تفاوت میان نسخه‌های «اوضاع اداری سلجوقیان»

هیچ تغییری در اندازه به وجود نیامده‌ است. ،  ۳ سال پیش
تمیزکاری، + ویرایش با ماژول ابرابزار با استفاده از AWB
جز (تمیزکاری، + ماژول گروه‌بندی ارجاع با استفاده از AWB)
(تمیزکاری، + ویرایش با ماژول ابرابزار با استفاده از AWB)
دولت سلجوقی از جمله دولتهایی بود که نظام اداری بسیار منظم و قانونمدی داشت. در واقع قدرت امپراتوری سلجوقی از نظام اداری آن سرچشمه می‌گرفت که مانند یک اسکلت آن را محکم و استوار نگاه می‌داشت و بی شک بدون قدرت دیوانسالاران ایرانی سلجوقیان ترکمن از پس اداره چنین سیستم عظیمی برنمی‌آمدند.<ref>اقبال آشتیانی، عباس. وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی ، انتشارات دانشگاه تهران، تهران۱۳۳۸، صفحهصفحهٔ ۱۸</ref> به همین دلیل دوران سلجوقی به عنوان عصر طلایی دیوان داری در ایران بعد از اسلام شناخته می‌شود.
 
با سقوط دولت سامانی در خراسان، دیوانسالاران و نخبگان ایرانی بازمانده،‌ضمنبازمانده، ضمن حفظ ارزش هاارزش‌ها و فرهنگ هایفرهنگ‌های قومی و ملی خود به خدمت ترکان غزنوی و سلجوقی در آمدهدرآمده و سلجوقیان نیز از تجربیات آنها در عرصه دیوانسالاری بهره بردند.<ref name=ToolAutoGenRef1>{{یادکرد کتاب|عنوان=دیوانسالاری در عهد سلجوقی|نام خانوادگی=کلوزنر|نام=کارلا|ناشر=امیرکبیر|سال=۱۳۸۱|شابک=|مکان=تهران|صفحات=صفحه ۳۳}}</ref> لذا ساختار اداری ایران در عصر سلجوقی را می توانمی‌توان تداوم ساختارهای دیوانسالاری غزنوی و سامانی، در پوشش یک امپراتوری و با اندکی تغییر جزییات دانست.
 
== دیوان وزارت ==
[[پرونده:Nizam al-Mulk Mashhad.jpg|بندانگشتی|خواجه نظام الملک توسی، وزیر الب ارسلان و ملکشاه سلجوقی، یکی از برجستهبرجسته‌ترین ترین چهره هایچهره‌های دیوان داری و وزارت در تاریخ ایران بعد از اسلام است.]]
وزارت منصبی مهم و اساسی و تقریباً هم پایه با نخست وزیر امروزی بود.<ref>انوری، حسن. اصطلاحات دیوانی در دوره غزنوی و سلجوقی، کتابخانه طهوری، تهران ۱۳۵۵، صفحهصفحهٔ ۴۸</ref>اکثر وزرای عصر سلجوقی در دستگاه سامانی یا غزنوی مشغول به فعالیت بودند که با سقوط این سلسله‌ها به سلاجقه پیوستند. چنانکهچنان‌که چهار وزیر نخست این سلسله در دوره [[طغرل‌بیگ|طغرل بک]] یعنی ابوالفتح رازی،‌رازی، حسین بن علی بن میکاییل، ابومحمد دهستانی و عمروک رباطی، متصدیان سابق دولت غزنوی و سامانی بوده اندبوده‌اند.
 
وزیر در رأس همه دیوانها قرار داشت و تمامی دیوانها و رییسانشان زیر نظر او به فعالیت می‌پرداختند و به همین دلیل به دیوان وزارت، '''دیوان اعلاء''' نیز می‌گفتند. وزیر بعد از سلطان عالیترین مقام رسمی کشور بود.
 
=== وظایف وزیر ===
# وظایف مالی: حفظ اوضاع مساعد مالی و ذخیره پول در موارد اضطراری
# وظایف نظامی: گمارش و به کارگیری قشون
# وظایف قضایی: دعاوی و اختلافاتی که قابل رسیدگی در محاکم شرعی نبود توسط وزیر بررسی می شدمی‌شد. همچنین گمارش مأمورین قضایی نیز در حیطه وظایف وزیر بود
# وظایف مذهبی: تأسیس مساجد و اماکن مذهبی و تشویق و مراقبت از فرقه هایفرقه‌های متمایل به اهل سنت و تصوف
# امور تشریفات: حضور به عنوان نماینده سلطان در نزد خلیفه و ایام تشریفات<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=دیوانسالاری در عهد سلجوقی|نام خانوادگی=کلوزنر|نام=کارلا|ناشر=امیرکبیر|سال=۱۳۸۱|شابک=|مکان=تهران|صفحات=صفحه ۵۳ تا ۵۶}}</ref>
 
== دیوان استیفا ==
=== اقطاع ===
{{اصلی|اقطاع}}
یکی از خصایص مهم نظام دیوانی سلجوقیان واگذاری اقطاع بود که در زیر مجموعه وظایف دیوان استیفا قرار داشت. اقطاع زمین‌های خاصه سلطان بود که به سپهسالاران و سپاهیان و کارگزاران دولت اجاره داده می‌شد. اقطاع داران تنها دریافت مالیات ولایت و گاهی برخی اختیارات محدود دیگر را داشتند که مقدار معینی از آن به خزانه سلطان پرداخت می شدمی‌شد و این سلطان بود که اداره مناطق را بر عهده داشت. واگذاری اقطاع در دوره سلجوقی بیشتر به منظور تأمین بودجه خزانه خالی حکومت صورت می گرفتمی‌گرفت.<ref>لمبتن، آن. تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه آژند، یعقوب، نشر نی، تهران ١٣۷۲، صفحه ٤١</ref>
 
انواع اقطاع بر این قرار بود:
 
۱. '''اقطاع دیوانی''': زمین‌هایی که به امرا واگذار می‌شد
 
۲.'''اقطاع لشکری''':اقطاعاتی که به سپاهیان واگذار می‌شد.
 
۳.'''اقطاع شخصی''':اقطاعاتی که به صورت ارثی از پدر به پسر می‌رسید و اجاره‌ای بابت آن گرفته نمی‌شد.<ref>نوذری، عزت‌الله. تاریخ اجتماعی ایران ، انتشارات خجسته، تهران ۱۳۹۰، صفحه ۱۸۶ و ۱۸۷</ref>
 
اقطاع در دوران سلاجقه توسعه وسیعی یافت و اوج تلاش‌ها برای پیشرفت نظام اقطاع داری در دوران [[خواجه نظام الملک]] وزیر جلال الدین [[ملکشاه]] سلجوقی صورت گرفت. از دید خواجه نظام الملک : « مقطعان که اقطاع دارند باید بدانند که ایشان را بر رعایا جز آن نیست که مال حق که بدیشان حوالت کرده اندکرده‌اند از ایشان بستانند بر وجهی نیکو و چون آن بستدند آن رعایا بتن و مال و زن و فرزند و ضیاع و اسباب از ایشان ایمن باشند و مقطعان را برایشان سبیلی نبود.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیاست نامه یا سیرالملوک|نام خانوادگی=خواجه نظام الملک توسی|نام=|ناشر=علمی و فرهنگی|سال=۱۳۸۷|شابک=|مکان=تهران|صفحات=صفحه ۴۳}}</ref>
 
== دیوان طغرا، انشا و رسایل ==
کار اصلی دیوان طغرا عبارت از کشیدن خط قوسی بر روی نامه‌ها و فرمان هافرمان‌ها مابین علامت سلطان و بسم الله بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|نام خانوادگی=اقبال آشتیانی|نام=عباس|ناشر=دانشگاه تهران|سال=۱۳۳۸|شابک=|مکان=تهران|صفحات=صفحه ۲۹}}</ref> کشیدن خط قوس بر روی فرمان‌ها به مانند مهر تٲیید سلطان بر اجرای یک فرمان محسوب می شدمی‌شد که به مسئول کشیدن این خط قوس'''طغرایی''' گفته می‌شد.
 
بخش دوم دیوان طغرا، دیوان رسایل و انشا بود که بر امور نامه نگاری و مکاتبات کلی امپراتوری نظارت داشت. این دیوان متشکل از تعداد زیادی از منشیان و کاتبان از ولایات مختلف بود که زیر نظر '''رئیس دیوان رسایل و انشا''' (نام دیگر طغرایی) فعالیت می‌کردند. رئیس دیوان رسایل علاوه بر نظارت بر فعالیت منشیان و کاتبان، در نبود وزیر نیابت صدارت را نیز بر عهده داشت.
|نامه دیوانی سرگشاده
|-
|توقیع
|امضا و مهر سلطان در زیر نامه (با طغرا متفاوت است)
|-
|-
|قصه
|نامه ای که به سلطان یا امرا نگاشته می شدمی‌شد
|-
|بیاض
|پاک نویسپاک‌نویس متن
|-
|سواد
وظیفه این دیوان همانطور که از اسمش پیداست رساندن نامه‌ها، اخبار و همچنین جاسوسی بوده است. رییس دیوان برید همچون دیوان استیفا و دیوان اشراف مٲمورانی را به ولایات مختلف ارسال می‌داشت که معمولاً توسط وزیر انتخاب می‌شدند و این افراد چه به عنوان پیک و نامه رسان دولتی و چه به عنوان یک جاسوس به وظایف خود عمل می‌کردند.
 
== ضعف هایضعف‌های ساختار اداری حکومت سلجوقی ==
گرچه دیوانسالاری نظام مند دولت سلجوقی در تلاش برای ایجاد ساختار متمرکز فعالیت میمی‌کرد، کرد، گرایش هایگرایش‌های ایدئولوژی رهبریت ترکها مبنی بر تقسیم رهبری قبیله بین افراد خاندانخاندان،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=دیوانسالاری در عهد سلجوقی|نام خانوادگی=کلوزنر|نام=کارلا|ناشر=امیرکبیر|سال=۱۳۸۱|شابک=|مکان=تهران|صفحات=صفحه ۴۷}}</ref>، رقابت شدید دیوانسالاران در کسب قدرت و همچنین انتقال مداوم پایتخت بدلیلبه دلیل روحیه کوچنشینی ییلاقی قشلاقی بازمانده از دوران قبیله ای سلاطین سلجوقی و درپی آن انتقال تشکیلات اداریاداری،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سلجوقیان|نام خانوادگی=باسورث|نام=کلیفورد ادموند|ناشر=مولی|سال=۱۳۹۰|شابک=|مکان=تهران|صفحات=صفحه ۱۳۳}}</ref>،‌ عدم تمرکز در تشکیلات کشوری و تقسیم این امپراتوری به امیرنشین هاامیرنشین‌ها و زیرشاخه هایزیرشاخه‌های مستقل متفاوت از جمله [[سلجوقیان روم|سلاجقه روم]]،‌سلاجقه، سلاجقه کرمان و سلاجقه شام را به دنبال آورد. همچنین مشخص نبودن حدود و دامنه وظایف در هر منصب اداری و جاه طلبی مامورانمأموران دولت،‌دولت، نزاع بین قسمت نظامی و قسمت دیوانی امپراتوری را سبب می شدمی‌شد.<ref name=ToolAutoGenRef1 />
 
== جستار‌هایجستارهای وابسته ==
[[سلجوقیان]]
 
 
== پانویس ==
{{پانویس|۲}}
<references />
 
== منابع ==
* ''تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران''، آن کاترین سوآینفورد لمبتن، ترجمه یعقوب آزند، نشر نی، تهران ۱۳۷۲
* ''تاریخ اجتماعی ایران''، عزت‌الله نوذری ، انتشارات خجسته، تهران ۱۳۹۰
* ''سیاست نامه یا سیرالملوک''،‌خواجه، خواجه نظام الملک توسی،‌توسی، به اهتمام هیوبرت دارک،‌دارک، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران ۱۳۸۷
* ''سلجوقیان از آغاز تا فرجام''، سید ابوالقاسم فروزانی،‌‌فروزانی، انتشارات سمت،‌سمت، تهران ۱۳۹۳
* ''تاریخ ایران کمبریج جلد پنجم:‌ازاز آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان''، گردآوری جی.آ. بویل، ترجمه حسن انوشه، انتشارات امیرکبیر، تهران ۱۳۸۷
 
{{سلجوقیان}}
۱۶٬۲۹۶

ویرایش