تفاوت میان نسخه‌های «ماکیان ایکس یک»

جز
ربات: جایگزینی پیوند جادویی شابک با الگو شابک
جز (ویرایش و تصحیح)
جز (ربات: جایگزینی پیوند جادویی شابک با الگو شابک)
| نام‌ها=[[بنر دارمشترانگ|BD]]+۳۴ ۳۸۱۵، [[کاتالوگ هنری دراپر|HD (یا HDE)]] ۲۲۶۸۶۸، [[رصدخانه اخترفیزیک اسمیتسون|SAO]] ۶۹۱۸۱، [[کاتالوگ ابرخس|HIP]] 98298, V1357 Cyg.<ref name="SIMBAD"/>}}
{{پایان جعبه ستاره}}
'''ماکیان ایکس یک''' یا '''دجاجه ایکس یک'''<ref>{{یادکرد|نویسنده=کاکو، میکیو|نویسندگان سایر بخش‌ها=تامسون، جنیفر |کتاب=فراسوی اینشتین|ناشر=انتشارات فاطمی|سال=۱۳۸۸|فصل=فصل ۱۵۱|شابک=ISBN 964-318-346-7|زبان=fa}}</ref> {{انگلیسی|Cygnus X-1|کوتاه‌شده: Cyg X-1{{رچ}}<ref name="science3656"/>}} منبعی مشهور از [[پرتو ایکس]] در فضا است که در صورت فلکی [[ماکیان (صورت فلکی)|ماکیان]] قرار دارد. در سال ۱۹۶۴ و در خلال پرواز یک تلسکوپ فضایی مدار پایین کشف شد و یکی از بزرگترین منابع پرتو ایکس در آسمان است که پرتوی ایکسی با شارش ۲٫۳{{چر}}×۱۰<sup>−۲۳</sup> [[وات|W]][[متر|m]]<sup>−۲</sup>[[هرتز|Hz]]<sup>−۱</sup>{{رچ}}<ref>{{یادکرد
| نویسنده=والتر لوین
| سال=2006
| کتاب=Compact Stellar X-ray Sources
| ناشر=Cambridge University Press
| صفحه=p. 159 | شابک= ISBN 0-521-82659-4}}(یادکرد دست دوم)</ref> تولید می‌کند. ماکیان ایکس یکی از بزرگترین احتمالات برای [[سیاه‌چاله]] است. این جسم حدود ۸٫۷ برابر جرم خورشید، جرم دارد<ref name="iorio"/> و هرچه در اطرافش باشد به مشابه این رفتار می‌کند که در کنار یک سیاه‌چاله‌است. شعاع [[افق رویداد]] آن ۲۶ [[کیلومتر]] محاسبه می‌شود.<ref>{{یادکرد وب
| =نویسنده=هاروکو | تاریخ=[[۲۸ ژوئن]]، [[۲۰۰۶ (میلادی)|۲۰۰۶]]
| نشانی=http://www.physics.hku.hk/~astro/harko_science.html
| فصل=From the ionosphere to high energy astronomy&nbsp;– a personal experience
| عنوان=The Century of Space Science
| ناشر=Springer | شابک=ISBN 0-7923-7196-8}}(ارجاع دست دوم)</ref><ref name="apj611"/> ماکیان ایکس یک از طریق بررسی امواج [[پرتو ایکس]] کشف شد. کشف آن از طریق یک [[پرواز زیر مداری|پرواز زیرمداری]] پژوهشی بود، که از [[سکوی پرتاب]] [[وایت سندز، نیومکزیکو|وایت سندز]] در [[نیومکزیکو]] پرتاب شد؛ که بخشی از نقشه بررسی منابع پرتو ایکس در آسمان است، در سال ۱۹۶۴ توسط [[آئروبی]] که یک فضاپیمای مدار پایین است و در طی نقشه‌برداری کشف شد. این راکت‌ها از [[شمارشگر گایگر]] استفاده می‌کردند که طول موج بین ۱ تا ۱۵ [[آنگستروم]] و در مقطع‌های ۸٫۴ درجه‌ای را بررسی می‌کرد.<ref name="science3656"/>
 
در نتایج این نقشه‌برداری، هشت منبع پرتو ایکس کشف شدند، که در میانشان Cyg XR-1 (بعداً Cyg X-1) و در صورت فلکی ماکیان بود. با مختصات آسمانی [[بعد]] ۱۹<sup>h</sup>۵۳<sup>m</sup> و [[میل (ستاره‌شناسی)|میل]] ۳۴٫۶°. در این مکان [[نور]] یا [[موج‌های رادیویی|امواج رادیویی]] خاص دیده نمی‌شد.<ref name="science3656">{{یادکرد
| کتاب=Structures in Space: Hidden Secrets of the Deep Sky
| سال=1999 | صفحه=91 | ناشر=Springer
| شابک=ISBN 1-85233-165-8 |نقل قول=Eta Cygni is 25 arc minutes to the
west-south-west of this star.}}(ارجاع دست دوم)</ref> BD ۳۴°۳۸۱۵ یک [[ابرغول]] است که، خودش در انتشار پرتو ایکس ناتوان است؛ بنابراین، باید همدمی داشته باشد که دور آن گازهایی با میلیون‌ها درجه کلوین بچرخند تا پرتوی ایکس با این مقدار تولید شود.
 
| نویسنده=جین پیر لومینت | سال=۱۹۹۲
| کتاب=سیاه‌چاله‌ها | ناشر=انتشارات دانشگاه کمبریج
| شابک=ISBN 0-521-40906-3}}(ارجاع دست دوم)</ref> نتایج نشان داد این همدم به احتمال زیاد سیاه‌چاله‌است زیرا بیش از سه برابر [[جرم خورشید]]، جرم دارد و بیش از این مقدار نمی‌تواند یک [[ستاره نوترونی]] باشد.<ref>{{یادکرد
| نویسنده=آی بومباسی
| مقاله=[http://adsabs.harvard.edu/abs/1996A&A...305..871B The maximum mass of a neutron star]
|زبان=انگلیسی}}(ارجاع دست دوم)</ref>
چون بیشتر از سه برابر جرم خورشید، جرم لاشه باشد محتمل‌ترین امکان [[سیاه‌چاله]] است.<ref name="SSK"/><ref>{{یادکرد
|فصل=مرگ ستارگان|کتاب=نجوم و اخترفیزیک مقدماتی|نویسنده =زیلیک و اسمیت|ترجمه=جمشید قنبری، [[تقی عدالتی]]|ناشر =دانشگاه امام رضا|چاپ=اول |شهر=[[مشهد]]|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۲۱۹|سال=۱۳۷۸|شابک=ISBN 964-6582-14-1}}</ref>
 
یک سیاه‌چاله محوطه گرانشی بزرگ و قوی ایجاد می‌کند که هیچ چیز توانایی خروج ندارد حتی [[تابش الکترومغناطیسی|پرتوهای الکترومغناطیسی]]. به این سرحد [[افق رویداد]] و به فاصله بین سطح و مرکز سیاه‌چاله [[شعاع شوارتزیلد]] گفته می‌شود، که برای ماکیان ایکس یک حدود ۲۶ کیلومتر محاسبه شده‌است.<ref>{{یادکرد | نویسنده=ا. ای. روزلر | مقاله=Almost-Black-Holes: an old—new paradigm | ژورنال=Chaos, Solitons & Fractals | سال=۱۹۹۸ | شماره=9 | دوره=7 | صفحه=1025–1034 | doi=10.1016/S0960-0779(98)80004-0}}(ارجاع دست دوم)</ref> هر چیزی که به داخل آن سقوط کند([[ماده (فیزیک)|ماده]] یا [[فوتون]]) امکان فرار ندارد.<ref>{{یادکرد وب | نویسنده=استاف |تاریخ=[[۹ ژانویه]]، ۲۰۰۶ | نشانی=http://web.mit.edu/newsoffice/2006/blackhole1.html
[[تلسکوپ فضایی چاندرا]] [[خط طیف نوری|خطوط طیفی]] اتم [[آهن]] را در پرتوهای ایکس بررسی کرد نتیجه‌اش این بود. یک [[سیاه‌چاله کر|سیاه‌چاله چرخان]] اجازه می‌دهد اتم‌های در نزدیکی افق رویداد بچرخند اما برای ماکیان ایکس یک هیچ اتمی تا فاصله ۱۶۰ کیلومتری یافت نشد. اگرچه، این جسم ممکن است سیاه‌چاله باشد، اما این داده‌ها نشان می‌دهد این سیاه‌چاله نمی‌چرخد.<ref>{{یادکرد گردهمایی | آخر=Miller | اول=J. M.
| مشارکت=Fabian, A. C. ; Nowak, M. A. ; Lewin, W. H. G. | عنوان=Relativistic Iron Lines in Galactic Black Holes: Recent Results and Lines in the ASCA Archive | عنوان‌کتاب=Proceedings of the 10th Annual Marcel Grossmann Meeting on General Relativity | مکان=Rio de Janeiro, Brazil | تاریخ=July 20–26، 2003 | نشانی=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0402101 | تاریخ بازدید = 2008-03-11}}(ارجاع دست دوم)</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=روی استیو|کد زبان=en|تاریخ=۱۷ سپتامبر ۲۰۰۳|وب‌گاه=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics|نشانی=http://chandra.harvard.edu/press/03_releases/press_091703.html|عنوان=Iron-Clad" Evidence For Spinning Black Hole"|ناشر=Chandra press Room|تاریخ بازدید=5 May 2018}}</ref> یا به عبارت دیگر این یک [[سیاه‌چاله کر]] نیست.<ref name="History">{{یادکرد|فصل=سیاه‌چاله‌ها|کتاب=[[تاریخچه زمان]]|نویسنده =[[استیون هاوکینگ]]|ترجمه=محمدرضا محجوب
|ناشر =شرکت سهامی انتشار|چاپ=اول|شهر=|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۱۲۳–۱۲۷|سال=۱۳۸۳|شابک=ISBN 964-5735-19-X}}</ref>
 
اگر جسم فشرده سیاه‌چاله باشد شعاع شوارتزیلد آن ۲۶ [[کیلومتر]] زمان تبخیر آن ۱{{چر}}×۱۰<sup>۶۶</sup> [[سال]] پس از به وجود آمدن<ref name="History"/> [[انتروپی|آنتروپی]]‌اش ۱٫۲۲{{چر}}×۱۰<sup>۵۶</sup> [[ژول]] بر [[کلوین]] *<ref>این عدد از فرمول زیر که در منبع درج شده‌است به دست‌آمده:{{سخ}}
<math>S=\frac{Akc^3}{4\hbar \;G}</math>
{{سخ}}
که در آن s [[انتروپی|آنتروپی]]، A مساحت [[افق رویداد]]، k [[ثابت بولتزمن]]، c [[سرعت نور]] G [[ثابت گرانش|ثابت جهانی گرانش]] و <math>\hbar \;</math> [[ثابت کاهیده پلانک]] است.</ref> خواهد بود.<ref>{{یادکرد|فصل=ریخت و شکل زمان|کتاب=[[جهان در پوست گردو]]|نویسنده =[[استیون هاوکینگ]]|ترجمه=محمدرضا محجوب|ناشر =حریر|چاپ=دوم|شهر=|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۹۹|سال=۱۳۸۴|شابک=ISBN 964-93342-5-4}}</ref>
 
==== شکل‌گیری ====
==== قرص برافزایشی ====
به دور جسم فشرده یک قرص برافزایشی قرار دارد. درون این لوح گازهای یونیزه و بسیار داغ قرار دارند. این گونه مواد تبدیل به [[پلاسما (فیزیک)|پلاسما]] می‌شوند<ref name="SSK">{{یادکرد
|فصل=سیاه‌چاله‌ها|کتاب=ساختار ستارگان و کهکشان‌ها|نویسنده =پال هاچ|ترجمه=توفیق حیدرزاده|ناشر =موسسه جغرافیای و کارتوگرافی گیتاشناسی|چاپ=پنجم|شهر=تهران|کوشش=|ویرایش=|صفحه=۱۸۱و۱۸۲|سال=۱۳۸۴|شابک=ISBN 964-6241-10-7}}</ref> و شعاع این لوح نزدیک ۵۰۰ برابر شعاع شوارتزشیلد سیاه‌چاله‌است،<ref name="mnras325">{{یادکرد
| نویسنده=ای. جی. یانگ
| مقاله=[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0103214 A Complete Relativistic Ionized Accretion Disc in Cygnus X-1]
| نویسنده=آرتور کوکس |سال=۲۰۰۱ | صفحه=۴۰۷
| کتاب=Allen's Astrophysical Quantities
| ناشر=Springer | شابک=ISBN 0-387-95189-X}}(ارجاع دست دوم)</ref>
 
وقتی که طیف ستاره با ستاره مشابه یعنی [[نظام (ستاره)|اپسیلون جبار]] مطابقت داده شد، نشان داده شد مقدار زیادی [[هلیم|هلیوم]] و مقدار کمی [[کربن]] در جو ستاره وجود دارند.<ref>{{یادکرد
| عنوان=سیاه‌چاله‌ها و ریسمان زمان
| ناشر=W. W. Norton & Company
| شابک= ISBN 0-393-31276-3}}(ارجاع دست دوم)</ref>
 
== جستارهای وابسته ==