تفاوت میان نسخه‌های «پادشاهی ماد»

گسترش مقاله
(گسترش مقاله)
{{تاریخ ایران}}
'''پادشاهی ماد''' حکومتی بود که طی سده‌های میانی هزاره اول پیش از میلاد، بر نواحی غربی فلات ایران حکمرانی می کرد. طی ۱۲۰ سال چهار یا پنج شاه بر این حکومت فرمانروایی کردند.
در اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد مادها در ایران غربی گرد هم جمع شده، نیرو گرفتند و با آشوریان که به آن‌ها یورش برده بودند، جنگیدند و طی جنگ‌هایی که حدود یکصد سال به طول انجامید آنان را شکست دادند و دولتی بنیان نهادند که ۱۲۰ سال فرمانروایی نمود و نهایتاً از کوروش بزرگ شکست خورد.<ref>{{یادکرد |فصل=|کتاب=راهنمای مستند تخت جمشید|نویسنده = علیرضا شاهپور شهبازی|ترجمه=|ناشر =انتشارات سفیران و انتشارات فرهنگسرای میردشتی|چاپ=۱۳۸۴|شهر=تهران |کوشش=بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد |ویرایش= |صفحه=ص ۱۸ و ۱۹|سال=۱۳۸۴|شابک=۴-۶-۹۱۹۶۰-۹۶۴}}</ref> نام شاهان و سرداران ماد که در متون آشوری و یونانی و پارسی باستان ذکر گردیده‌اند (مانند: فْرَوَرتی، اوُوَخْشَترَ، اَرشْتْی‌وَییگَ، شیدیرپَرنَ، <nowiki>تَخمَ‌سپادَ</nowiki> و…) همگی به‌آشکارا «آریایی» هستند.<ref>کمرون، جرج: «ایران در سپیده‌دم تاریخ»، ترجمهٔ حسن انوشه، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵، ص ۱۱۰، ۱۱۷، ۱۳۲؛</ref><ref>بویس، مری: «تاریخ کیش زرتشت»، جلد دوم، ترجمهٔ همایون صنعتی‌زاده، انتشارات توس، ۱۳۷۵، ص ۶–۳۲؛ کتیبهٔ DB,II/33]</ref>
 
== پس‌زمینه ==
{{مرتبط|-امپراتوری آشوری نو}}
گروه‌های ایرانی‌زبان بین حدود ۳٫۴۰۰ سال پیش تا اوایل هزارهٔ اول پیش‌ازمیلاد، یعنی حدود سه-چهار قرن پس از شروع زوال شهرهای [[عصر برنز]] وارددر [[فلات ایران]]، مردمان ایرانی‌زبان به تدریج وارد این سرزمین شدند.<ref dir=ltr>{{sfn harvcolnb| ''BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica'' | 1989 | ref=iranicabronze}}</ref>
در پایان هزارهٔ دوم پیش از میلاد، قبیله‌های مادی، استقرار در قلمروی [[غرب ایران]] که بعدها ماد نامیده شد را آغاز کردند؛ جایی که در آن زمان نشیمن‌گاه شاهک‌نشین‌های فراوان و گروه‌های قومی و زبانی گوناگونی مانند [[گوتی‌ها]]، [[لولوبی‌ها]]، [[کاسی‌ها]] و [[هوری‌ها]] بود.<ref name="ReferenceC" dir=ltr>{{harvcolnbharvcolnbfa|Dandamayevدیاکونوف|Medvedskaya|2006|ک=MEDIA۱۳۸۶|زبانp=en۱۳۱-۱۷۸}}</ref>
 
مطابق منابع کهن آشوری و یونانی و ایرانی در مجموع معلوم می‌گردد که سه طایفه از شش طایفه تشکیل‌دهندهً اتحاد مادها یعنی بوسیان، ستروخاتیان و بودیان بوده و سه طایفهٔ مادی دیگر عبارت بوده‌اند از، آریزانتیان و مغها و سرانجام پارتاکانیان.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۱۷۹-۱۹۰}}</ref>
مطابق منابع یونانی، در سرزمین کمنداندازان [[ساگارتی]] (زاکروتی، ساگرتی) مادی‌های ساگارتی می‌زیسته‌اند که شکل بابلی - یونانی شدهً نام خود یعنی زاگروس (زاکروتی، ساگرتی) را به کوهستان غرب فلات ایران داده‌اند. نام همین طوایف است که در اتحاد طوایف پارس نیز موجود است و خط پیوند خونی طوایف ماد و [[پارس]] منجمله از منشأ همین طایفه ساگارتی‌ها (زاکروتی، ساگرتی) است، طوایف [[پارس]] قبل از حرکت به سوی جنوب دورانی طولانی را در مناطق مادها بوده و بعدها رو به جنوب رفته‌اند.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=}}</ref>
آنچه از متون آشوری برمی‌آید، آن است که مادها از سدهٔ نهم تا هفتم پیش از میلاد نتوانسته بودند چنان پیشرفتی بیابند که سبب هم‌گرایی و اتحاد و سازمان‌یافتگی قبایل و طوایف پراکندهٔ ماد بر محور یک رهبر و فرمان‌روای برتر و واحد که بتوان وی را پادشاه کل سرزمین‌های مادنشین نامید شده باشند.<ref>{{harvcolnbfa|بریان|۱۳۷۸|ک=تاریخ امپراتوری هخامنشیان|p=۹۴}}</ref> پادشاهان آشور در ضمن لشکرکشی‌های پرشمار خود به قلمرو سکونت مادها، همواره با شمار فراوانی از «شاهان محلی» روبه‌رو بوده‌اند و نه یک پادشاه واحد حاکم بر کل سرزمین‌های مادنشین.<ref>{{harvcolnbfa|کمرون|۱۳۶۵|ک=ایران در سپیده‌دم تاریخ|p=۱۲۴}}</ref>
 
== بنیان‌گذاری ==
== لشکرکشی‌های آشور به قلمرو مادها ==
{{مرتبط|امپراتوری آشوری نودیاکو}}
پادشاهان آشور در ضمن لشکرکشی‌های پرشمار خود به قلمرو سکونت مادها، همواره با شمار فراوانی از «شاهان محلی» روبه‌رو بوده‌اند و نه یک پادشاه واحد حاکم بر کل سرزمین‌های مادنشین.<ref>{{harvcolnbfa|کامرون|۱۳۶۵|ک=ایران در سپیده‌دم تاریخ|p=۱۲۴}}</ref> پس از مرگ [[سارگون دوم]] در ۷۰۵ پیش از میلاد توجهٔ آشوریان به نقطهٔ دیگری دور از نجد ایران معطوف شد. این فرصت با بیم همیشگی از حملهٔ آشوریان موجب تشکیل اتحادیه‌ای از شاهزادگان و شهریاران ماد شد. رهبران این جنبش پیروان دیاکو بودند.<ref>{{harvcolnbfa|فرای|۱۳۸۶|ک=میراث باستانی ایران|p=۱۱۵}}</ref>
بر پایهٔ نوشته‌های هرودوت، دیاکو پدر فرورتیش بود که طرح و نقشهٔ ایجاد یک حکومت واحد ماد را در ذهن داشت؛ مادها در دهکده‌های خودمختار جداگانه یا در شهرهای کوچک زندگی می‌کردند.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Deioces|2012|ک=Deioces|کد زبان=en}}</ref> دیاکو در یک دورهٔ بی‌قانونی در ماد، تلاش کرد تا عدالت را در دهکدهٔ خود اجرا کند و اعتبار و حسن شهرتی را به عنوان یک قاضی بی‌طرف بدست آورد به این ترتیب حوزهٔ فعالیت او گسترش یافت و مردم روستاهای دیگر نیز به وی مراجعه می‌کردند تا اینکه سرانجام او اعلام کرد درخواست‌های مردم زیاد است و این جایگاه برای وی دردسرساز و دشوار است و حاضر به ادامهٔ کار نیست. در پی این کناره‌گیری، دزدی و اغتشاش فزونی یافت و مادها گرد هم آمدند و وی را برای حل و فصل اختلافات به‌عنوان پادشاه برگزیدند.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Schmitt|1994|ک=DEIOCES|کد زبان=en}}</ref> منابع آشوری نیز برای نخستین بار، در سال ۶۷۳ پیش از میلاد از پادشاهی مستقل ماد یاد می‌کنند.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۵۳}}</ref>
 
 
در جریان یک کشمکش داخلی در آشور، فرورتیش فرصت را برای حملهٔ دوباره به آشور مناسب دید و بدین ترتیب در سال ۶۵۳ پیش از میلاد مجدداً به آشور یورش برد ولی کشته شد.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Randa|1954|ک=Handbuch der Weltgeschichte|p=278|زبان=en}}</ref> بدین ترتیب ۲۲ سال حکومت وی بر مادها پایان یافت. برخی از مورخین معتقدند علی‌رغم شکست فرورتیش از آشوریان، این جنگ زمینه‌ساز نبردی شد که پسرش هووخشتره آن را تا سقوط دولت آشور در پیش گرفت.<ref>{{harvcolnbfa|خدادادیان|۱۳۸۶|ک=تاریخ ایران باستان|p=۱۲۰}}</ref> پس از فرورتیش، [[هووخشتره]] جانشین او شد و مدت ۴۰ سال حکومت کرد.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Diakonoff|1993|ک=CYAXARES|زبان=en}}</ref>
 
در ۶۴۷ پ.م.، [[شوش (شهر باستانی)|شهر شوش]]، پایتخت [[تمدن ایلام]]، که برای قرن‌ها قدرت مسلط در غرب ایران بود، و [[چغازنبیل]] و زیگورات آن نیز در یورش [[آشوربانی‌پال]] با خاک یکسان شد، و آثار تمدن ایلام از بین رفتد و پس از این هرگز به عنوان قدرتی مستقل ظاهر نشد.{{sfn/fa| محمدیان‌فر | ۱۳۸۹ | ref=shush | صص=۸–۱۴}}‏
[[آشوربانی‌پال]] خود در ۶۳۱ یا ۶۲۷ پ.م. درگذشت. پس از مرگ آشوربانی‌پال، امپراتوری آشوری نو دچار مجموعه‌ٔ گسترده‌ای از جنگ‌های داخلی شد و رو به زوال گذاشت.
 
== ظهور امپراتوری ماد==
هووخشتره، شکست پدرش فرورتیش را در برابر آشوری‌ها دیده بود و از آن درس عبرتی آموخته بود. او فهمید که برای مقابله در برابر آشوریان، می‌بایست [[نیروی نظامی]] مجهزی تشکیل دهد؛ زیرا سربازان طوایفی که به همراه سرکردگان خود در هنگام جنگ به اردو می‌پیوستند، هرگز از عهدهٔ یک سپاه منظم بر نمی‌آیند. به همین خاطر ابتدا ارتش ماد را تجدید سازمان و نوسازی کرد و به جای تقسیمات سابق عشیرتی، آن‌ها بر حسب نوع سلاح تقسیم‌بندی کرد و این خود استعداد جنگی آن‌ها را بسیار بالا برد. وی در این راه باقی‌ماندهٔ سکاها را هم به خدمت گرفت.<ref>{{harvcolnbfa|علیف|۱۳۸۸|ک=پادشاهی ماد|p=۳۸۷}}</ref>
 
در زمان حکومت هووخشتره ماد قبایل آریازنتا و پارتاکانیان را در نواحی ری و اصفهان و دیگر قبایل ایرانی شرق را تا ناحیه گرگان به اطاعت کشاند و دولت نیرومند سراسری مادها در ایران را تشکیل داد هوخشتره سپس به [[پارس]] حمله کرد و قبایل پارس را به اطاعت درآورد.<ref name="irantarikh.com">http://irantarikh.com/tarikh/iran04.pdf</ref><ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|}}</ref><ref>http://irantarikh.com/tarikh/iran05.pdf</ref>
 
هووخشتره سپس با [[بابل (دولت‌شهر)|دولت بابل]] متحد شد<ref>{{harvcolnbfa|علیف|۱۳۸۸|ک=پادشاهی ماد|p=۳۸۸}}</ref> و با نیروی نظامی خود به سوی [[آشور]] حرکت کرد. در سال ۶۱۴ پیش از میلاد از کوه‌های زاگرس گذشت و ضمن تسخیر آبادی‌های آشوری سر راه، شهر آشور پایتخت باستانی دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، پادشاه بابل [[نبوپولاسار]] در شهر آشور به دیدار هووخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی ماد و بابل تجدید شد. در سال ۶۱۲ پیش از میلاد هووخشتره و نبوپولاسار توانستند با حمله به [[نینوا]] پایتخت آشوریان و فتح آن، به عمر [[امپراتوری آشور]] خاتمه دهند.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۸۰}}</ref><ref dir=ltr>{{harvcolnb|Diakonoff|1993|ک=CYAXARES|زبان=en}}</ref>
* [[اتحادیه قبایل ماد]]
== یادداشت‌ها ==
{{یادداشت}}
 
== منابع ==
{{پانویس|۳}}
=== فهرست منابع ===
{{کوچک}}
 
<!-- فارسی -->
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =دیاکونوف | نام =ایگور میخائیلوویچ| پیوند نویسنده =ایگور دیاکونوف| عنوان =تاریخ ماد | ترجمه =[[کریم کشاورز]]| سال =۱۳۸۶ | ناشر =شرکت انتشارات علمی و فرهنگی|مکان =تهران | شابک =۹۷۸-۹۶۴-۴۴۵-۱۰۶-۵}}
*{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کمرون| نام=جرج|عنوان=ایران در سپیده‌دم تاریخ|مترجم= حسن انوشه|ناشر= انتشارات علمی و فرهنگی |سال=۱۳۶۵|ref={{sfnref|کمرون|۱۳۶۵}}}}
{{چپ‌چین}}
<!-- انگلیسی -->
<!-- بدون نام-->
* {{cite web | title=BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica | website=Encyclopædia Iranica | date=1989-12-15 | url=http://www.iranicaonline.org/articles/bronze-age | ref={{sfnref|BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica| 1989 }}| access-date=2018-09-11}}
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان کوچک}}
{{شاهنشاهی ماد}}
{{گاه‌شمارهای تاریخ ایران}}