تفاوت میان نسخه‌های «اوگتای خان»

جز
(رفع ابهام جغتای)
|given name=
|succession=[[خاقان]]
|reign=13۱۳ Septemberسپتامبر 1229۱۲۲۹11۱۱ Decemberدسامبر 1241۱۲۴۱
|coronation=13 September 1229 in [[قورولتای]] at the [[Kherlen River|Kherlen]]'s Khödöö Aral, Mongolia
|predecessor=[[چنگیزخان]]
|father=[[چنگیزخان]]
|mother=[[بورته]]
|birth_date=7۷ Novemberنوامبر 1186۱۱۸۶
|death_date=11۱۱ Decemberدسامبر 1241۱۲۴۱ (aged 55)
|death_place=[[مغولستان]]
|religion=[[تنگری‌باوری]]
[[پرونده:CoronationOfOgodei1229.jpg|بندانگشتی|راست|تاج‌گذاری اوگتای در ۱۲۲۹. از کتاب [[جامع‌التواریخ]] تألیف [[رشیدالدین همدانی]].]]
 
پس از چهل روز گفتگو سرانجام اوگتای پذیرفت. [[جغتای‌خان|جغتای]] برادر بزرگ‌تر دست راست او را گرفت و اوتچتکین که عمش بود دست چپش را گرفت و او را در ساعتی که اخترشماران تعیین کرده بودند بر [[تخت پادشاهی]] نشاندند. همه [[شاهزادگان جهان|شاهزادگان]] و امیران دربار به یکبار زانو زدند و او را قاآن نام نهادند و شاهزادگان مغول از اردو بیرون رفته سه بار پیش آفتاب زانو زدند. پس از آن دوباره جشنی بزرگ برپا کردند و در آن اوگتای گنجینه‌های چنگیز را که از سرزمینهای گوناگون غارت کرده و گرد آورده بود میان شاهزادگان و امیران مغول تقسیم نمود و دستور داد تا سه روز جهت روان چنگیز به مردم غذا بدهند و به مقتضای رسم اجدادان خود [[چهل تن]] از دختران زیباروی را که از نسل امیران بودند آراسته و بر اسپان سوار کرده نزد روح چنگیز فرستادند. اوگتای پس از برنشستن بر تخت لشکرها به اطراف روان ساخت تا خللی راکه پس از مرگ چنگیز دست داده بود جبران کند و [[جورماغون]] را با سی هزار سپاه به پس‌راندن [[جلال الدین منکبرنی|سلطان جلال الدین خوارزمشاه]] مامورمأمور کرد.
 
جانشین اوگتای خان فرزند او [[گویوک خان]] بود که اسما شش سال و رسماً دو سال حکومت کرد. در چهار سال اول مادرش به عنوان [[نایب السلطنه]] حکومت می‌کرد.
 
== زندگی ==
به نظر می رسدمی‌رسد که مغولان و ترکان نوزادان را برای سالم ماندن از چشم حسود و آسیب ارواح خبیث، نام بد می گذاشتندمی‌گذاشتند. معنای نام اول اوکتای نیز احتمالاً ناقص، نامرزون و بی اندام بوده است. مادر وی یسونجین محبوب ترینمحبوب‌ترین زن چنگیز و بانوی اول مغولستان بود. اوگتای خواتین بسیار زیادی داشته است ولی تعداد خوایای او 60۶۰ نفر بوده است. در میان خواتین وی چهارنفر از شهرت برخوردار بودند: 1۱) بوراقچین، 2۲) توراکته، 3۳) موکا، 4۴) جاجین بناکتی .<ref name=":1">{{یادکرد کتاب|عنوان=مغولان و حکومت ایلخانی در ایران|نام خانوادگی=بیانی|نام=شیرین|ناشر=سمت|سال=1384|شابک=|مکان=تهران|صفحات=186}}</ref>
 
اوگتای هفت پسر داشته که توراکنه ما در پنج پسر بزرگتر بوده است.
 
1)# کیوک: فرزند توراکته خاتون بود گرچه اوکتای شیرامون پسرزاده یپسرزادهٔ خود را به عنوان ولیعهد انتخاب کرده بود اما بعد از وفات او تراکنه خاتون و فرزندان اوکتای خلاف فرمان او کردند و کیوک را با آن که مبتلا به بیماری هایبیماری‌های مزمن بود به تخت خانی نشاندند.
2)# کوتال
3)# کوچو: این پسر بیسار عاقل و مورد قبول اوکتای بود و او قصد داشت که وی را ولیعهد خود کند اما وی در زمان حیات اوکتای وفات یافت و اوکتای به دلیل علاقه ایعلاقه‌ای که به وی داشت شیرامون فرزند وی را به این مقام برگزید.
4)# قراچار
5)# قاشی
6)# قران اغولآغول
7۷) ملک<ref name=":0" />
 
اوکتای قاآن پادشاهی عاقل و عادل و جوانمرد بود. وی بیشتر وقت خود را به شرابخواری و خوشگذرانی می گذراندمی‌گذراند و چنگیز خان همیشه وی را نصیحت می کردهمی‌کرده است. چنگیز خان که از اوضاع و احوال فرزندان خود مطلع بود هرکدام را مسئول کاری کرد.<ref name=":0" /> وی مسئله یمسئلهٔ جانشینی اوکتای را در زمان حیات خود روشن کرد و این مسئله را با سایر فرزندان خود و بزرگان مغول در میان گذاشت و آن هاآن‌ها نیز از فرمان او تبعیت کردند. تولی، که بزرگتر از اوکتای بود با وجود اینکه اوکتای از جانب پدر رسماً به مقام قاآنی انتخاب شده بود به طور غیررسمی تا تعیین اوکتای از طرف قوریلتا با کمک سه نفر از مشاوران پدرش به مدت دو سال به طور غیررسمی فرمانروایی کرد.
2) کوتال
 
سرانجام دو سال و نیم بعد از مرگ چنگیز یعنی در بهار سال 626۶۲۶ در کنار نهر کرولن در نتیجه ینتیجهٔ قوریتیای که تشکیل شد اوکتای به طور رسمی به مقام قاآنی انتخاب شد. اوکتای در ابتدا با قبول این مقام مخالف بود به اصرار برادران و برادرزادگان خود این تکلیف را که وصیت پدر خویش بود را پذیرفت و به مقام قاآنی رسید.
3) کوچو: این پسر بیسار عاقل و مورد قبول اوکتای بود و او قصد داشت که وی را ولیعهد خود کند اما وی در زمان حیات اوکتای وفات یافت و اوکتای به دلیل علاقه ای که به وی داشت شیرامون فرزند وی را به این مقام برگزید.
 
کسی که بیشتر از بقیه یبقیهٔ افراد در زمان چنگیز به جانشینی اوکتای اصرار داشت شخصی به نام یلوچوت سای مشاوری چینی چنگیز بود وی قصد داشت شخصی عادل و سلیم و بی آزار به مقام خانی برسد که بتواند خرابی هایخرابی‌های عهد چنگیز را جبران کند به همین دلیل به اوگتای که بیشتر به عیش و عشرت و خوشگذرانی مایل بود تا کشت و کشتار و خرابی و ویرانی توجه داشت که سرانجام نیز به مقصود خود رسید و اوگتای نیز او را حاکم ولایت چینی متعلق به مغول و مستوفی خود کرد.<ref name=":0" />
4) قراچار
 
وی بعد از اینکه بر تخت خانی نشست نخست با عقل و درایتی که داشت یاساها را بر قائدهقائدهٔ ی دوره یدورهٔ چنگیزخان مقرر کرد و گران با فرماندهی برادران خود به مناطق مختلف فرستاد. تا رنج و وی تمامی جریمه او افرادی که مرتکب خطایی شده بودند را بخشید و گفت اگر کسی گستاخی کند و مرتکب کار خطایی شود مکافات و جریمه یجریمهٔ آن فراخود گناه او به او می رسدمی‌رسد. در ایران اوضاع بسیار آشوب بود. سلطان جلال الدین هنوز می کردمی‌کرد وی چراطاغون نویان را به همراه جمعی از امرا و سی هزار سوار به دفع او روانه کرد.
5) قاشی
 
ولی با کمک هاییکمک‌هایی که پس از امرا و حکام ترکستان و حکام مغولی خوارزم گرفت و نیز تعداد خشرهایی که در خراسان به دست آورد تعداد نفرات اردوی او به 900۹۰۰ هزار نفر رسید که از راه اسفراین بو وی خود را به صفحات غربی ایران رسانیدند و در آن موقع سلطان جلال الدین خوارزمشاه در (خوی) به سر می بردمی‌برد. پایان کار سلطان جلال الدین بعد از چندب رخورد با مغولان فرار به کوه هایکوه‌های میاخارتین و قتل او به دست یکی از اکراد بود.
6) قران اغول
 
اگتای قاآن فردی زیرک و هشیار بود در صورت لزوم فردی دست و دلباز بود و در جای خود سختگیر و بی رحم دلی آنچه صفت مشخصه یمشخصهٔ وی بود توجه وی به اسلام بود وی در تمام دوران سلطنت خویش روش سازش را برای به مسلمانان در بیشتر گرفت و برای آن ارجحیت خاصی نسبت به دیگر اقوام و قائل بود. به همین دلیل اوگتای وی در جهت گسترش سیاست اسلام دوستی خود فرمان هاییفرمان‌هایی در زمینه یزمینهٔ انجام فرائض دینی صادر کرد از جمله آزاد بودن مسلمانان در ساختن مساجد و مدارس و ابنیه یابنیهٔ خیر، نزدیک صدهزار دینار زر سرخ و دو هزار جامعه برای مشایخ و روحانیون دیگر فرستاد. در زمان اوگتای حکومت ایالات مسلمان همزمان در اختیار محمود یلواج باقی ماند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ایران از حمله یحملهٔ مول تا پایان تیموریان|نام خانوادگی=ولایتی|نام=علی اکبر|ناشر=امیرکبیر|سال=1392|شابک=|مکان=تهران|صفحات=239}}</ref>
7) ملک<ref name=":0"/>
 
چنگیر هر کدام را به امری مخصوص اختیار کرده بود بزرگترین توشی در کار صیدو کار که نزدیک ایشان کاری شگرف و پسندیده است.است؛ و جغتای را که از وفروتر بود در تنفیذ یاسا و سیاست و التزام آن و مؤاخذت و عقاب بر ترک آن گزیده و اوگتای را بعقل ورای و تدبیر ملک اختیار کرده و تولی را بترتیب و ولیت جیوش جنود ترجیح نهاده.<ref name=":0" />
اوکتای قاآن پادشاهی عاقل و عادل و جوانمرد بود. وی بیشتر وقت خود را به شرابخواری و خوشگذرانی می گذراند و چنگیز خان همیشه وی را نصیحت می کرده است. چنگیز خان که از اوضاع و احوال فرزندان خود مطلع بود هرکدام را مسئول کاری کرد.<ref name=":0"/> وی مسئله ی جانشینی اوکتای را در زمان حیات خود روشن کرد و این مسئله را با سایر فرزندان خود و بزرگان مغول در میان گذاشت و آن ها نیز از فرمان او تبعیت کردند. تولی، که بزرگتر از اوکتای بود با وجود اینکه اوکتای از جانب پدر رسماً به مقام قاآنی انتخاب شده بود به طور غیررسمی تا تعیین اوکتای از طرف قوریلتا با کمک سه نفر از مشاوران پدرش به مدت دو سال به طور غیررسمی فرمانروایی کرد.
 
در روزگار پدر همراه او و دیگر برادران در جنگ با قبیله هایقبیله‌های مغول، لشکرکشی به [[چین شمالی]] و ایران شرکت داشت و در فتح اشرار خوارزم حضور داشت. وی کوکتای و سوبدای را به سوی قیجاق و بلغارهای ولگا و [[اروپای شرقی]] و گروهی از فرماندهان را به سوی چین شمالی، تبت، کره و منچوری فرستاد.فرستاد؛ و خود در سال 627۶۲۷ ق همراه توس برادر بزرگتر خود به چین شمالی لشکرکشی کرد. این لشکرکشی تا 631۶۳۱ ادامه یافت.
سرانجام دو سال و نیم بعد از مرگ چنگیز یعنی در بهار سال 626 در کنار نهر کرولن در نتیجه ی قوریتیای که تشکیل شد اوکتای به طور رسمی به مقام قاآنی انتخاب شد. اوکتای در ابتدا با قبول این مقام مخالف بود به اصرار برادران و برادرزادگان خود این تکلیف را که وصیت پدر خویش بود را پذیرفت و به مقام قاآنی رسید.
 
در زمان اوکتای اوضاع برخی نقاط بخصوص خراسان آشفته بود. اوگتای برای سرکوبی مخالفان چراماغون و طایربهادر را مأمور کرد . طایر سعی کرد که حکومت خراسان را از سلطه یسلطهٔ چینمتور قراقتایی به درآورد. سرانجام اوگتای چراماغون و طایر را از دخالت در کارها منع کرد و حکومت چینمتور را به رعیت شناخت. وی در سال 632۶۳۲ ق/ 1235۱۲۳۵ شهر قرار قروم را در ساحل رود اروخون بنا نهاد و در آن شهر جینی هاجینی‌ها و مسلمانان هر یک کاخی به شیوه یشیوهٔ معماری خویشتن برای او ساختند و باغهای زیبایی در آن شهر و اطراف آن ایجاد کردند و نخستین بار در آن شهر به کشاورزی پرداخته شد وی دستور داد تا در سرتاسر [[امپراطوری مغول]] توقفگاههای،توقفگاه‌های، سواران زبره و اسبهای تازه نفستازه‌نفس نگهداری شود و مامورانمأموران سفیدان و بازرگانان به آسانی و به سرعت بتوانندرفت‌وآمد نمایند. هر یک از بزرگان، امیران، و حاکمان وظیفه یافتند تا در تدارک آن سازمان بکوشند. قاآن همچنین فرمان داد تا [[شهر هرات]] را که پس از لشکرکشی مغول جز ویرانه ایویرانه‌ای از آن برجای نمانده بود آباد کنند و در 636۶۳۶ ق/ 1239م۱۲۳۹م فرمان داد که 200۲۰۰ خانوار از مردم هرات که کوچ کرده بودند بازگردانده شوند. در 637۶۳۷ ق به فرمان او به شهر هرات آب رسانده شد. اوگتای قاآن پس از بازگشت از چین دیگر در هیچ لشکرکشی شرکت نکرد و همواره به شکار و خوش گذرانی مشغول بود و برخی از مورخان افراط وی را در این کار سبب مرگ زودرس او دانسته انددانسته‌اند.<ref name=":1" />
کسی که بیشتر از بقیه ی افراد در زمان چنگیز به جانشینی اوکتای اصرار داشت شخصی به نام یلوچوت سای مشاوری چینی چنگیز بود وی قصد داشت شخصی عادل و سلیم و بی آزار به مقام خانی برسد که بتواند خرابی های عهد چنگیز را جبران کند به همین دلیل به اوگتای که بیشتر به عیش و عشرت و خوشگذرانی مایل بود تا کشت و کشتار و خرابی و ویرانی توجه داشت که سرانجام نیز به مقصود خود رسید و اوگتای نیز او را حاکم ولایت چینی متعلق به مغول و مستوفی خود کرد.<ref name=":0"/>
 
زمانی که اقرار مورد هجوم مغول قرار گرفت لشکری از ارتش مغول تشکیل شده از هزار سوار تحت فرماندهی با فرمان هاییفرمان‌هایی برای از بین بردن هرگونه تهدید از طرف جنوب و عزیمت به طرف ماورالنهر، به طرف جنوب رهسپار شد. بر لشکر جوحی نیز دستور داده شد که به دنبال لشکر جبر رود و پس از آن جدا شود و به طرف پادگان هایپادگان‌های خوارزمگاه در فجند یورش برد.<ref name=":1" />{{امپراتوری مغول}}
وی بعد از اینکه بر تخت خانی نشست نخست با عقل و درایتی که داشت یاساها را بر قائده ی دوره ی چنگیزخان مقرر کرد و گران با فرماندهی برادران خود به مناطق مختلف فرستاد. تا رنج و وی تمامی جریمه او افرادی که مرتکب خطایی شده بودند را بخشید و گفت اگر کسی گستاخی کند و مرتکب کار خطایی شود مکافات و جریمه ی آن فراخود گناه او به او می رسد. در ایران اوضاع بسیار آشوب بود. سلطان جلال الدین هنوز می کرد وی چراطاغون نویان را به همراه جمعی از امرا و سی هزار سوار به دفع او روانه کرد.
 
ولی با کمک هایی که پس از امرا و حکام ترکستان و حکام مغولی خوارزم گرفت و نیز تعداد خشرهایی که در خراسان به دست آورد تعداد نفرات اردوی او به 900 هزار نفر رسید که از راه اسفراین بو وی خود را به صفحات غربی ایران رسانیدند و در آن موقع سلطان جلال الدین خوارزمشاه در (خوی) به سر می برد. پایان کار سلطان جلال الدین بعد از چندب رخورد با مغولان فرار به کوه های میاخارتین و قتل او به دست یکی از اکراد بود.
 
اگتای قاآن فردی زیرک و هشیار بود در صورت لزوم فردی دست و دلباز بود و در جای خود سختگیر و بی رحم دلی آنچه صفت مشخصه ی وی بود توجه وی به اسلام بود وی در تمام دوران سلطنت خویش روش سازش را برای به مسلمانان در بیشتر گرفت و برای آن ارجحیت خاصی نسبت به دیگر اقوام و قائل بود. به همین دلیل اوگتای وی در جهت گسترش سیاست اسلام دوستی خود فرمان هایی در زمینه ی انجام فرائض دینی صادر کرد از جمله آزاد بودن مسلمانان در ساختن مساجد و مدارس و ابنیه ی خیر، نزدیک صدهزار دینار زر سرخ و دو هزار جامعه برای مشایخ و روحانیون دیگر فرستاد. در زمان اوگتای حکومت ایالات مسلمان همزمان در اختیار محمود یلواج باقی ماند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ایران از حمله ی مول تا پایان تیموریان|نام خانوادگی=ولایتی|نام=علی اکبر|ناشر=امیرکبیر|سال=1392|شابک=|مکان=تهران|صفحات=239}}</ref>
 
چنگیر هر کدام را به امری مخصوص اختیار کرده بود بزرگترین توشی در کار صیدو کار که نزدیک ایشان کاری شگرف و پسندیده است. و جغتای را که از وفروتر بود در تنفیذ یاسا و سیاست و التزام آن و مؤاخذت و عقاب بر ترک آن گزیده و اوگتای را بعقل ورای و تدبیر ملک اختیار کرده و تولی را بترتیب و ولیت جیوش جنود ترجیح نهاده.<ref name=":0"/>
 
در روزگار پدر همراه او و دیگر برادران در جنگ با قبیله های مغول، لشکرکشی به [[چین شمالی]] و ایران شرکت داشت و در فتح اشرار خوارزم حضور داشت. وی کوکتای و سوبدای را به سوی قیجاق و بلغارهای ولگا و [[اروپای شرقی]] و گروهی از فرماندهان را به سوی چین شمالی، تبت، کره و منچوری فرستاد. و خود در سال 627 ق همراه توس برادر بزرگتر خود به چین شمالی لشکرکشی کرد. این لشکرکشی تا 631 ادامه یافت.
 
در زمان اوکتای اوضاع برخی نقاط بخصوص خراسان آشفته بود. اوگتای برای سرکوبی مخالفان چراماغون و طایربهادر را مأمور کرد . طایر سعی کرد که حکومت خراسان را از سلطه ی چینمتور قراقتایی به درآورد. سرانجام اوگتای چراماغون و طایر را از دخالت در کارها منع کرد و حکومت چینمتور را به رعیت شناخت. وی در سال 632 ق/ 1235 شهر قرار قروم را در ساحل رود اروخون بنا نهاد و در آن شهر جینی ها و مسلمانان هر یک کاخی به شیوه ی معماری خویشتن برای او ساختند و باغهای زیبایی در آن شهر و اطراف آن ایجاد کردند و نخستین بار در آن شهر به کشاورزی پرداخته شد وی دستور داد تا در سرتاسر [[امپراطوری مغول]] توقفگاههای، سواران زبره و اسبهای تازه نفس نگهداری شود و ماموران سفیدان و بازرگانان به آسانی و به سرعت بتوانندرفت‌وآمد نمایند. هر یک از بزرگان، امیران، و حاکمان وظیفه یافتند تا در تدارک آن سازمان بکوشند. قاآن همچنین فرمان داد تا [[شهر هرات]] را که پس از لشکرکشی مغول جز ویرانه ای از آن برجای نمانده بود آباد کنند و در 636 ق/ 1239م فرمان داد که 200 خانوار از مردم هرات که کوچ کرده بودند بازگردانده شوند. در 637 ق به فرمان او به شهر هرات آب رسانده شد. اوگتای قاآن پس از بازگشت از چین دیگر در هیچ لشکرکشی شرکت نکرد و همواره به شکار و خوش گذرانی مشغول بود و برخی از مورخان افراط وی را در این کار سبب مرگ زودرس او دانسته اند.<ref name=":1"/>
 
زمانی که اقرار مورد هجوم مغول قرار گرفت لشکری از ارتش مغول تشکیل شده از هزار سوار تحت فرماندهی با فرمان هایی برای از بین بردن هرگونه تهدید از طرف جنوب و عزیمت به طرف ماورالنهر، به طرف جنوب رهسپار شد. بر لشکر جوحی نیز دستور داده شد که به دنبال لشکر جبر رود و پس از آن جدا شود و به طرف پادگان های خوارزمگاه در فجند یورش برد.<ref name=":1"/>{{امپراتوری مغول}}
 
== منابع ==
۴۶۰

ویرایش