تفاوت میان نسخه‌های «خطبه فدکیه»

ویرایش یادکرد
(←‏منابع: به‌روزرسانی)
(ویرایش یادکرد)
== زمینهٔ تاریخی ==
{{اصلی|فدک}}
فدک ناحیه‌ای در نزدیک [[خیبر]] و به‌فاصلهٔ دو تا سه روز راه پیاده تا [[مدینه]] قرار داشت که از آب کافی برخوردار بود و خرمای فراوانی در آن به عمل می‌آمد. این زمین پیش از [[اسلام]] متعلق به [[یهودیان]] [[بنی‌نضیر]] بود و محمد با صلح آن را به‌دست آورد.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fadak|ک=Encyclopedia of Islam|ص=۷۲۵–۷۲۷|زبان=en|رف=Fadak}}</ref>
 
پس از وفات پیامبر اسلام، کشمکشی بین ابوبکر، خلیفهٔ وقت، ازیک‌سو و فاطمه و [[عباس بن عبدالمطلب|عباس]]، عموی محمّد، ازسوی‌دیگر بر سر اموال محمّد به‌وجود آمد. به‌گفتهٔ ولیری در دانشنامهٔ اسلام، این اختلاف بر سر اموالی مانند فدک و سهمی از [[خیبر]] بود. فاطمه و عباس ادعای تملک و به‌ارث‌رسیدن این اموال را داشتند. اما ازدیگرسو ابوبکر از دادن این اموال به آنان سر باز زد با این استدلال که پیامبر به او گفته‌است که اموال او به ارث نمی‌رسد و باید صرف [[صدقه]] شود. بررسی احادیث نشان می‌دهد که در طی دو مرحله، فاطمه در این مورد با ابوبکر به جدال پرداخت که در مرحلهٔ اول عباس نیز در این اختلاف حضور داشت.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|ص=۸۴۱–۸۵۰|زبان=en|رف=Fatima}}</ref> در برخی منابع اهل سنت مانند [[طبری]] به مصادرهٔ فدک، اعتراض فاطمه، پاسخ ابوبکر و خشم فاطمه نسبت به او اشاره شده یا برخی مانند [[بلاذری]] مفصل‌تر موضوع را نقل کرده‌اند. اما بیشتر آن‌ها از دید میراث به آن نگریسته‌اند و با گزارش گفتهٔ ابوبکر موضوع را ختم کرده‌اند و گاهی تا جایی پیش رفته‌اند که گفته‌اند فاطمه پس از شنیدن استدلال ابوبکر از اعتراض دست کشید. ازسوی‌دیگر، پژوهشگران شیعه براساس منابع اهل سنت، گزارش‌های احتجاج‌های فاطمه زهرا را نقل کرده‌اند. آنان برپایهٔ همین منابع نشان داده‌اند که پس از مصادرهٔ فدک به‌دست ابوبکر، فاطمه زهرا بارها با او و در منظر عمومی احتجاج کرده‌است. در یکی از این گزارش‌ها که در حضور [[مهاجرین|مهاجر]] و [[انصار]] انجام شده، فاطمه گفته که فدک [[هبه (بخشش)|هبهٔ]] پیامبر است و بر این گفتهٔ خویش، علی، حسن، حسین و [[ام‌ایمن]] را شاهد آورد؛ و پس از آن ادامه داده که حدیث مورداستناد ابوبکر را نه‌تنها کسی نشنیده، بلکه برخلاف [[نص]] صریح قرآن است. اما این استدلال‌ها مورداعتنا واقع نشد.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۷۸|ف=ابوبکر|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۲۳۱}}</ref>
 
ویلفرد مادلونگ می‌گوید ابوبکر بدین‌ترتیب، نه‌تنها اموال خاندان محمّد را از اختیار آن‌ها درآورد، بلکه اظهار کرد که اگر آن‌ها نیاز مالی داشته‌باشند صدقه بگیرند. این کار در مخالفت قطعی با [[سنت (پیامبر اسلام)|سنت محمّد]] بود که خاندانش را به‌جهت [[آیه تطهیر|موقعیت طهارت]] از پذیرش صدقه منع کرده‌بود. هم‌چنین، بدین‌ترتیب پرداخت سهم ویژهٔ ([[خمس]]) آن‌ها از غنائم و [[الفی|فیء]] هیچ توجیهی نداشت. علاوه‌برآن، این حدیث که ابوبکر طرح کرد، به ابوبکر این اعتبار را می‌داد که محمّد به او دستورهای ویژه‌ای برای خلافت پس از خود داده‌است. چنان‌که [[عایشه]] می‌گوید، فاطمه پس از آن ابوبکر را ترک کرد و تا شش ماه بعد که از دنیا رفت با وی سخن نگفت. علی نیز، فاطمه را شبانه دفن کرد و به خلیفه اطلاع نداد.<ref>{{پک|Madelung|2004|ک=The Succession to Muhammad|ص=50–51|زبان=en}}</ref> به‌طور طبیعی موضع شیعیان بر این است که این اموال متعلق به فاطمه‌است و آن‌ها توسط ابوبکر غصب شده‌است.<ref>{{پک|Veccia Vaglieri|1991|ف=Fatima|ک=Encyclopedia of Islam|ص=۸۴۱–۸۵۰|زبان=en|رف=Fatima}}</ref> سید جعفر شهیدی، از افراد غیرشیعه‌ای چون [[ابن ابی الحدید]] و [[یحیی بن ابی‌زید علوی|نقیب بصری]] یاد می‌کند که به نقل رویداد خطبهٔ فدکیه پرداخته‌اند. او با این استدلال که این افراد — اهل سنت [[معتزلی]] — سودی از جعل این روایات نمی‌بردند، رویداد دعوای حقوقی فدک را صحیح می‌داند.<ref>{{پک|شهیدی|۱۳۹۴|ک=زندگانی فاطمه زهرا (س)|ص=۱۳۶}}</ref>
 
افزون‌بر این احتجاج‌ها، گزارش‌های واگذاری مجدد فدک به فاطمه یا فرزندان او در کتاب‌های تاریخ و حدیث اهل سنت و شیعه، دلیل روشنی بر حقانیت دعوی فاطمه از سوی پژوهشگران شیعه دانسته شده‌است، مانند گزارش نوشتن سند مالکیت فدک برای فاطمه از سوی ابوبکر،<ref group="یادداشت">پیرامون این سند، لامنس نسبت به حسن نیت ابوبکر مردد است و بر این باور است که فاطمه نیز به سازش ابوبکر و عمر با یکدیگر یقین داشته‌است. ببینید: {{پک|عالم‌زاده|۱۳۷۸|ف=ابوبکر|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۲۳۱}}</ref> و پس از او، بازگرداندن فدک به فرزندان فاطمه در دوره‌های گوناگون توسط [[عمر بن عبدالعزیز|عمر بن عبدالعزیز اموی]]، [[سفاح|سفاح عباسی]]، [[مهدی (خلیفه)|مهدی عباسی]] و [[مأمون|مأمون عباسی]]. برخی از اهل سنت، مصادرهٔ فدک را [[اجتهاد]] دانسته‌اند. اما شیعه با توجه به این‌که این مصادره، تنها مصادرهٔ ابوبکر بوده و ازسوی‌دیگر بخشش‌های فراوانی از بیت‌المال برای مستحکم‌کردن خلافت در منابع گزارش شده، با نکوهش این کار، رنجاندن فاطمه را — که با توجه به حدیث پیامبر، مساوی با رنجاندن خدا و پیامبر اوست — گناهی بزرگ از سوی ابوبکر دانسته‌اند.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۷۸|ف=ابوبکر|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۲۳۱–۲۳۲}}</ref>