تفاوت میان نسخه‌های «زبان تاتی ایران»

جز
اصلاح نویسه عربی، + ویرایش با ماژول ابرابزار با استفاده از AWB
جز (←‏جایگزینی با [[وپ:اشتباه|اشتباه‌یاب]]: كودك⟸كودک، داشتنن⟸داشتن)
جز (اصلاح نویسه عربی، + ویرایش با ماژول ابرابزار با استفاده از AWB)
|fam4=[[زبان‌های ایرانی غربی|ایرانی غربی]]
|fam5=[[زبان‌های ایرانی شمال غربی|شمال غربی]]
|fam6=[[زبان آذری باستان]]<ref>{{cite web|title=AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan|url=http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vii|website=Encyclopaedia Iranica|language=en}}</ref>
|iso3=-
|map= Tat people-iran.jpg
'''زبان تاتی ایران''' (به [[تاتی]]: Tâti Zobun, تاتی زبون) یا '''تاتی جنوبی'''<ref>کتاب «دستور زبان لهجه‌های تاتی جنوبی»، احسان یارشاطر، لاهه - پاریس ١٩٦٩</ref> از دستهٔ [[زبان‌های ایرانی]] شاخه [[زبان‌های ایرانی غربی|شمال غربی]] است. گویش‌های این زبان روزگاری از [[آذربایجان (ایران)|آذربایجان]] تا شمال [[خراسان]] گسترده بود ولی امروزه با ترک‌زبان و فارسی‌زبان شدن بخشی از شمال‌باختری ایران تنها جزیره‌هایی از گویش‌های تاتی در منطقه به جا مانده‌است. بزرگ‌ترین این جزیره‌ها در استان قزوین شامل شهر تاکستان، اسفرورین، شال، دانسفهان، روستای تاریخی خیارج، خوزنین، و نیز در سایر استانها شامل [[استان مرکزی|مرکزی]]، [[استان البرز|البرز]]، [[استان تهران|تهران]]، [[استان اردبیل|اردبیل]]، [[استان گیلان|گیلان]]، [[استان زنجان|زنجان]] و [[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] در شهرستان‌ها و مناطق [[وفس|روستای وفس]]، [[شهرستان زرندیه|زرندیه]]، [[شهرستان تاکستان|تاکستان]] و [[شهرستان بوئین‌زهرا|بوئین‌زهرا]] و [[الموت]]، [[اشتهارد]] و [[شهرستان طالقان|طالقان]]، [[شهرستان دماوند|دماوند]]، [[بخش شاهرود|شاهرود خلخال]]، [[شهرستان رودبار|رودبار]]، [[شهرستان طارم|طارم]]، [[شهرستان جاجرم|جاجرم]] و [[شهرستان اسفراین|اسفراین]] و همچنین در [[آران و بیدگل]] و [[وزوان]] استان اصفهان دیده می‌شوند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.cgie.org.ir/fa/news/12452 |عنوان =وَفس؛ دیار تات زبان‌ها | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۱ سپتامبر ۲۰۱۶}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.cgie.org.ir/fa/news/82492 |عنوان =تات‌نشینان بلوک ایران | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۱ سپتامبر ۲۰۱۶}}</ref>{{سخ}}همچنین زبان تاتی در فهرست میراث ناملموس آثار ملی ایران از [[استان آذربایجان شرقی]] نیز ثبت شده است. این زبان در روستای کرینگان [[ورزقان]] سخن گفته می‌شود.<ref>[http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100852238602 ثبت زبان تاتی در فهرست میراث معنوی-جام جم آنلاین]</ref>
 
زبان تاتی از آنجا که یکی از [[زبان‌های ایرانی غربی|زبان‌های ایرانی شمال غربی]] است با [[فارسی]] نزدیکی دارد و به [[زبان تالشی]] نزدیکتر می‌باشد. زبان تاتی همچنین به [[زبان کردی]] و [[اوستایی]] نزدیک است.<ref>علی عبدلی،فرهنگعبدلی، فرهنگ تطبیقی تالشی،تاتی،آذری،تهرانتالشی، تاتی، آذری، تهران 1380</ref><ref>دائرةالمعارف بزرگ اسلامی</ref> تاتی، بسیاری از ویژگی‌های آوایی، واژگانی و صرف و نحوی کهن همچون تمایز جنس دستوری، ساخت ارگتیو، مادهٔ مجهول، گردش مصوت‌ها، حالت دوگانهٔ فاعلی و غیرفاعلی در اسم و ... را حفظ کرده است.<ref>زبان تاتی (توصیف گویش تاتی رودبار)، دکتر جهاندوست سبزعلیپور.</ref>
 
== ریشه زبان تاتی ==
مادی بودن ریشه تاتی را کسان دیگری چون عباس طاهری، اسدالله رحمانی و ابراهیم جهان‌بخش در مقاله‌های «بررسی گویش تاتی تاکستان»، «راهکارهای حفظ زبان تاتی» و «ساختار دستوری تاتی» و همچنین [[احسان یارشاطر]] در دانشنامه اسلام و ایران بیان داشته‌اند.
 
[[احمد کسروی]] معتقد است که زبانی که [[تات‌های ایران|تات‌ها]] بدان سخن می‌گویند در زمان‌های گذشته گسترش زیادی داشته و به استناد شواهد عینی و پژوهش‌های انجام‌شده، زمانی همه مردم آذربایجان و قزوین را در بردربر گرفته ولی بعدها با اشاعه و استیلای زبان ترکی کم‌کم از بین رفته است.<ref>احمد کسروی، "آذری یا زبان باستان آذربایجان"، 1325، ص 24-25</ref>
 
در هر حال می‌توان ریشه اصلی زبان تاتی را [[زبان مادی|مادی]] دانست که در طول قرون متمادی تحت تأثیر اوستایی که زبان مذهبی مردمان این سامان بوده، و فارسی باستان و پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی و فارسی دری، که به ترتیب زبان رسمی حکومت‌های هخامنشی و اشکانی و ساسانی و حکومت‌های پس از اسلام بوده، قرار گرفته، و امروزه در آخرین شکل خود تحت عنوان تاتی درآمده است.<ref>محمدرضا بابایی‌کهن، مقاله "دریچه ای بر تات و تات شناسی"، بخش جمع بندیجمع‌بندی</ref>
 
برخی پژوهشگران معتقدند زبان تاتی، زبان قدیم مردم [[آذربایجان]] بوده و آذری نامیده می شدهمی‌شده است.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/4055 دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل تاتی]</ref>
 
== ریشه و کاربرد واژهٔ تات ==
قدیمی‌ترین سندی که کلمهٔ تات در آن استفاده شده، کتیبه‌های اورخون است. تات در در این کتیبه‌ها ظاهراً به معنای «اتباع» و «رعایا» استفاده شده‌است. لفظ «تات» علاوه بر این که بر ایرانیان و یکجانشینان اطلاق می‌شده، عنوانی بوده که قبل از حکومت ایلک‌خانی به عناصر خارجی سرزمین‌های ترکان (احتمالاً خارجی‌های یکجانشین ترکستان، بعضی قبایل متمدن ترک، اقوام مغلوب و ساکنان مناطق تحت تصرف ترکان) گفته می‌شده‌است.<ref name="اسلامیکا">[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3003 تات]، دانشنامهٔ جهان اسلام</ref>
 
در مثل‌ها و افسانه‌های مردم تبریز «تات» به معنی مرد دانا و باسواد و شهرنشین است.<ref>همان.</ref> استعمال کلمهٔ «تات» در بین ترکان ساکن ایران رواج داشته ولی انعکاس آن در ادبیات فارسی بسیار کم است.<ref name="اسلامیکا" /> همچنین در دیوان لغات ترک کاشغری تات به شکل تَت نیز ضبط شده و به معنای ایرانی، فارسی، فارسی زبان و کافر اویغوری آمده‌است.<ref>کاشغری، ذیل «تات»، «تَتْ»، نیز رجوع کنید به ذیل «اُس»، «سُملِم تَتْ»</ref> تاتارهای کریمه نیز مسیحیان یونانی را که در سلطنت کاترین دوم (۱۷۶۲–۱۷۹۶) و در فاصلة ۱۱۸۹–۱۱۹۲/ ۱۷۷۵–۱۷۷۸ به ناحیة ماریوپول (ژدانوف امروزی) واقع در کنار دریای آزوف مهاجرت کرده بودند، تات می‌نامیدند.<ref>[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3003 دانشنامه جهان اسلام]</ref>
 
== قوم تات ==
* در [[شهرستان تاکستان]]، شهر تاکستان و در بخش [[اسفرورین]]، شهر اسفرورین و روستای [[قرقسین]]، تات زبان‌اند.
* در شهرستان بوئین زهرا، شهرهای [[شال]]، [[دانسفهان]] و روستاهای [[خیارج]]، [[خوزنین]]، [[خروزان]]، [[ابراهیم‌آباد (قزوین)|ابراهیم‌آباد]] و [[سگزآباد]] و …<ref>[[تات نشین‌های بلوک زهرا]]، جلال آل احمد، چاپ سوم- امیرکبیر،1353</ref><ref>[[دوبرادر]]، محمد حسین دانایی، انتشارات اطلاعات، چاپ اول، 1392</ref> تات زبان هستند.
* در [[فشگلدره|فشگلدره قزوین]] روستاهایی نظیر [[زیاران]]، [[صمغ آباد]]، [[طیخور]]، [[توداران]]، [[آقچری]]، [[خوزنان]]، [[جزمه]]، [[اتانک|آتانک]]، [[قاضی کلایه]]، [[ابراهیم‌آباد (آبیک)|ابراهیم‌آباد]]، [[کهوان]]، [[دارالسرور]]، [[میان‌کوه (آبیک)|میان‌کوه]] و [[کذلک]]<ref>رستم نوچه فلاح و عبدالله بهرامی زیارانی، "فشگلدره قزوین"، 1370</ref> و روستاهای [[رزجرد]]، [[رشتقون]]، [[شینقر]]، [[اردبیلک]]، [[اشنستان]]، [[میان‌بر (قزوین)|میان‌بر]] و ... در [[قزوین|کوهپایه قزوین]] تات‌زبان هستند.
* تاتهای [[خلخال]]([[کلور]]، [[روستای درو|درو]]، [[اسکستان]]، [[شال (خلخال)|شال]]، [[دیز (خلخال)|دیز]]، [[کرین]]، [[لرد (خلخال)|لرد]]، [[گیلوان]]، [[کرنق]])، [[جیرنده]]، [[طارم]]، [[عنبران]]، [[میناباد]]، [[میرزانق]]، [[کلش]]، [[سروآباد]]، [[پیله‌رود]]، [[جید]]، [[طولش]]، [[عنبران علیا]]، [[لنکران]]، [[ماسالی|ماسالی جمهوری آذربایجان]] و [[کجل]].
 
به طور کلی زنجیره مناطق تات‌نشین از شهر تاکستان شروع شده و به سمت جنوب و جنوب شرقی ادامه می‌یابد و در نهایت در شهرستان بوئین زهرا به روستای تاریخی [[سگزآباد]] پایان می‌یابد.
* در [[استان مرکزی]] ([[شهرستان کمیجان]]) نیز روستاهای [[وفس]]، [[چهرقان]]، [[گورچان (فراهان)|گورچان]] و [[فرک]] به زبان تاتی صحبت می‌نمایند. این روستاها به فاصله ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلومتری شهر [[اراک]] و در شمالی‌ترین نقطه استان مرکزی واقع شده‌اند. مناطق کوهستانی و خوش آب و هوا و شغل مردم روستاها کشاورزی، باغداری و دامداری است که به دلیل مواجه شدن با کمبود آب و عدم توجه مسئولین به نیاز مردم و نیروهای انسانی جوان، به شدت روستاها خالی از سکنه می‌شوند و در شهرهای مانند [[تهران]]، [[قم]]، اراک، [[کرج]] و...و… سکونت می‌نمایند. همچنین در لهجه اراکی قدیم واژه‌های تاتی مثل چنه (چرا) برار (برادر) خوسبیدن (خوابیدن) ملوچ (گنجشک) گل (آویزان) بوویه (پدر) و ... بسیار دیده می‌شود.
* روستاهای [[الویر]] و [[ویدر]] واقع در شهرستان [[شهرستان زرندیه|زرندیه]] ([[بخش خرقان]]) استان مرکزی هم به زبان تاتی سخن می گویندمی‌گویند.
* '''روستای ابیانه'''
مهم‌ترین و دستنخورده‌ترین گویش تاتی، گویش اشتهاردی است که در [[استان تهران]] قرار دارد طبق کتاب [[تات نشین‌های بلوک زهرا]] نوشته [[جلال آل احمد]] این گویش شاید خالص‌ترین گویش زبان تاتی باشد چون منطقه [[اشتهارد]] که در سر راه کرج به بویین زهرا در ۸۰ کیلومتری کرج و ۲۵ کیلومتری بویین زهرا قرار دارد به علت خشکی و کمی آب از دستبرد کوچنشین‌های ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کرده‌اند.<ref>[http://www.ethnologue.com/ آثنولوگ]</ref>
!style="width:80px;"|[[طیخور|تاتی طیخور]]
|-
|بچهبچه، ، كودککودک || zārin/bālā{{سخ}}بالا/زارین || zāru{{سخ}}زارو || zāru{{سخ}}زارو || vača{{سخ}}وچه || eyāl{{سخ}}عیال || vača{{سخ}}وچه
|-
|پشت بام || bon{{سخ}}بُن || bun{{سخ}}بون || bön{{سخ}}بون || bom{{سخ}}بوم || bum{{سخ}}بوم || bum{{سخ}}بوم
|عدس || marjömake{{سخ}}مرجومکه || marjeva{{سخ}}مرجوه || marjeva{{سخ}}مرجوه || marju{{سخ}}مرجو || marju{{سخ}}مرجو || marju{{سخ}}مرجو
|-
|آرام ،آرام، دنج || dinj{{سخ}}دینج || dinj{{سخ}}دینج || dinj{{سخ}}دینج || dinj{{سخ}}دینج || dinj{{سخ}}دینج || dinj{{سخ}}دینج
|-
|فریاد || harāy{{سخ}}هرای || harāy/qia{{سخ}}قیه/هرای || harāy/qeya{{سخ}}قیه/هرای || harāy/qiyu{{سخ}}قیو/هرای || qālmeqāl/harāy{{سخ}}هرای/قال مِقال || hara{{سخ}}هَرَه
|}
 
== نمونه فعل‌های تاتی تاکستان<ref>بررسی گویش تاتی تاکستان، عباس طاهری، نشر سال، ۱۳۸۸، صفحهصفحهٔ ۱۸۰</ref> ==
{|
||