تفاوت میان نسخه‌های «استدلال»

برچسب‌ها: ویرایش با تلفن همراه ویرایش با مرورگر تلفن همراه
برچسب‌ها: ویرایش با تلفن همراه ویرایش با مرورگر تلفن همراه
==انواع استدلال==
;[[تمثیل (منطق)]] ([[:en:Argument from analogy|Argument from analogy]])
[[تمثیل (منطق)|تمثیل]] سرایت دادن حکم یک موضوع به موضوع دیگر به دلیل مشابهت آن دو به یکدیگر است. واژۀ تمثیل در این بافت به معنای تشبیه کردن یا مانند کردن چیزی به چیزی دیگر به‌کار رفته‌است. در استدلال تمثیلی می‌کوشیم تا براساس همانندی بین دو چیز، حُکمی را که برای یکی از آن‌ها درست می‌دانیم برای دیگری هم درست بدانیم. نکتۀ درخورِ توجه در این استدلال آن است که این استدلال برپایۀ همانندی است نه محتوا. استدلال تمثیلی برپایۀ وجه‌شبه بین دو چیز است.است؛ برای نمونه گُمان می‌کنیم شخصی به‌نام حسین تیزهوش است. حسین برادری به‌نام حسن دارد. وجه‌شبه حسین و حسن برادری آن‌ها نسبت به یکدیگر است.است؛ ازهمین‌رو، می‌گوییم چون حسن برادر حسین است، حسن هم تیزهوش است. چنین استدلالی تنها براساس برادری بین حسین و حسن پایه‌گذاری شده‌است.
 
;شیوه‌های نقد استدلال تمثیلی
هرچه همانندی میان دو پدیده بیشتر باشد، استدلال تمثیلی اُستوارتر و نیرومندتر است; اما نتیجۀ آن هیچ‌گاه قطعی نیست. برای نقد استدلال تمثیلی می‌توان دو روش را به‌کار گرفت:
 
1.۱- نگاه کردن به جنبه‌های گوناگون; برای نمونه اگر کسی بگوید: "سخنان انسان‌های بزرگ که در گذشته می‌زیسته‌اند مانند مواد آرایشی‌اند که پس از مدتی دیگر نباید آن‌ها را استفاده کرد". می‌توانیم در پاسخ بگوییم: ما دربارۀ سخنان آن‌ها گفت‌وگو می‌کنیم که پیامد اندیشۀ بشر است نه دربارۀ مواد آرایشی. آنگاه، به جنبه‌های گوناگونِ میان این دو پدیده بنگریم و بگوییم: برخی از سخنان بزرگان بخشی از اندیشه بشر را دربرمی‌گیرنددر بر می‌گیرند که پس از گذشتِ سده‌ها هنوز درست هستند.
2. یافتنِ استدلالی دیگر دربرابرِ آن استدلال; روشِ رویارویی با استدلال تمثیلی نادرست، یافتنِ استدلال تمثیلی، دربرابر آن است. برای نمونه در رد استدلال گفته‌شده در بالا، می‌توان گفت: خیر، سخنان بزرگان همانند اشیایِ زیرخاکیِ ارزشمندی‌اند که بسیار گران‌بها هستند و چه‌بسا با گذشت زمان به ارزش آن‌ها افزوده می‌شود. <ref>منطق، رشته‌های ادبیات و علوم انسانی-علوم و معارف اسلامی، پایۀ دهم، دورۀ متوسطه، 1396</ref>
 
2.۲- یافتنِ استدلالی دیگر دربرابرِ آن استدلال; روشِ رویارویی با استدلال تمثیلی نادرست، یافتنِ استدلال تمثیلی، دربرابر آن است.است؛ برای نمونه در رد استدلال گفته‌شده در بالا، می‌توان گفت: خیر، سخنان بزرگان همانند اشیایِ زیرخاکیِ ارزشمندی‌اند که بسیار گران‌بها هستند و چه‌بسا با گذشت زمان به ارزش آن‌ها افزوده می‌شود. <ref>منطق، رشته‌های ادبیات و علوم انسانی-علوم و معارف اسلامی، پایۀ دهم، دورۀ متوسطه، 1396</ref>
 
 
;[[استدلال استقرایی]] ([[:en:Inductive reasoning|Inductive reasoning]])
[[استقرا]] نوعی استدلال است که در آن ذهن از جزء به کل سیر می‌کند.البته در منطق جدید این تعریف رد شده‌است. یعنی چند مورد جزئی را مشاهده می‌کند و سپس یک حکم کلی می‌دهد. مثلاً در چند مورد آب را حرارت می‌دهیم و می‌بینیم که در صد درجه [[سلسیوس]] (سانتی‌گراد) می‌جوشد و از این نتیجه می‌گیریم که هر آبی در صد درجه سلسیوس می‌جوشد.
 
واژۀ استقرا به معنای جست‌وجو، کاوش و در پِی چیزی رفتن است. ازآنجاکه در استقرا یک‌به‌یک جامعۀ آماری را بررسی نمی‌کنیم و تنها نمونه‌هایی از آن را به‌کار می‌گیریم، پایۀ استقرا براساس گمانه‌زنی است.است؛ برای نمونه،نمونه: بیِنگارید که مادر یک خانواده هر روز ساعت 12۱۲ نهار می‌پزد. به مدت یک هفته کار او را بررسی کردیم و نتیجه گرفتیم که مادر این خانواده هر روز ساعت 12۱۲ نهار می‌پزد.می‌پزد؛ اما، این نتیجه یقینی نیست چرا که تمام روزهای عمرِ این مادرِ خانواده را بررسی نکردیم و ممکن است روزی بیاید که در ساعت دیگری نهار بپزد. بنابراین، نتیجۀ بدست‌آمده از استدلال استقرایی همواره یقینی نیست. استدلال استقرایی بر دو گونه است:
 
1.۱- '''استقرای تام'''; بررسی و پژوهیدنِ تمام موارد یک جامعه آماری و دادن یک حکم کلّی.کلّی؛ برای نمونه،نمونه: اگر میزان تیزهوشی تمام دانش‌آموزانِ یک کلاس را بررسی کنیم و به این نتیجه برسیم که همۀ دانش‌آموزان آن کلاس، تیزهوش هستند،هستند؛ چنین نتیجه‌گیری برگرفته از استقرای تام است. در استقرای تام تمام موارد یک جامعۀ آماری در اختیارِ ما قرار دارند. باید به این نکته توجه داشت که نتیجه در استقرای تام، یقینی است.<ref>منتظری‌مقدم، محمود. منطق ۱، ویژۀ فارغ التحصیلان دبیرستان، دفتر تدوین متون درسی حوزه‌های علمیه، 1394 </ref>
 
2.۱- '''استقرای ناقص'''; بررسی و پژوهیدنِ چندین مورد در یک جامعۀ آماری که موارد بررسی‌نشده را هم نیز دربرمی‌گیرددر بر می‌گیرد. برای نمونه بدون بررسی کردنِ تمام شهروندان یک کشور، چند تن از آن‌ها را دارای صفتی بدانیم و سپس حکم کنیم که تمام شهروندان آن کشور دارای آن صفت می‌باشند.می‌باشند؛ به‌این دلیل که این بررسی تمام شهروندان آن کشور را دربرنمی‌گیرد نتیجۀ برگرفته از استقرای ناقص گمانی و احتمالی استاست، نه یقینی.<ref>منتظری‌مقدم، محمود. منطق ۱، ویژۀ فارغ التحصیلان دبیرستان، دفتر تدوین متون درسی حوزه‌های علمیه، 1394</ref>
 
در استقرا معمولاً تمام موارد یک جامعۀ آماری در اختیار ما قرار ندارند. ازاین‌رو، در استدلال استقرایی از قوی یا ضعیف بودن آن سخن می‌گوییم. در اینجا به دو مورد از ویژگی‌های یک استقرای قوی نگاه می‌اندازیم:
 
1.۱- نمونه‌ها باید تصادفی و گوناگون باشند و نشان‌دهندۀ تمام موارد آن موضوع باشند. برای نمونه می‌خواهیم دربارۀ نوع حکومت‌داری کشورها در دنیا پژوهش کنیم. اگر در این پژوهش تنها به سراغ چند کشور ویژه برویم، نتیجۀ بدست‌آمده بیانگرِ نوع حکومت‌داری کشورها در دنیا نخواهد بود. مثلاً ممکن است تنها کشورهایی بررسی شود که حکومت‌داری آن‌ها براساس [[لیبرالیسم]] است و چنین استقرایی قوی نخواهد بود.
 
2. شمارِ نمونه‌ها باید در سنجش با کل جامعۀ آماری نسبت مناسبی داشته باشد. برای نمونه نتیجۀ بدست‌آمده دربارۀ نوع حکومت‌داری کشورها از 30 کشور که از 196 کشور برگرفته‌شده، نمی‌تواند نشان‌دهندۀ نوع حکومت‌داری کشورها در دنیا باشد. اما اگر همین آمار از 180 کشور گرفته‌شده بود، به میزان زیادی تعمیم‌پذیر به تمام کشورها در دنیا بود. توجه داشته باشید که اگر استدلال استقرایی را به درستی به‌کار نگیرید، ممکن است دچار [[تعمیم شتاب‌زده]] شوید.
 
2.۲- شمارِ نمونه‌ها باید در سنجش با کل جامعۀ آماری نسبت مناسبی داشته باشد. برای نمونه نتیجۀ بدست‌آمده دربارۀ نوع حکومت‌داری کشورها از 30۳۰ کشور که از 196۱۹۶ کشور برگرفته‌شده، نمی‌تواند نشان‌دهندۀ نوع حکومت‌داری کشورها در دنیا باشد. اما اگر همین آمار از 180۱۸۰ کشور گرفته‌شده بود، به میزان زیادی تعمیم‌پذیر به تمام کشورها در دنیا بود. توجه داشته باشید که اگر استدلال استقرایی را به درستی به‌کار نگیرید، ممکن است دچار [[تعمیم شتاب‌زده]] شوید.
 
;[[استدلال قیاسی]] (استنتاج) ([[:en:Deductive reasoning|Deductive reasoning]])
وقتی ذهن از قضیه‌های کلّی به نتیجه‌های جزئی می‌رسد و به عبارت مختصرتر از کلّ به جز می‌آید،می‌آید؛ آن را [[قیاس]] می‌نامند. مثال:
 
3.پس۱- سقراط فانیانسان است. یا
 
2.۲- هر انسان فانی است.
 
۱.۳- پس سقراط انسانفانی است.
یا
2.هر انسان فانی است.
1.۱- همه فرانسوی‌ها پنیر دوست دارند.
3.پس سقراط فانی است. یا
 
2.۲- پی‌یِر فرانسوی است.
1.همه فرانسوی‌ها پنیر دوست دارند.
2.پی‌یِر فرانسوی است.
3.۳- بنابراین پی یر، پنیر دوست دارد.
 
در استدلال قیاسی از حداقل دو قضیهٔ درست، ضرورتا و بدون هیچ تردیدی قضیهٔ درست دیگری به نام نتیجه به دست می‌آید.
 
 
اساسی‌ترین و اعتمادپذیرترین شکل استدلال در منطق، استدلال قیاسی است; چرا که نتیجه‌دهی قیاس همواره یقینی است. قیاس گفته‌ای است که چند [[گزاره (منطق)]] را دربرمی‌گیرد; به‌گونه‌ای که اگر آن را بپذیریم، ذهن انسان از آن [[گزاره (منطق)]] وادار به پذیرش گفتۀ دیگری یعنی نتیجه می‌شود. در این تعریف چند نکته درخور توجه است:
 
1.۱- منظور ما از قیاس در اینجا یعنی گزاره‌ای،گزاره‌ جملۀ خبری،خبری است که می‌تواند درست یا نادرست باشد. بنابراین، جمله‌های دستوری، پرسشی یا عاطفی قیاس خوانده نمی‌شوند.
 
2.۲- قیاس همواره چند [[گزاره (منطق)]] را دربرمی‌گیرددر بر می‌گیرد و منظور از چند [[گزاره (منطق)]] در واقع دو [[گزاره (منطق)]] یا بیشتر است.
 
3.۳- قیاس مجموع گزاره‌هایی است که هرگاه آن‌ها را بپذیریم ناگزیر باید نتیجۀ آن‌ها را نیز بپذیریم. قیاس بر دو گونه است: [[قیاس اقترانی]] و [[قیاس استثنایی]].
 
 
H پدیده I را [[تبیین]] می‌کند.
 
نظریۀ دیگری نمی تواندنمی‌تواند به خوبی پدیده I را [[تبیین]] کند.
 
بنابراین احتمالاً H صادق است.
برای هر مجموعه معین از شواهد و اطلاعات، تبیین‌های متنوعی می‌توان ارائه داد ولی بهترین [[تبیین]] احتمالاً درست‌ترین آنهاست.
ما در زندگی روزمرۀ خود از این نحوۀ استدلال، بسیار استفاده می‌کنیم. هنگامی که از روی رفتار و واکنش‌های یک فرد، نتیجه‌ای دربارۀ وضعیت ذهنی او می‌گیریم در واقع می‌گوییم که این نتیجه بهتر از تبیین‌های بدیل، رفتار این فرد را توضیح می‌دهد. یا مثلاً این مورد را در نظر بگیرید:
مردی در یک اتاقک در جنگل در حالی که تمامی در و پنجره‌ها از داخل قفل هستند، به دارآویخته شده و مرده است، در حالی که یک یادداشت مبنی بر خودکشی هم کنار او قرار دارد بهترین [[تبیین]] برای این مجموعه از واقعیت‌ها این است که او خودکشی کرده‌است. ولی این تنها [[تبیین]] نیست، تبیین‌های دیگری غیرازغیر از خودکشی هم وجود دارد. مثلاٌ اینکه این فرد در حال تمرین نمایشنامه‌ای در مورد خودکشی بوده و برای اینکه تنها باشد درها را قفل کرده و متأسفانه در طی تمرین، فاجعه‌ای به‌بار آمده‌است یا شاید سازمان جاسوسی آمریکا "[[سیا]]" به طریقی او را کشته و طوری صحنه‌سازی کرده که به نظر خودکشی برسد یا شاید یک [[روح خبیث]] شیطانی در جنگل زندگی می‌کرده و این فرد را کشته است. برخی از این تبیین‌ها به نظر مسخره می‌آیند ولی همۀ آن‌ها با شواهد سازگار هستند.<ref>برگرفته از مقالۀ "مقایسه‌ای میان استنتاج بهترین تبیین و حدس" نوشتۀ دکتر فرشته نباتی</ref>
می‌گیریم در واقع می‌گوییم که این نتیجه بهتر از تبیین‌های بدیل، رفتار این فرد را توضیح می‌دهد. یا مثلاً این مورد را در نظر بگیرید:
مردی در یک اتاقک در جنگل در حالی که تمامی در و پنجره‌ها از داخل قفل هستند، به دارآویخته شده و مرده است، در حالی که یک یادداشت مبنی بر
خودکشی هم کنار او قرار دارد بهترین [[تبیین]] برای این مجموعه از واقعیت‌ها این است که او خودکشی کرده‌است. ولی این تنها [[تبیین]] نیست، تبیین‌های دیگری غیراز خودکشی هم وجود دارد. مثلاٌ اینکه این فرد در حال تمرین نمایشنامه‌ای در مورد خودکشی بوده و برای اینکه تنها باشد درها را قفل کرده و متأسفانه در طی تمرین، فاجعه‌ای به‌بار آمده‌است یا شاید سازمان جاسوسی آمریکا "[[سیا]]" به طریقی او را کشته و طوری صحنه‌سازی کرده که به نظر خودکشی برسد یا شاید یک [[روح خبیث]] شیطانی در جنگل زندگی می‌کرده و این فرد را کشته است. برخی از این تبیین‌ها به نظر مسخره می‌آیند ولی همۀ آن‌ها با شواهد سازگار هستند.<ref>برگرفته از مقالۀ "مقایسه‌ای میان استنتاج بهترین تبیین و حدس" نوشتۀ دکتر فرشته نباتی</ref>
 
==استدلال‌های غیررسمی==