تفاوت میان نسخه‌های «سرخ‌پوست»

۱۶۹ بایت اضافه‌شده ،  ۱ سال پیش
←‏پیشینه: اصلاح برخی نویسه‌ها، فاصله‌گذاری‌ها و کلمات
جز (replaced: نامهای ← نام‌های ، هم اکنون ← هم‌اکنون با ویرایشگر خودکار فارسی)
(←‏پیشینه: اصلاح برخی نویسه‌ها، فاصله‌گذاری‌ها و کلمات)
[[پرونده:Map-Amerindian populations.png|بندانگشتی|چپ|درصد سرخ‌پوست‌ها در کشورهای [[آمریکای لاتین]].]]
 
ورود سرخ‌پوستان به [[قاره آمریکا|قارۀ آمریکا]] را نزدیک به سی هزار سال پیش برآورد کرده‌اند. این اقوام در هنگام سرما و یخبندان از [[آسیا]] و از [[تنگه برینگ|تنگهٔ برینگ]] وارد قارهٔ نو شده‌اند. در کرانه‌های [[کالیفرنیا]] جامانده‌های آتش روشن شده‌ای را یافتند که داده‌های [[باستان‌شناسی]] نمایان کرد که این رویداد به ۲۵۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. زندگی مدرن و شهرنشینی در آمریکای باستان از حدود سالهایسال‌های برابر با میلاد مسیح آغاز می‌شود و در سال [[۸۰۰ (میلادی)|۸۰۰ میلادی]] با [[تمدن مایا]] به اوج شکوفایی خود می‌رسد. درسال‌هایدر سال‌های پس از آن تمدن‌های دیگری مانند اولمک و [[آزتک]] در آمریکای شمالی و تمدن اینکا در آمریکای جنوبی سالهایسال‌های درخشانی را به ویژهبه‌ویژه در زمینهٔ [[معماری]] و [[هنر]] تجربه می‌کنند. با ورود اروپاییان در سال ۱۴۹۲ به دنیای تازه به رهبری [[کریستف کلمب]] نه تنها از دانش و تمدن اروپاییان چیزی به سرخ‌پوستان داده نشد بلکه در پی کشتارهای انجام شده تمدن‌های [[اینکا]] و [[آزتک]] کم‌کم رنگ باخت و به نابودی دچارشد.<ref name="ReferenceA">خلاصه تاریخ هنر، پرویز مرزبان، نشر علمی و فرهنگی</ref>
سرخ‌پوستان با ورود اروپاییان با [[بیماری|بیماری‌‌]]های همه‌گیر{{مدرک}}، نابودی فرهنگ<ref>فردریش انگلس، ''منشأ خانواده''، نشر جامی</ref> و از دست رفتن خاک{{مدرک}} روبرو شدند.
 
جنگجویان سرخ‌پوست کمابیش نام‌های برگرفته از خوی‌های جانوران دارند. نامهایی چون «گاو نشسته»، «اسب دیوانه» و «خرس ایستاده» نام‌هایی پرافتخار در تاریخ سرخ‌پوستان هستند.<ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2012/02/120219_l93_crazy_horse.shtml اسب دیوانه: احداث بزرگترین مجسمه جهان در قلمرو سرخپوستان]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>
 
== هنر ==
هنر در میان سرخ‌پوستان آمریکا به ویژهبه‌ویژه در تمدن مکزیک اهمیت بسزایی داشت. دورهٔ هنری در مکزیک از ۱۵۰۰ پیش از میلاد آغاز و تا سده ۱۶ یعنی زمان فتح مکزیک بدستبه‌دست [[ارنان کورتس]] اسپانیایی ادامه می‌یابد؛ که اوج آن در دوره ۳۰۰ تا [[۹۰۰ میلادی]] بوده‌است. هنر اصلی ایشان پیکر تراشیپیکرتراشی و تندیس‌سازی بود و امروزه تندیس‌ها و صورتک‌های بسیاری از آن دوره که به‌نظر می‌رسد کاربرد مذهبی داشته به جای مانده‌است.
 
== تمدن و معماری ==
[[پرونده:Americanindiansmapcensusbureau.gif|بندانگشتی|250px]]
 
در گوشه و کنار قارهقارۀ آمریکا آثار بایسته‌ای از تمدنهایتمدن‌‌های بشری بچشمبه‌‌‌چشم می‌خورد که در میان آن‌ها نام تمدن تئوتی هواکانتئوتی‌هواکان و تمدن [[قوم مایا]] به ویژهبه‌‌ویژه در چیچن ایتسا، تمدن [[اولمک]] و تمدن [[اینکا]]ها و در نهایت [[آزتک|آزتک‌‌]]ها شهرت بیشتری دارد. بیشتر این شهرت به خاطربه‌خاطر معماری‌های شگفت‌انگیزی ستشگفت‌انگیزی‌‌ست که از ایشان باقی‌مانده‌است. وجود بناهای بلند و با شکل هندسی سیار دقیق مانند بنای مونته آلبان در مکزیک که شباهت بی‌همتایی با [[زیگورات|زیگورات‌@]]های مشرق زمین دارد و نیز هرم چیچن ایتسا که مانند هرم مصر مخروطی و البته کمی زیباتر است بهمراهبه‌همراه رصد خانهرصدخانۀ کراکول (ساخته شده در ۱۲۵۰ میلادی) که کاملاً مشابه رصدخانه‌های امروزی ستامروزی‌ست شهرت بیشتری دارد. در آمریکای جنوبی نیز [[ال دورادو]] یا شهر گمشدهٔ طلا و شهر باستانی [[کوسکو]] در پرو از دورهدورۀ تمدن اینکاها شناخته شده ترندشده‌تراند. اکثر این بناها مخصوصاً در حوالی مکزیک با سرستون‌ها و زیباییهایزیبایی‌های شگرفی تزیین شده‌اند.<ref name="ReferenceA" />
 
== خط و دبیره ==
[[مایا]]ها از نخستین اقوامی بودند که در جهان نو از خط بهره بردند. گونه‌ای خط [[هیروگلیف|هیروگلیفی]] [[اندیشه‌نگاشت]] از ایشان بجابه‌‌جا مانده‌است که امروزه کشف شده و قابل خواندن است. مایانهامایاها همچنین بیش از هزار مجلد کتاب که بیشتر آن‌ها تاشوی آکاردئونی بودند را از خود به یادگار گذاشته‌اند که امروزه تنها شمارتعداد انگشت‌شماری از آن‌ها به جامانده‌است و بیشتر آن‌ها یا در درازای زمان ازمیاناز میان رفتند یا بدستبه‌دست مردان [[اسپانیا|اسپانیایی]] مهاجم سوزانده شدند.
 
== زبان‌های رایج ==
[[پرونده:ChoctawBelle.jpg|بندانگشتی|upright|چپ|دختر سرخ‌پوست، اثر پی. رومر]]
 
در آمریکای باستان زبان‌های فراوانی رواج داشته‌است که همگی از خانوادهخانوادۀ [[زبان‌های التصاقی]] شناخته می‌شوند. امروزه شمار گویشورانگویش‌‌وران این زبان در [[مکزیک]] به دو میلیون نفر و در آمریکا به نزدیک یک ونیم میلیون نفر می‌رسد. در دیگرکشورهای کشورهاییدیگری مانند [[گواتمالا]]، [[پرو]]، [[بولیوی]]، [[پاراگوئه]]، [[اکوادور]]، [[آلاسکا]] جمعیت بسیاری به یکی از زبان‌های بومیان آمریکایی گفتگوگفت‌‌وگو می‌کنند. این زبان‌ها در آمریکای شمالی شامل ناهواتل (آزتکی نو) در ایالات متحده و مکزیک و زبان‌های مایایی در نواحی گواتمالا و پاناما همچنین گوارانی در [[برزیل]] و پاراگوئه، [[آیمارا]] و [[کچوا]] در بولیوی پرو و اکوادور می‌باشد. گفتنی است زبان آیمارا در پرو و گوارانی در پاراگوئه حتی زمانی در دو دهه پیش زبان رسمی شدند. گوارانی هم‌اکنون نیز در پاراگوئه ارزشی پایین‌تر از زبان رسمی ندارد.
 
برخی قبایل سرخ‌پوستان به مدت دو قرن در بردگی سفیدپوستان بودند.<ref>Marcel Trudel et Micheline D'Allaire, Deux siècles d'esclavage au Québec</ref>
سران قبیله‌های سرخ‌پوست در [[کانادا]] با [[مردم فرانسوی|فرانسویان]] و [[انگلستان|انگلیسیهاانگلیسی‌‌ها]] پیمان‌نامه‌هایی امضا کردند تا آشتی در مناطق سرخ‌پوستی برقرار شود.
 
== سرخ‌پوستان آمریکای شمالی ==
۱۴۸

ویرایش