تفاوت میان نسخه‌های «سده ۱۹ (میلادی)»

جز
اصلاح فاصله مجازی + اصلاح نویسه با استفاده از AWB
جز (اصلاح فاصله مجازی + اصلاح نویسه با استفاده از AWB)
آغاز سدهٔ ۱۹ میلادی با شروع کشمکش‌هایی بین [[فرانسه]] و [[انگلیس]] و متحدانشان بر سر کنترل اروپا و جهان هم‌زمان بود. جنگ‌هایی را که در این زمینه به وقوع پیوستند [[جنگ‌های ناپلئونی]] می‌گویند که در پایان آنها، [[ناپلئون بناپارت|ناپلئون]] در سال [[۱۸۱۵ (میلادی)|۱۸۱۵]] (۱۱۹۳) در [[جنگ واترلو|واترلو]] شکست خورد.
 
همچنین در سال [[۱۸۱۵ (میلادی)|۱۸۱۵]] (۱۱۹۳) [[گرینلند]] به طوربه‌طور رسمی از کنترل [[نروژ]] خارج شد و زیر نظر [[دانمارک]] رفت.
 
یونان در سال [[۱۸۲۱ (میلادی)|۱۸۲۱]] ([[۱۱۹۹ (میلادی)|۱۱۹۹]]) استقلال خود از [[امپراتوری عثمانی]] را اعلام کرد ولی نتوانست در جنگ‌های پس از آن تا سال [[۱۸۲۹ (میلادی)|۱۸۲۹]] ([[۱۲۰۷ (میلادی)|۱۲۰۷]]) پیروز شود.
 
دورهٔ ویکتوریایی در بریتانیای کبیر اوج دوران [[انقلاب صنعتی]] بریتانیا و شاخصهٔ [[امپراتوری بریتانیا]] به شماربه‌شمار می‌رود. این دوره را غالباً بین سال‌های [[۱۸۳۷ (میلادی)|۱۸۳۷]] تا [[۱۹۰۱ (میلادی)|۱۹۰۱]] (۱۲۱۵ تا [[۱۲۷۹ (میلادی)|۱۲۷۹]]) یعنی زمان سلطنت [[ملکه ویکتوریا]] می‌دانند. انقلاب موجب گسترش راه‌آهن به کل کشور و پیشرفت‌های مهم در مهندسی شد. [[متروی زیرزمینی لندن]] افتتاح شد و لامپ‌های الکتریکی پرنور در خیابان‌های این شهر نصب شدند.
 
در سال [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] ([[۱۲۲۶ (میلادی)|۱۲۲۶]]) انقلاب‌های زیادی با تأثیرگیری از [[انقلاب فرانسه]] در اروپا اتفاق افتادند. همچنین مفهومی به نام [[امپریالیسم جدید]] بر دورهٔ پایانی این سده مسلط شد. امپریالیسم نو به معنای تملک سریع مستعمرات جدید در سطح جهان توسط اروپا بود. در این میان [[غارت آفریقا]] قابل توجه است.
هر چند که تأثیر [[رومانتیسم]] تا حدود زیادی در [[دوره ویکتوریایی|دورهٔ ویکتوریایی]] قابل مشاهده بود ولی در میانهٔ این سده با مخالفت‌های جدی مواجه شد: بسیاری از اکتشافات علمی مثل [[نظریه تکامل داروین|نظریهٔ تکامل داروین]] و نظرات [[اگوست کنت]] فیلسوف فرانسوی که تا حدودی از انقلاب صنعتی تأثیر گرفته بودند، باعث قدرت‌گیری [[عقل‌گرایی جدید]] ([[پوزیتیویسم]]) که شاخصهٔ ادبی آن [[ناتورالیسم]] می‌باشد گردید. نظریهٔ آن، که تأثیر زیادی از [[فلسفه جبرگرا|فلسفهٔ جبرگرا]] و [[علم ژنتیک]] گرفته بود، بر روی اهمیت محیط در شکل‌دهی انسان و رمان‌های فرانسوی جدید تأکید داشت. همان‌طور که [[امپرسیونیسم]] در هنر نمایندهٔ چنین دیدگاهی است.
 
جمهوری [[ایتالیا]] در [[۱۷ مارس]] [[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] ([[۲۶ اسفند]] [[۱۲۳۹ (میلادی)|۱۲۳۹]]) تشکیل شد. شاه [[ویکتور امانوئل دوم]] توانست استان‌های ایتالیایی شبه جزیره را تحت یک ملت با هم متحد سازد. [[کنت کامیلو بنسو دی کاوور]] و [[جوزپه گاریبالدی]] نقش مهمی در طرح‌ریزی این اتحاد داشتند. شهر [[رم]] تا سال [[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۸ (میلادی)|۱۲۴۸]]) تحت کنترل پاپ بود. در این سال ارتش ایتالیا از طریق راه پورتا پیا به [[استان واتیکان]] وارد شدند. رم به ایتالیا ضمیمه شد ولی پاپ از امضای پیمان سر باز زد و به دژ گاندولفو پناه برد. از آنجا نیز حکمی اعلام کرد که طبق آن هرگونه مشارکت کاتولیک‌های ایتالیایی در زندگی سیاسی معادل ارتداد به شماربه‌شمار می‌رفت. [[ترنتینو]] و [[تیرول جنوبی]] در سدهٔ بعدی و پس از سال [[۱۹۱۸ (میلادی)|۱۹۱۸]] ([[۱۲۹۶ (میلادی)|۱۲۹۶]]) به خاک ایتالیا ضمیمه شدند. این چنین شد که روند متحدسازی ایتالیا که توسط ویکتور امانوئل دوم در [[سلسله ساووی|سلسلهٔ ساووی]] طرح‌ریزی شده بود به سر انجام رسید.
 
در سال [[۱۸۷۱ (میلادی)|۱۸۷۱]] ([[۱۲۴۹ (میلادی)|۱۲۴۹]]) [[امپراتوری آلمان]] با اتحاد [[پروس]] و [[کنفدراسیون جرمن شمالی]] توسط [[اتو ون بیسمارک]] به وجود آمد. این کشور قدرتمند تا سال [[۱۹۱۸ (میلادی)|۱۹۱۸]] (۱۲۹۶) ادامه یافت و با عنوان [[رایش دوم]] مشهور شد. بیسمارک توانست استان‌های جدید زیادی را طی جنگ‌های مبتکرانهٔ کوتاه و دیپلماتیک به دست آورد. او با [[اتریش]] هم پیمان شد تا [[دانمارک]] را شکست دهد و ناحیهٔ [[شلزویگ-هولشتاین]] را تصرف کند. او [[جنگ اتریش و پروس]] (آسترو-پروسیان) را آغاز کرد و پیروز شد اما اینکار فقط برای این بود که [[ایتالیا]] طرف آلمان را بگیرد. سپس پروس وارد [[جنگ فرانسه و پروس]] (فرانکو-پروسین) ([[۱۸۷۱ (میلادی)|۷۱]]-[[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۹ (میلادی)|۴۹]]-۱۲۴۸)) شد و توانست شکست کاملی به فرانسه وارد سازد. [[ویلهلم اول]] به عنوان آخرین توهین به فرانسوی‌ها در [[کاخ ورسای]] در قلب فرانسه به عنوان امپراتور آلمان سوگند خورد. امپراتوری آلمان تا پایان [[جنگ جهانی اول]] یعنی زمانی که فرانسه توانست در [[پیمان ورسای]] تلافی بکند در اوج خود بود.
در تاریخ [[۲ اکتبر]] [[۱۸۳۵ (میلادی)|۱۸۳۵]] ([[۱۰ مهر]] [[۱۲۱۴ (میلادی)|۱۲۱۴]]) [[انقلاب تکزاس]] با اعلام استقلال استان [[تجاس]] مکزیک از دولت مکزیک به وقوع پیوست. [[سانتا آنا]] استقلال را با انتصاب خود به سمت دیکتاتور جمهوری مکزیک اعلام کرد. پس از [[نبرد آلامو]]، ژنرال [[سام هاستون]] توانست در نبرد [[سان جاسینتو]] شکست بزرگی به مکزیکی‌ها وارد سازد و سانتا آنا را شخصاً دستگیر کند. جمهوری تکزاس همچنان در خطر فروپاشی و اشغال توسط مکزیکی‌ها بود تا اینکه در سال [[۱۸۴۵ (میلادی)|۱۸۴۵]] ([[۱۲۲۳ (میلادی)|۱۲۲۳]]) به ایالات متحده ضمیمه شد.
 
درست پس از آغاز سده، مستعمره‌های [[اسپانیا]] و [[پرتغال]] به تبع ایالات متحده شروع به انقلاب و اعلام استقلال کردند. این انقلاب‌ها موفق بودند و حاصل آنهاآن‌ها تشکیل کشورهای مستقلی همچون [[مکزیک]] ([[۱۸۲۱ (میلادی)|۱۸۲۱]] (۱۱۹۹)) در آمریکای شمالی و شیلی در آمریکای جنوبی ([[۱۸۱۸ (میلادی)|۱۸۱۸]] ([[۱۱۹۶ (میلادی)|۱۱۹۶]])) بود. در تاریخ [[۷ سپتامبر]] [[۱۸۲۲ (میلادی)|۱۸۲۲]] ([[۱۶ شهریور]] [[۱۲۰۱ (میلادی)|۱۲۰۱]]) [[امپراتوری برزیل]] نیز استقلال خود از پرتغال را اعلام کرد. اما این کشورهای لاتین در طول سدهٔ نوزدهم بر خلاف ایالات متحد آمریکا دارای دولت‌های باثباتی نبودند. این مسئله موجب دخالت قدرت‌های اروپایی به ویژه [[بریتانیای کبیر]] در امور داخلی این کشورها شد. در پایان سدهٔ نوزدهم ایالات متحده نیز وارد این میدان شد. چهار مستعمرهٔ پیشین اروپایی با نام‌های [[پاراگوئه]]، [[برزیل]]، [[آرژانتین]] و [[اروگوئه]] از سال [[۱۸۶۴ (میلادی)|۱۸۶۴]] تا [[۱۸۷۰ (میلادی)|۱۸۷۰]] ([[۱۲۴۲ (میلادی)|۱۲۴۲]] تا ۱۲۴۸) وارد خونین‌ترین جنگ تاریخ آمریکای لاتین به نام [[جنگ ائتلاف سه‌گانه]] شدند.
 
آن بخش از قارهٔ آمریکا که هنوز در دست [[بریتانیای کبیر]] بود به آرامی ولی با اطمینان توسعه پیدا کرد. این توسعه باعث به وجود آمدن حکومتی در [[کانادا]] در سال [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] ([[۱۲۴۵ (میلادی)|۱۲۴۵]]) شد.
[[امپراتوری روسیه]] گسترش خود به سوی [[آسیای مرکزی]] را آغاز کرد. در این میان روسیه مجبور به مقابله با [[بریتانیا]] بود زیرا بریتانیایی‌ها از حملهٔ روس‌ها به [[هندوستان]] بیم داشتند. این کش و قوس‌ها به [[بازی بزرگ]] معروف شد.
 
نواحی تحت کنترل [[امپراتوری عثمانی]] شروع به کاهش پیدا کرد و کشورهایی همچون [[یونان]] و [[مصر]] از کنترل آن خارج شدند. بریتانیا و فرانسه در [[جنگ کریمه]] با [[روسیه]] جنگیدند. دلیل آن تا حدودی به خاطر این بود که آنهاآن‌ها نسبت به توان مقابلهٔ عثمانی با روسیه تردید داشتند.
 
[[آفریقا]] که در ابتدای سدهٔ نوزدهم تقریباً به طوربه‌طور کامل از استعمار اروپاییان جان سالم به در برده بود، در پایان این سده به طوربه‌طور کامل تحت تسلط آنهاآن‌ها درآمد. هجوم به سمت آفریقا در دهه‌های [[دهه ۱۸۸۰ (میلادی)|۱۸۸۰]] تا [[دهه ۱۸۹۰ (میلادی)|۱۸۹۰]] (حدوداً از [[۱۲۵۸ (میلادی)|۱۲۵۸]] تا ۱۲۷۸) آغاز شد.
 
== رویدادها ==
* [[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] - (۱۱۷۹): [[پادشاهی بریتانیای کبیر]] و [[پادشاهی ایرلند]] به هم پیوستند تا [[بریتانیا|پادشاهی متحد]] را به وجود آورند.
* [[۱۸۰۵ (میلادی)|۰۵]]-[[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] - ([[۱۱۸۳ (میلادی)|۸۳]]-۱۱۷۹): [[جنگ‌های بربری]] بین [[ایالات متحده]] و [[کشورهای بربر]] [[شمال آفریقا]]
* [[۱۸۰۳ (میلادی)|۱۸۰۳]] - (۱۱۸۱): ایالات متحده سرزمین‌های شمالی را که [[فرانسه]] ادعای مالکیت آنهاآن‌ها را داشت به همراه [[لوییزیانا]] خرید. این خرید اولین حرکت ایالات متحده در گسترش به سوی غرب و اقیانوس آرام بود. این کار طبق هدف نهایی روشن آمریکا که شامل ضمیمه‌سازی و غلبه بر خاک سرزمین‌های مکزیک، بریتانیا و آمریکایی‌های بومی بود انجام شد.
* [[۱۸۰۴ (میلادی)|۱۸۰۴]] - ([[۱۱۸۲ (میلادی)|۱۱۸۲]]): ایجاد [[جمهوری هاییتی]]
* [[۱۸۰۴ (میلادی)|۱۸۰۴]] - (۱۱۸۲): [[امپراتوری اتریش]] توسط [[فرانسیس اول]] ایجاد شد.
* [[۱۸۳۳ (میلادی)|۱۸۳۳]] - (۱۲۱۱): [[قانون منع برده‌داری]]، هرگونه برده‌داری در سراسر [[امپراتوری بریتانیا]] را ممنوع کرد.
* [[۱۸۷۶ (میلادی)|۷۶]]-[[۱۸۳۳ (میلادی)|۱۸۳۳]] - ([[۱۲۵۴ (میلادی)|۵۴]]-۱۲۱۱): [[جنگ‌های کارلیست]] در [[اسپانیا]]
* [[۱۸۳۴ (میلادی)|۱۸۳۴]] - ([[۱۲۱۲ (میلادی)|۱۲۱۲]]): [[تفتیش عقاید در اسپانیا]] به طوربه‌طور رسمی پایان یافت.
* [[۱۸۳۶ (میلادی)|۳۶]]-[[۱۸۳۵ (میلادی)|۱۸۳۵]] - ([[۱۲۱۴ (میلادی)|۱۴]]-[[۱۲۱۳ (میلادی)|۱۲۱۳]]): [[انقلاب تکزاس]] در [[مکزیک]] باعث شد تا [[جمهوری تکزاس]] برای مدت زمان کمی به وجود آید.
* [[۱۹۰۱ (میلادی)|۱۹۰۱]]-[[۱۸۳۷ (میلادی)|۱۸۳۷]] - ([[۱۲۷۹ (میلادی)|۷۹]]-۱۲۱۵): دوران سلطنت [[ملکه ویکتوریا]] که قلهٔ رفیع [[امپراتوری بریتانیا]] قلمداد می‌شود و به [[عصر ویکتوریا]] مشهور است.
* [[۱۸۷۴ (میلادی)|۱۸۷۴]] - ([[۱۲۵۲ (میلادی)|۱۲۵۲]]): [[کمپانی هند شرقی]] [[بریتانیا]] از بین رفت.
* [[۱۹۱۴ (میلادی)|۱۹۱۴]] - [[۱۸۷۶ (میلادی)|۱۸۷۶]] - ([[۱۲۹۲ (میلادی)|۹۲]]-[[۱۲۵۴ (میلادی)|۱۲۵۴]]): گسترش کلان جمعیت، سرزمین، صنعت و دارایی [[ایالات متحده]] که از آن به عنوان [[عصر طلایی آمریکا]] یاد می‌شود.
[[۱۸۷۷ (میلادی)|۱۸۷۷]] - (۱۲۵۵): [[اعتصاب بزرگ کارکنان راه‌آهن آمریکا|اعتصاب بزرگ کارکنان راه‌آهن]] در [[ایالات متحده]] که احتمالاً اولین [[اعتصاب|اعتصاب سراسری کارگری]] در دنیا بوده استبوده‌است.
* [[۱۸۷۸ (میلادی)|۷۸]]-[[۱۸۷۷ (میلادی)|۱۸۷۷]] - ([[۱۲۵۶ (میلادی)|۵۶]]-۱۲۵۵): وقوع [[جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۸-۱۸۷۷)|جنگ دیگری بین روسیه و عثمانی]] موجب آزادی [[بالکانی‌ها]] از سلطهٔ [[امپراتوری عثمانی]] شد.
* [[۱۸۷۸ (میلادی)|۱۸۷۸]] - (۱۲۵۶): ساخت اولین سویچر تجاری تلفن در [[نیوهاون]] [[کانکتیکات]].
 
=== [[نقاشی]] ===
[[پرونده:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|بندانگشتی|[[دریافتی از طلوع آفتاب]] اثر نقاش فرانسوی [[کلود مونه]] ([[۱۸۴۰ (میلادی)|۱۸۴۰]] - [[۱۹۲۶ (میلادی)|۱۹۲۶]] میلادی) که نام [[امپرسیونیسم]] از آن گرفته شده استشده‌است.]]
[[رئالیسم (هنر)|رئالیسم]] و [[رمانتیسیم|رمانتیسمی]] که در ابتدای سدهٔ ۱۹ وجود داشت موجب به وجود آمدن [[امپرسیونیسم]] و [[پساامپرسیونیسم]] در سال‌های پایانی این سده شد. [[پاریس]] به عنوان پایتخت هنری جهان آن روزگار شناخته می‌شد. نقاشان مشهور این سده عبارت‌اند از:
* [[پل سزان]]
 
== اختراعات، اکتشافات و نوآوری‌ها ==
[[پرونده:View from the Window at Le Gras, Joseph Nicéphore Niépce.jpg|بندانگشتی|یکی از اولین عکس‌های گرفته‌شده، که در سال [[۱۸۲۶ (میلادی)|۱۸۲۶]] ([[۱۲۰۴ (میلادی)|۱۲۰۴]]) توسط [[نیسفور نیپسه]] تولید شده استشده‌است.]]
تحقیق در دانشگاه‌های تحقیقاتی نظیر [[دانشگاه برلین]] و آزمایشگاه‌های ثبت‌شده همچون [[پارک منلو]] ادیسون صنعتی شده و باعث رشد سرعت اکتشافات و نوآوری‌ها می‌شود.
* [[فروشگاه‌های زنجیره‌ای]]
۱۳۳٬۲۴۲

ویرایش