب و الابواب بتفصیل و با لحنی تا حدی مبالغه‌آمیز بیان شده است.
 
اعراب مسلمان برای محافظت از خلافت عربی در مقابل حملات [[خزرها]]، در دربند استحکاماتی بنا کردند. عناوین تعدادی از مناطق مسکونی که تاکنون نیز باقی مانده است گواه نقاط دفاعی در دربند است. در اینجا می‌توان از محمدیه، اغلبی و دیگر عناوین نام برد. علاوه بر آن اعراب، مهاجران شرق مسلمان را در تمام منطقه ساکن کردند. به نوشته تاریخ‌نگاران در دوران مختلف در دربند و داغستان جنوبی، ده‌ها هزار خانواده از عراق و شام و دیگر نواحی [[جهان عرب]] در آنجا ساکن شده بودند. در خود دربند ۲۴ هزار جنگجوی عرب با خانواده‌هایشان ساکن شده بودند که به بخش‌های مجزا تقسیم شده بودند - محله فلسطینی‌ها، دمشقی‌ها، خمسی‌ها، موصلی‌ها، جزایری و قیصری‌ها. در هر یک از آنها مسجدی بنا شده بود. علاوه بر آن مسجد بزرگی به نام «مسجد الجامی» ساخته شده بود. این مسجد تا کنون باقی مانده است و از عنوان «جمعه مسجد» برخوردار است. این مسجد یکی از قدیمی‌ترین مساجد موجود در روسیه و در جهان است که نامش در فهرست میراث [[یونسکو]] وارد شده است.<ref>[http://ir.sputniknews.com/persian.ruvr.ru/radio_broadcast/6871320/63279864/ اولین مسلمانان در خاک روسیه]. در: صدای روسیه. ۱ ژانویهٔ ۲۰۱۲.</ref>
 
امیران دربند یک چند از قرن چهارم هجری دست‌نشاندهٔ [[شروان‌شاهان]] بوده‌اند، با این حال بعضی از حکام نیز در این ولایت به استقلال فرمانروایی کرده‌اند و از برخی از آنها بعنوان دارای دربند نام برده شده. در عهد مغول دربند گاه در تصرف شروان‌شاهان و گاه دارای حکام مستقل بود و امیر تیمور نیز که آنجا را گرفت به شروانشاه واگذاشت. در ۸۹۲ هَ۸۹۲ه.ق. شیخ حیدر به محاصرهٔ دربند شتافت و در جنگ ترکمانان [[آق‌قویونلو]] کشته شد، لیکن پسرش شاه اسماعیل اول صفوی دربند و شیروان را در ۹۱۵ هَ۹۱۵ه.ق. تسخیر کرده و بعد از آن دربند تابع حاکم شیروان ماند. در ۹۸۶–۱۰۱۵ هَ۹۸۶–۱۰۱۵ه.ق. دربند در دست ترکان عثمانی بود. تا آنکه شاه عباس اول صفوی آن رابازستاند، بعدها پتر کبیر بر آنجا دست یافت (۱۷۲۲ م۱۷۲۲م). ولیکن [[نادرشاه]] آنرا به ایران بازگرداند (۱۱۴۷ هَ۱۱۴۷ه.ق. / ۱۷۳۵ م۱۷۳۵م). بعد از نادرشاه دربند یک چند استقلال یافت لیکن بعد از [[فتحعلی خان کوبائی]] و پسرش شیخ علی خان که در آنجا فرمان راندند دربند بدست روسیه افتاد (۱۷۹۶ م۱۷۹۶م). و سرانجام بموجب عهدنامهٔ گلستان (۱۲۲۸ هَ۱۲۲۸ه.ق. / ۱۸۱۳ م۱۸۱۳م). دولت ایران آنرا به روسیه واگذار کرد. در جنگ داخلی ۱۹۱۷–۱۹۲۱ م۱۹۱۷–۱۹۲۱م. قسمت بزرگی از شهر ویران شد.<ref name="ReferenceA"/>
 
== دژ دربند ==