باز کردن منو اصلی

تغییرات

جز
'''زبان خوارزمی'''، زبانی ایرانی از شاخهٔ شمالی [[زبان‌های ایرانی میانه]] شرقی است که تا اواخر سده هشتم هجری/ چهاردم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود و سپس [[زبان ازبکی]] جای آن را گرفت.<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=95}}</ref> این زبان هم خانوادۀخانوادهٔ زبان‌های سغدی، ختنی (سکایی)، اُسِتی (آسی) و پشتو است.<ref>{{پک|زرشناس|1390|ک=زبان خوارزمی|ص=304}}</ref> همچنین زبان خوارزمی هم ردیف با برخی لهجه‌های ایرانی فلات پامیر است.<ref>{{پک|یارشاطر|1332|ک=چند نکته دربارهٔ زبان خوارزمی|ص=44}}</ref>
 
به نوشته بیرونی، زبان خوارزمی در دوره او زبانی زنده بوده استبوده‌است. وجود عبارت‌های خوارزمی در متون قرن ششم و هفتم هه‍. ق/ دوازدهم و سیزدهم م. (در نسخه‌های خطی قرن هشتم/چهاردهم) نشان می‌دهد که بخشی از ساکنان خوارزم در این دوره با آنکه احتمالاً دوزبانه بوده‌اند، هنوز این زبان را می‌دانستند.<ref>{{پک|ارانسکی|1386|ک=زبان‌های ایرانی|ص=91-92}}</ref>
 
در پنج قرن نخستین اسلامی، دانشمندان بسیاری از دیار خوارزم برخاستند که از [[محمد بن موسی خوارزمی|محمد خوارزمی]] و [[ابوریحان بیرونی]] و ابولقاسم محمود بن عمر الزمخشری ملقب به «فخر خوارزم» (مؤلف مقدمة الادب) است که اثر او، در قالب فرهنگ، حاوی بدنه اصلی واژگان موجود زبان خوارزمی است.<ref>{{پک|زرشناس|۱۳۷۵|ک=زبان خوارزمی|ص=53}}</ref> علاوه بر این افراد، نجم‌الدین کبری، فخر رازی و مجدالدین بغدادی را می‌توان نام برد.<ref>{{پک|گروه جغرافیا|1390|ک=خوارزم|ص=304}}</ref>
دو منبع برای زبان خوارزمی وجود دارد که در ویژگی اختصاصی نسبت به هم شباهتی ندارند ولی هر یک مکمل دیگری هستند. اولی کتاب‌های فقهی و حقوقی، بیشتر از همه قنیه المنیه، عبارت و جملاتی در دست داریم. از سوی دیکر لغات و واژه‌های خوارزمی در کتاب مقدمه الادب موجود است، که نسخه خطی آن را [[احمد زکی ولیدی طوغان]] آن را در ۱۹۷۴ منتشر کرد.<ref>{{پک|هنینگ|1387a|ک=ساختار فعل خوارزمی|ص=17-27}}</ref>
 
بیشتر واژگان خوارزمی را که برای ما حفظ شده، می‌توان از میان سطور یک دست‌نوشته (حدود ۵۹۶ ق/ ۱۲۰۰ م)، یعنی [[لغت نامه]] ارزشمند عربی مقدمه الادب از زمخشری، مؤلف دیگر بومی خوارزمی بدست آورد. برخی نسخه‌های دیگر از همین اثر اندک، شمار اندکی از این گونهاین‌گونه واژه‌ها را در بر می‌گیرند. در برابر مدخل‌های کی نواخت این لغت نامه، متن خوارزمی که به هر شکل مانده‌اند، روی بیش از ۴۰۰ واژه یا جمله ناقص نقل شده، دربارهٔ شرح و تفسیر موضوعی فقهی، به جز کتابهای فقهی و حقوقی عربی دربرگرفته از خوارزمی، در دسترس هستند: یتیمة الدهر تألیف علاءالدین تَرجمانی (درگذشت ۶۵۵ ق/ ۱۲۵۷ م) منیه الفقها تألیف فخرالدین قبازنی و یک تکلمه بعدی، قنیه المنیه تألیف مختار زاهدی غزمینی (درگذشته ۶۵۸ ق، ۱۲۶۰ م).<ref>{{پک|مکنزی|۱۳۸۷e|ک=زبان خوارزمی|ص=173–181}}</ref>
 
=== آثار نو و متاخر ===
{{اصلی|ادبیات خوارزمی}}
# جمله‌ها و عبارت‌هایی به خوارزمی در برخی از [[دست‌نویس]]‌های دو کتاب فقهی عربی:<ref name="منصوری 1387 9-13">{{پک|منصوری|1387|ک=مقدمه، معرفی زبان خوارزمی و منابع آن|ص=9-13}}</ref>
## یتیمه الدهر فی فتاوی اهل العصر، تألیف محمود بن محمود الملکی خوارزمی، درگذشت به سال ۶۴۵ هـ.ق.<ref>{{پک|منصوری|1387|ک=مقدمه، معرفی زبان خوارزمی و منابع آن|ص=9-13}}</ref>
## قنیه المنیه لی تتیم الغنیه، تألیف المختار الزاهی، درگذشت به سال ۶۵۸ هـ. ق این اثر چکیده و خلاصه‌ای است از کتاب منیه الفقها «آرزوی فقیهان» از بدیع القبازنی که استاد مختار زاهدی بوده استبوده‌است.<ref>{{پک|منصوری|1387|ک=مقدمه، معرفی زبان خوارزمی و منابع آن|ص=9-13}}</ref>
# رساله الالفاظ الخوارزمیه آلتی فی قنیه المنیه، تألیف کمال‌الدین العمادی الجرجانی (ترجمانی) در سدهٔ هشتم ق.<ref>{{پک|منصوری|1387|ک=مقدمه، معرفی زبان خوارزمی و منابع آن|ص=9-13}}</ref>
# ترجمه خوارزمی کتاب لغتی به نام مقدمه الادب از علامه جارالله زمخشری، درگذشت به سال ۵۳۸. در این اثر، واژگان خوارزمی به زبان‌های عربی، فارسی و ترکی معنی و شرح شده استشده‌است.<ref>{{پک|منصوری|1387|ک=مقدمه، معرفی زبان خوارزمی و منابع آن|ص=9-13}}</ref>
# لغات و اصطلاحات و گاهی عبارات نجومی در آثار ابوریحان بیرونی از قبیل [[آثار الباقیه عن القرون الخالیه]]، فصلی مربوط به جشن‌ها، نام‌ها، روزها و ماه‌های سال و اصطلاحات نجومی و تقویمی و تاریخی آن؛ و همچنین، در کتاب التفهیم الاوائل صناعه التنجیم و در کتاب صیدنه.<ref>{{پک|منصوری|1387|ک=مقدمه، معرفی زبان خوارزمی و منابع آن|ص=9-13}}</ref>
 
== جغرافیای خوارزم ==
[[پرونده:خوارزم.jpg|200px|بندانگشتی|چپ|ناحیه خوارزم]]
{{اصلی|خوارزم}}
نام خوارزم را نخست در کتیبه‌های هخامنشی Uvārazmiš/Huwārazmiš و متون اوستایی Xāirizəm می بینیممی‌بینیم. سپس در سراسر قرون دوران میانه تا زمان غلبۀغلبهٔ اعراب بر آن در قرن هشتم میلادی، از این ایالت تابع شاهنشاهی هخامنشی نامی نمی‌شنویم. حتی کشف شمار بسیاری سکه، نوشته‌های روی الواح گلی و گلدان‌های نقره‌ای و اسناد نگاشته بر چوب و چرم، به همت باستان‌شناسان شوروی سابق، چیزی بر اطلاعات ما نمی‌افزاید؛ چرا که اندکی از آنها، با کیفیتی غالباً نامطلوب منتشر شده استشده‌است. برخی از ایرانشناسان از جمله بنونیست، خوارزم را بخشی از [[ایران‌ویج]] (airyanəm vaējō اوستایی و Erānwēʒ فارسی میانه)، میهن اصلی ایرانیانِ نخستین می‌دانند.<ref>{{پک|زرشناس|1375|ک=زبان خوارزمی|ص=54}}</ref>
 
خوارزم منطقه‌ای در ساحل جنوبی دریاچۀدریاچهٔ آرال، در دو سوی مصب رود جیحون (آمودریا)، که با ریگزارهای قره‌قوم و قزل‌قوم احاطه شده استشده‌است. خوارزم در کرانۀکرانهٔ شرقی جیحون، شامل شهرهای مهم کاث/کات، خیوه/خیوق و هزار اسپ و در کرانۀکرانهٔ غربی (بخش صلی خوارزم قدیم)، مشتمل بر شهرهای گرگانج/اورگنج (جرجانیه)، درغان، زمخشر و طاهریه بود. بخش شرقی جیحون اکنون جز جمهوری خودمختار قره‌قالپاق ازبکستان و بخش غربی آن جزو جمهوری ترکمنستان است.<ref>{{پک|گروه جغرافیا|1390|ک=خوارزم|ص=300}}</ref>
 
== ریشه شناسیریشه‌شناسی نام خوارزم ==
دربارۀدربارهٔ وجه اشتقاق واژۀواژهٔ خوارزم، نظریه‌های مختلفی بیان شده استشده‌است. مثلاً میخائیل نیکولایویچ باگالیوبف<ref group="پانوشت">Mikhail Nikolayevich Bogolyubov</ref> این واژه را مرکب از سه جز hu-vara-ʒəmi به معنی «زمین دارای اقامتگاه خوب» می‌داند. [[مکنزی]] آنرا Hwāra-Zmī به معنی «سرزمین پست» دانسته استدانسته‌است که با وضع جغرافیایی سرزمین خوارزم، واقع در سواحل پست دو رود سیحون و جیحون، مطابقت دارد. مقدسی این واژه را مرکب از «خوار» به معنی گوشت در زبان خوارزمی و «رزم» به معنی هیزم در زبان خوارزمی، می‌داند که وجه اشتقاق عامیانه‌ای به نظر می‌رسد.<ref>{{پک|زرشناس|1375|ک=زبان خوارزمی|ص=55}}</ref> یکی از نظریات این است که خوارزم را ترکیبی از خور (خورشید) و زم (زمین) به معنای سرزمین شرقی و جایی که خورشید از آن برآید، یا حتی برگرفته از نام قوم خوری/خُری/هوری دانسته‌اند. نظر محتمل‌تری نیز وجود دارد که با توجه به واژۀواژهٔ کهن خوار/خار/خور به معنای خوب در گویش‌های شمالی و شرقی ایران، خوارزم به معنی سرزمین خوب است.<ref>{{پک|گروه جغرافیا|1390|ک=خوارزم|ص=300}}</ref>
 
== خط خوارزمی ==
دو دوره تحول زبان خوارزم را می‌شناسیم: اول خوارزمی میانه به [[خط آرامی]] - خوارزمی و دوم خوارزمی متاخر به [[خط عربی]] - خوارزمی. خط آرامی- خوارزمی مانند دیگر خطوط ایرانی میانه برگرفته از خط آرامی، هُزوارِش نیز دارد.<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=95}}</ref> پیش از اسلام برای نوشتن به کار می‌رفته، از خط آرامی گرفته شده، ولی کشف الفبای آن هنوز امکان نیافته استنیافته‌است.<ref>{{پک|یارشاطر|1332|ک=چند نکته دربارهٔ زبان خوارزمی|ص=42-43}}</ref>
 
از آنجا که املای واژگان خوارزمی در آثار [[ابوریحان بیرونی]] نسبتاً ثابت است، می‌توان احتمال داد که خط عربی-خوارزمی از [[سده چهارم هجری]] برای نوشتن زبان خوارزمی به کار می‌رفته استمی‌رفته‌است. حروف به کار رفته در این خط عبارتند از: [ا ب پ ت ث ج چ څ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ڤ ک ل م ن و ه ی]. چنانچه مشاهده می‌شود این خط فاقد [ق] و [گ] بوده اما در عوض دارای دو حرف [ڤ] (در [[حرف نویسی]] c) و [ڤ] (در حرف نویسی β) بوده استبوده‌است.<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=96}}</ref>
 
{| class="wikitable"
| لاتین|| n || ū،w,u|| h|| e,i،y، ī|| || || || || || || || || || ||
|}
در نوشته‌های متاخرتر، گاه حروف بی نقطه، با نقطه و حروفی که چند نقطه دارند با یک نقطه نوشته شده‌اند و گاه حتی جای نقطه‌های حروف عوض شده‌اند (مثلاً ݚ به جای د، ب به جای پ، چ و خ به جای څ، چاواک به جای څاواک «آماده») در خط عربی - خوارزمی از نشانه‌های فتحه، کسره، ضمه، سکون و تشدید نیز استفاده شده استشده‌است. یکی از کاربردهای تشدید، احتمالاً نمایاندن تکیه بر هجای ما قبل بوده است،بوده‌است، مانند: بیّزار «بیزار»، اخسّد = اخزد [uxuzda] «ششصد».<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=96-97}}</ref>
 
== تاریخچه کشف زبان خوارزمی ==
دانش امروزی ما از زبان خوارزمی مدیون کوشش خستگی ناپذیر و ذهن جستجوگر [[احمد زکی ولیدی طوغان]] است. او نخستین کشفیات خود را در زبان خوارزمی، شامل برداشت‌هایی از یتیمة الدهر و مقدمة الادب، در ۱۳۰۶ ش/ ۱۹۲۷ م منتشر ساخت. پس از ان چاپ عکسیِ دست‌نویس مقدمة الادب زمخشری در ۱۳۳۰ ش/ ۱۸۵۱ م به همت زکی ولیدی طوغان، گام بزرگی در راه تحقیق و بررسی زبان خوارزمی بود. در همان اوان، فریمان<ref group="پانوشت">A.A. Freiman</ref> در «زبان خوارزمی» (مسکو ۱۹۵۱) نیز به پژوهش دربارهٔ این زبان پرداخته استپرداخته‌است.<ref>{{پک|زرشناس|1390|ک=زبان خوارزمی|ص=306-307}}</ref>
 
آغاز خوارزمی‌شناسی از ۱۹۲۷ میلادی بود. زمانی که احمد زکی ولدی طوغان حدود صد جمله و عبارت از خوارزمی منتشر کرد که در یک کتاب عربی فقهی، مجموعه فتواها، ثبت شده بود. او به هشت نسخه‌ای دست یافت که در کتابخانه‌های استانبول نگه‌داری می‌شد. این نخستین انتشار اسناد خوارزمی بود که در کتاب معروف یتیمةالدهر فی قتاوی اهل العصر است که عملاً به سرنوشت اثر بیرونی مبتلا گشت. اگرچه زکی ولدی همه متن عربی را کلیشه‌وار همراه با نقل قول‌هایی به خوارزمی چاپ کرد، ولی از آن هیچ ترجمه‌ای فراهم نکرد؛ بنابراین خوانندگانش را بشدت محروم کرد. وانگهی نسخه‌هایی که او استفاده کرد از کیفیت متفاوتی برخوردار بودند، و برای انتقال زبان خوارزمی به اندازه کافی بود. متن‌ها فقط در قالب خط بدون اعراب عربی از طریق نسخه‌پردازهای کاملاً غریب به زبان، ثبت شده بودند که به طور چشم‌گیر مخدوش بودند. برای نمونه، مثال ʾḥyw qʾrnj mʾ brd dfyʾr منظور را نمی‌رساند، ʾcyw βʾryx mʾ prʾ δynʾr «آیا برای یک شام راضی هستید؟». در نهایت نشانه‌های کمی از معانی خوارزمی در متن وجود داشت، بیش از چند نمونه توضیح فارسی در کار نبود، بطوری که زکی ولدی آن را نیز تشخیص نداد. چنان‌که نتیجه برخی از جملات هنوز هم گزارش نشده استنشده‌است.<ref>{{پک|مکنزی|1387b|ک=زبان خوارزمی و اوستایی|ص=96}}</ref>
 
کشف زکی ولدی به این مورد منحصر نمی‌شد، زیرا او در همان مقاله، ۱۳ عبارت خوارزمی را از یک نسخه‌ای منتشر کرد که در مصر به سال ۷۹۷ ق/۱۳۹۴ م از فرهنگ بزرگ عربی مقدمه الادب زمخشری، دانشمند دیگر خوارزمی، رونوشت شده بود. زکی ولدی فکر می‌کرد که نسخه‌پرداز، یعنی شمس الخیوقی از اهل خیوه احتمالاَ هنوز زبان مادری خود را می‌دانست، اما گاهی او در نقطه گذاری خطا می‌کند، چنان‌که bxmʾr را به جای pcmʾr «حساب، محاسبه» آورده، به نظر می‌رسد که خیوقی واژه‌ها را از یک نسخه کهن اصیل رونویسی کرده بوده استبوده‌است.<ref>{{پک|مکنزی|1387b|ک=زبان خوارزمی و اوستایی|ص=96}}</ref>
 
زکی ولدی موضوع را اینجا رها نکرد، نه سال بعد گزارشی داد که تعداد قابل توجهی از جملات و واژه‌های خوارزمی را در یک اثر فقهی دیگر خوارزمی به عنوان قنیه‌المنیه لی تتمیم الغیه «به دست آوردن آرزو برای تکمیل غنا» از مختار الزاهدی (د ۱۲۶۰ م) یافته بوده استبوده‌است. این در اصل خلاصه و چکیده اثر دیگری به نام منیةالفقها «آرزوی فقیه‌ها» از استاد مختار با نام بدیع القُبازنی بود، اما از مواردی از عمل‌کرد خود را به عنوان قاضی، بدان کتاب افزوده بود. زکی ولی اعلام کرد که فقط در ترکیه از ۷۸ نسخه قنیه خبر دارد، که از نه نسخه بهتری استفاده کرده بود. از قرار معلوم تعداد زیادی از نسخه‌ها در کتابخانه‌های اروپای غربی شناسایی شده بود. در همان گزارش او برای نخستین بار نسخه بسیار معتبر دیگری از مجموعه کوچک اسناد خوارزمی را یادآور شد. او این نسخه مختصر را کتاب مختصر یا رساله نام نهاد، که چکیده تقریباً همه موارد پیچیده واژه‌ها و جملات خوارزمی در قنیه بود، و از طریق بسیاری از حاشیه‌های اولیه کتاب مقدمه اضافه شده بود. جلال‌الدین العمادی الجرجانی این اثر را در حدود میانه سده چهاردهم میلادی تکمیل کرد، زیرا احتمالاً زبان خوارزمی در این زمان به سرعت رو به زوال می‌رفت یا چنان‌که زکی ولدی گمان می‌کند، کاملاً فراموش شده بود. این یک مسئله استنباطی است، با وجود این، این اثر را به عنوان طرحی مطرح شده که آن زمان خوارزمی از یک زندگی پر رونق بهره‌مند بود. به هر حال، هیچ شکی نیست که حاشیه‌نویس، یعنی جلال‌الدین، زبان خوارزمی را به خوبی می‌دانست.<ref>{{پک|مکنزی|1387b|ک=زبان خوارزمی و اوستایی|ص=96-97}}</ref>
 
در سال ۱۹۳۶ میلادی ایرانشناس جوان، یعنی [[والتر هنینگ|و.ب. هنینگ]] دربارهٔ بررسی اسناد خوارزمی با زکی ولدی شروع به همکاری کرد. در تابستان همان سال این دانشمند برجسته یک طرح کوتاه موقتی از زبان را منتشر ساخت و ۳۰ سال بعد، تا زمان مرگ نابه‌هنگامش در ۱۹۶۷ میلادی او کسی بود که همه مقاله‌های عمده را دربارهٔ مطالعات خوارزمی به انجام رسانده بود. متأسفانه باید گفت که ویرایش کامل انتقادی اسناد از نسخه‌های متعدد غیرقابل دسترس قنیه که زکی ولدی و هنینگ فراهم کرده بود، هرگز تحقق نیافت. احتمالاً در میراث هنینگ در کالیفرنیا به صورت بلااستفاده و پنهان باقی می‌ماند و همسرش از روی ظنت آن را نگه داشته استداشته‌است. آنچه تا حدودی از بع دیگر آن اثر به منصه ظهور رسید ظاهراً از لنینگراد زمان استالین به دست آمد. هم چنین در سال ۱۹۳۶ میلادی یک نسخه خوبی از قنیه مورد توجه قرار گرفته بود و با آن یک کپی از رساله جلال‌الدین به پیوست مجلد شده بود که در آغاز یادآوری شد، به صورت یک دست خط بود. اینک معلوم شده که آن نسخه مد نظر نیست، بلکه هنوز یک نسخه خیلی خوب موجود است که روی یک دست خط نسخه برداری شده استشده‌است. از سال ۱۹۳۹ تا ۱۹۵۱ میلادی فریمان (A. A. Frejman) سلسله مقاله‌هایی را در موضوع خوارزمی منتشر کرد که به ویرایش نسبتاً مبهم حدود ۲۷۵ جمله خوارزمی از دو منبع قنیه و رساله منجر شد. باید گفت که اگرچه این ویرایش اصلاً رضایت بخش نبود، ولی مطالبی بود که مورد تعهد قرار گرفته بود و برخی از یافته‌های منتشر شده خود هنینگ از طریق فریمان رونویسی شده بود، که در خاطر هنینگ کراهتی نسبت به آن کار ایجاد شده بود و خاطر او را مکدر ساخته بود. چنان‌که بعدها آن را بازگو کرد. در نتیجه، در آن ایام، ویرایش اسناد خوارزمی، رضایت بخش نبود، با این اوضاع رو به بهبودی می‌گذاشت.<ref>{{پک|مکنزی|1387b|ک=زبان خوارزمی و اوستایی|ص=97-98}}</ref>
 
== زبان خوارزمی در میان زبان‌های ایرانی ==
زبان خوارزمی مرزهای همگویی (isogloss) متفاوتی با دیگر زبان‌های ایرانی میانه و نو را دارد. جایگاه این زبان در حلقۀحلقهٔ زبان‌های ایرانی از یک سو از پیوند آن با زبان سغدی، و از سوی دیگر با زبان آسی حکایت دارد؛ اما به نظر هنینگ بسیاری از شباهت‌های حیرت انگیزحیرت‌انگیز دو زبان خوارزمی و سغدی را می‌توان ناشی از وجود واژه‌های دخیل دانست و بررسی تغییرات آوایی خوارزمی بیشتر نشان‌دهندۀنشان‌دهندهٔ پیوند آن با زبان‌های جنوب و جنوب شرقی است. نکتۀنکتهٔ بسیار جالب توجه، نزدیکی واژگان دو زبان خوارزمی و اوستایی است و این، با حدود دو هزار سال فاصلۀفاصلهٔ زمانی، تصادفی به نظر نمی‌رسد. البته هنوز تا اثبات اینکه زبان خوارزمی مستقیماً از یکی از گویش‌های اوستایی مشتق شده باشد، راه درازی در پیش است. هر چند [[هلموت هومباخ|هومباخ]]، پیوند نزدیک میان اوستایی و خوارزمی را به دلایل آوایی مردود دانسته استدانسته‌است. <ref>{{پک|زرشناس|1390|ک=زبان خوارزمی|ص=305}}</ref>
 
== فهرست واژه‌ها ==
نخستین واژه‌نامۀواژه‌نامهٔ خوارزمی را هنینگ در سال 1971۱۹۷۱ تالیفتألیف کرد، که طی چهل سال همۀهمهٔ مواد در دسترس این زبان را بررسی کرده بود، اما تا پیش از مرگش فقط توانست 260۲۶۰ مدخل از آن واژه (از حرف ʾ تا حرف ʾkw) را برای چاپ آماده کند.<ref>{{پک|زرشناس|1390|ک=زبان خوارزمی|ص=307}}</ref>
 
== ویژگی‌های زبان خوارزمی ==
ماده‌های مضارع که با صامت آغاز می‌شوند، در صورتی که تک هجایی باشند، یا در هجای نخست مصوت بلند داشته باشند، به جز چند مورد استثنائی، در ماضی تغییر نمی‌کنند. در غیر این صورت، برای ساخت ماده ماضی، به جای نخستین مصوت ماده مضاع از /ā/ استفاده می‌شود(hβr «دادن»، ماده ماضی hʾβr). اگر ماده مضارع با مصوت (اصلی یا افزوده) آغاز شود، ماده ماضی با افزودن پیشوند m به دست می‌آید (ʾs «گرفتن»، ماده ماضی mʾs)، مگر در صورتی که مصوت آغازین ماده کوتاه باشد و پس از آن m یا nb یا p آمده باشد. پیشوند m احتمالاً بازمانده پیشوند باستانی ham است.<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=98}}</ref>
 
فعل δʾry «داشتن» به ندرت به عنوان فعل کمکی در ساخت زمانهای ترکیبی استفاده می‌شود، مانند ʾydk δʾryd «رفته استرفته‌است». شواهدی نیز از ساخت امکانی با فعل کمکی kʾ «کردن» دیده شده است،شده‌است، مانند: n-yt-kyc «نمی‌توانست بگیرد» (ʾyt صفت مفعولی از ʾs «گرفتن» است).<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=98}}</ref>
 
مهمترین ویژگی نحوی زبان خوارزمی این است که حتی اگر مفعول فعل یا متمم [[حرف اضافه]] به صورت اسم پس از فعل یا حرف اضافه آمده باشد، باز استفاده از ضمیر مفعولی الزامی است. ضمیر مفعولی می‌تواند به واژه‌ای قبل از فعل یا حرف اضافه نیز بپیوندد. توالی پسوندها از دیگر ویژگی‌های جالب نحوی در زبان خوارزمی است. تعداد پسوندها، که می‌توانند از نوع ضمیری، قیدی، یا حرف اضافه‌ای باشند، گاه به چهار می‌رسد: مانند -hyδdʾ -hy-nʾ-dʾ-br (به ترتیب از جپ به راست: خواند - برای او - آنها را - بیرون - بر) «برای او آنها را بر خواند (= بلند خواند).<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=98}}</ref>
 
در زبان خوارزمی، همانند دیگر زبان‌های ایرانی میانۀمیانهٔ شرقی، تغییرات آوایی ویژه‌ای مانند تبدیل g و d و b به γ و δ و β و تبدیل ft و xt به βd و γd مشاهده می‌شود و برخی خصوصیات صرفی و نحوی زبان‌های باستانی، نظیر حالت‌های صرفی اسم نیز در این زبان حفظ شده‌اند.<ref>{{پک|زرشناس|1390|ک=زبان خوارزمی|ص=305}}</ref>
 
== پانوشتپانویس ==
{{پانویس|3۳|گروه=پانوشت|ریز=بله}}
 
== پانویس ==
{{پانویس|3۳|اندازه=ریز}}
 
== منابع ==
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =زرشناس| نام =زهره| پیوند نویسنده=زهره زرشناس|عنوان =زبان خوارزمی| ژورنال = نامه فرهنگستان| مکان =تهران| ناشر =فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی| دوره =بهار| شماره =۵| سال =۱۳۷۵| صفحه =۵۳ تا ۶۵| پیوند =http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/48548| تاریخ بازبینی =۲/۷/۲۰۱۴}}
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =زرشناس| نام =زهره| پیوند نویسنده=زهره زرشناس| عنوان =نخستین نوشته‌های ادبی ایرانی میانه شرقی| ژورنال= نامه پارسی| مکان =تهران| ناشر =شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی| دوره =تابستان| شماره =۲۵| سال =۱۳۸۱| صفحه =۵ تا ۲۰| پیوند =http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/659734| تاریخ بازبینی =۲/۷/۲۰۱۴}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی =گروه جغرافیا|مقاله =خوارزم| دانشنامه =[[دانشنامه جهان اسلام]]| جلد=16| سال =1390| ناشر =بنیاد دائرةالمعارف اسلامی| مکان =تهران| شابک =۹۷۸–۶۰۰–۴۴۷۰۱۷–۹| صفحه =300-304}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =منصوری| نام =یدالله| پیوند نویسنده =یدالله منصوری|فصل=مقدمه، معرفی زبان خوارزمی و منابع آن| عنوان =[[ده گفتار درباره زبان خوارزمی]]| سال =۱۳۸۷| ناشر =انتشارات طهوری|مکان =تهران| شابک =978-964-6414-82-2| صفحه =۹–۱۳}}
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =منصوری| نام =یدالله| پیوند نویسنده=یدالله منصوری | عنوان =بررسی و معرفی منابع تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =MacKenzie| نام =D. N| پیوند نویسنده=دیوید نیل مکنزی| عنوان =The Khwarezmian glossary—IV| ژورنال = | مکان = | ناشر =Bulletin of the School of Oriental and African Studies| دوره = | شماره =۳۴| سال =1971c| صفحه =۵۲۱–۵۳۷| پیوند =http://azargoshnasp.net/languages/Khwarazmi/khwarezmiangl4.pdf| تاریخ بازبینی =1/24/2014| doi =10.1017/S0041977X00128526}}
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =MacKenzie| نام =D. N| پیوند نویسنده=دیوید نیل مکنزی| عنوان =The Khwarezmian glossary—V| ژورنال = | مکان = | ناشر =Bulletin of the School of Oriental and African Studies| دوره = | شماره =۳۵| سال =۱۹۷۲| صفحه =۵۶–۷۳| پیوند =http://azargoshnasp.net/languages/Khwarazmi/khwarezmiangl5.pdf| تاریخ بازبینی =1/24/2014| doi =10.1017/S0041977X00107360}}
 
* {{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=MACKENZIE|نام =D. N|پیوند نویسنده=دیوید نیل مکنزی|عنوان=[[THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN]] |فصل=KHWARAZMIAN LANGUAGE AND LITERATURE|جلد=III/2|سال=۲۰۰۷ |ناشر=CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS |مکان=New York |شابک=۹۷۸–۰–۵۲۱–۲۴۶۹۳–۴ |زبان=en}}
{{پایان}}
 
== مطالعهبرای مطالعهٔ بیشتر ==
{{چپ‌چین}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی =MacKenzie| نام =D. N| پیوند نویسنده =دیوید نیل مکنزی| مقاله =The Chorasmian Language| دانشنامه =Encyclopædia Iranica| جلد=۵| سال =۱۹۹۲| ناشر =Bibliotheca Persica Press| مکان =New York| شابک = | صفحه =۵۱۷–۵۲۰| نشانی =http://www.iranicaonline.org/articles/chorasmia-iii| تاریخ بازبینی =۱/۲۳/۲۰۱۴| نشانی بایگانی =http://archive.is/FqqrW|تاریخ بایگانی =۱/۲۳/۲۰۱۴| زبان =en}}