تفاوت میان نسخه‌های «پادشاهی ماد»

جز
جز (جایگزینی با اشتباه‌یاب: رفتد⟸رفتند)
|footnotes =}}
{{تاریخ ایران}}
'''پادشاهی ماد''' حکومتی بود که طی [[سده‌های میانی]] [[هزاره اول پیش از میلاد،میلاد]]، بر نواحی غربی فلات ایران حکمرانی می کرد. طی ۱۲۰ سال چهار یا پنج شاه بر این حکومت فرمانروایی کردند.
در اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد مادها در ایران غربی گرد هم جمع شده، نیرو گرفتند و با آشوریان که به آن‌ها یورش برده بودند، جنگیدند و طی جنگ‌هایی که حدود یکصد سال به طول انجامید آنان را شکست دادند و دولتی بنیان نهادند که ۱۲۰ سال فرمانروایی نمود و نهایتاً از کوروش بزرگ شکست خورد. نام شاهان و سرداران ماد که در متون آشوری و یونانی و پارسی باستان ذکر گردیده‌اند (مانند: فْرَوَرتی، اوُوَخْشَترَ، اَرشْتْی‌وَییگَ، شیدیرپَرنَ، <nowiki>تَخمَ‌سپادَ</nowiki> و…) همگی به‌آشکارا «آریایی» هستند.
 
== پس‌زمینه ==
{{مرتبط|امپراتوری آشوری نو}}
حدود سه-چهار قرن پس از شروع زوال شهرهای [[عصر برنز]] در [[فلات ایران]]، مردمان ایرانی‌زبان به تدریج وارد این سرزمین شدند.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica| 1989 }}</ref>
در پایان هزارهٔ دوم پیش از میلاد، قبیله‌های مادی، استقرار در قلمروی [[غرب ایران]] که بعدها ماد نامیده شد را آغاز کردند؛ جایی که در آن زمان نشیمن‌گاه شاهک‌نشین‌های فراوان و گروه‌های قومی و زبانی گوناگونی مانند [[گوتی‌ها]]، [[لولوبی‌ها]]، [[کاسی‌ها]] و [[هوری‌ها]] بود.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|p=۱۳۱-۱۷۸}}</ref>
 
بر پایهٔ نوشته‌های هرودوت، دیاکو پدر فرورتیش بود که طرح و نقشهٔ ایجاد یک حکومت واحد ماد را در ذهن داشت؛ مادها در دهکده‌های خودمختار جداگانه یا در شهرهای کوچک زندگی می‌کردند.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Deioces|2012|ک=Deioces|کد زبان=en}}</ref> دیاکو در یک دورهٔ بی‌قانونی در ماد، تلاش کرد تا عدالت را در دهکدهٔ خود اجرا کند و اعتبار و حسن شهرتی را به عنوان یک قاضی بی‌طرف بدست آورد به این ترتیب حوزهٔ فعالیت او گسترش یافت و مردم روستاهای دیگر نیز به وی مراجعه می‌کردند تا اینکه سرانجام او اعلام کرد درخواست‌های مردم زیاد است و این جایگاه برای وی دردسرساز و دشوار است و حاضر به ادامهٔ کار نیست. در پی این کناره‌گیری، دزدی و اغتشاش فزونی یافت و مادها گرد هم آمدند و وی را برای حل و فصل اختلافات به‌عنوان پادشاه برگزیدند.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Schmitt|1994|ک=DEIOCES|کد زبان=en}}</ref> منابع آشوری نیز برای نخستین بار، در سال ۶۷۳ پیش از میلاد از پادشاهی مستقل ماد یاد می‌کنند.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۵۳}}</ref>
 
پس از به پادشاهی رسیدن، اولین اقدام دیاکو گماشتن نگهبانانی برای خود و نیز ساخت پایتخت بود. شهری که دیاکو برای این منظور برگزید در [[زبان فارسی باستان]] [[هگمتانه]] و به زیان یونانی «اکباتان»{{یاد|Ἐκβάτανα یا Ἀγβάτανα}} خوانده می‌شد که [[همدان]] امروزی دانسته می‌شود. هگمتانه به معنی «محل اجتماع» یا «شهری برای همه»<ref>{{harvcolnbfa|هینتس|۱۳۸۷|ک=داریوش و ایرانیان|p=۴۳۲}}</ref> است و اشاره‌ای است به گرد هم آمدن طوایف مادی که سابقاً متفرق بودند. او در اواخر قرن هشتم پیش از میلاد، دستور داد تا یک [[دژ]] مستحکم بر روی تپه‌ای در این شهر ایجاد شود تا همهٔ امورات نظامی، دولتی و خزانه‌داری در آن انجام گیرد. هرودوت توضیح می‌دهد که این مجتمع پادشاهی، توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت، ساخته شد. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزیین شده بود، دیوار اول (بیرونی) [[سفید]]، دومین دیوار به [[رنگ سیاه]]، سومی به‌رنگ سرخ تند، چهارمین آبی، پنجمی سرخ باز، ششمین دیوار به‌رنگ مسی و هفتمین و درونی‌ترین دیوار نیز طلایی‌رنگ بود. این نوع رنگ‌آمیزی در [[بابل (دولت‌شهر)|بابل]]، نشانهٔ سیارات هفتگانه بودند ولی در هگمتانه، تقلیدی از بابل بود.<ref>{{harvcolnbfa|پیرنیا|۱۳۶۹|ک=ایران باستان|p=۱۷۷}}</ref> قصر پادشاه به همراه گنجینه‌هایش هم در درون آخرین دیوار جای داشت.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Brown|1997|ک=ECBATANA|کد زبان=en}}</ref><ref>{{harvcolnbfa|هوار|۱۳۶۳|ک=ایران و تمدن ایرانی|p=۲۹}}</ref>
 
[[سارگون دوم]] شاه آشور در سال ۷۱۵ پیش از میلاد، متوجه شد که دیاکو با [[روسای اول]]، شاه اورارتو متحد شده‌است. او دیاکو را زیر نظر گرفت و در طی جنگ خود با [[منائیان]] — که از خویشاوندان نژاد مادی بودند و در آذربایجان و جنوب [[دریاچه ارومیه|دریاچهٔ ارومیه]] سکونت می‌کردند — بار دیگر وارد ماد شد تا چنان‌که مدعی بود، به «هرج‌ومرج» آن‌جا پایان دهد. وی در آن‌جا توانست دیاکو را اسیر کند ولی برخلاف عادت همیشگی آشوریان جانش را به او بخشید و در نبشته‌ای تشریفاتی در کاخ خود در خُرس‌آباد اعلام می‌کند: «دیاکو را به‌همراه قبیله‌اش به حمات تبعید کردم.»<ref>{{harvcolnbfa|هینتس|۱۳۸۷|ک=داریوش و ایرانیان|p=۵۵}}</ref><ref>{{harvcolnbfa|هوار|۱۳۶۳|ک=ایران و تمدن ایرانی|p=۲۷}}</ref><ref dir=ltr>{{harvcolnb|Davis|2012|ک=DEIOCES|کد زبان=en}}</ref>
بناهای مذهبی (معابد) یافته شده در سکونت‌گاه‌های مادها و دست‌نشاندهٔ خودشان است — مانند سایر پیشوایان، شاهکان و شاهان دست‌نشانده — در ادامه سیاست‌هایی را دنبال خواهد کرد که به نفع آشوریان باشد.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۴۷، ۲۵۴ و ۲۵۵}}</ref>
 
فرورتیش با آنکه سرنوشت اسارت پدرش دیاکو را دیده بود، همان راه پدرش را دنبال کرد و به آشور [[اعلان جنگ]] داد. برای این کار ابتدا [[پارس‌ها]] را تحت انقیاد خود درآورد و سپس با جلب یاری خداوندان پیشین‌ده دو ایالت مجاور خود قیامی را علیه آشور ترتیب داد. قیام به سرعت گسترش یافت و آشوریان قست اعظم [[سرزمین ماد]] را که در تصرف خود داشتند، از دست دادند. با مذاکرات آشور با [[سکاها]] — که متحد مادها در این قیام بودند — و خروج آن‌ها از اتحاد با مادها به نفع آشوریان، جریان قیام ناتمام ماند.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۴۷}}</ref>
 
از آن تاریخ به بعد فرورتیش توانست مهم‌ترین نواحی ماد را از زیر یوغ آشور نجات دهد و در سه ایالت بیت کاری، [[آمادای|مادای]] و [[ساپاردا]] دولت واحدی تأسیس کند و پادشاهی مستقل ماد را برپا کند.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۵۲ و ۲۵۳}}</ref>
در جریان یک کشمکش داخلی در آشور، فرورتیش فرصت را برای حملهٔ دوباره به آشور مناسب دید و بدین ترتیب در سال ۶۵۳ پیش از میلاد مجدداً به آشور یورش برد ولی کشته شد.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Randa|1954|ک=Handbuch der Weltgeschichte|p=278|زبان=en}}</ref> بدین ترتیب ۲۲ سال حکومت وی بر مادها پایان یافت. برخی از مورخین معتقدند علی‌رغم شکست فرورتیش از آشوریان، این جنگ زمینه‌ساز نبردی شد که پسرش هووخشتره آن را تا سقوط دولت آشور در پیش گرفت.<ref>{{harvcolnbfa|خدادادیان|۱۳۸۶|ک=تاریخ ایران باستان|p=۱۲۰}}</ref> پس از فرورتیش، [[هووخشتره]] جانشین او شد و مدت ۴۰ سال حکومت کرد.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Diakonoff|1993|ک=CYAXARES|زبان=en}}</ref>
 
در ۶۴۷ پ.م.، [[شوش (شهر باستانی)|شهر شوش]]، پایتخت [[تمدن ایلام]]، که برای قرن‌ها قدرت مسلط در غرب ایران بود، و [[چغازنبیل]] و زیگورات آن نیز در یورش [[آشوربانی‌پال]] با خاک یکسان شد، و آثار تمدن ایلام از بین رفتند و پس از این هرگز به عنوان قدرتی مستقل ظاهر نشد.{{sfn/fa| محمدیان‌فر | ۱۳۸۹ | ref=shush | صص=۸–۱۴}}
[[آشوربانی‌پال]] خود در ۶۳۱ یا ۶۲۷ پ.م. درگذشت. پس از مرگ آشوربانی‌پال، امپراتوری آشوری نو دچار مجموعه‌ٔ گسترده‌ای از جنگ‌های داخلی شد و رو به زوال گذاشت.
 
== ظهور امپراتوری ماد ==
{{مرتبط|هووخشتره}}
[[پرونده:Zoroastrianism Tomb Sulaymaniyah province 15.JPG|بندانگشتی|300px|نقش برجسته سردر مقبرهٔ صخره‌ای قزقاپان. فرد سمت راست احتمالاً هووخشتره است.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۹۴}}</ref>]]
در زمان حکومت هووخشتره ماد قبایل آریازنتا و پارتاکانیان را در نواحی ری و اصفهان و دیگر قبایل ایرانی شرق را تا ناحیه گرگان به اطاعت کشاند و دولت نیرومند سراسری مادها در ایران را تشکیل داد هوخشتره سپس به [[پارس]] حمله کرد و قبایل پارس را به اطاعت درآورد.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|}}</ref>
 
هووخشتره سپس با [[بابل (دولت‌شهر)|دولت بابل]] متحد شد<ref>{{harvcolnbfa|علیف|۱۳۸۸|ک=پادشاهی ماد|p=۳۸۸}}</ref> و با نیروی نظامی خود به سوی [[آشور]] حرکت کرد. در سال ۶۱۴ پیش از میلاد از [[کوه‌های زاگرس]] گذشت و ضمن تسخیر آبادی‌های آشوری سر راه، شهر آشور پایتخت باستانی دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، پادشاه بابل [[نبوپولاسار]] در شهر آشور به دیدار هووخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی ماد و بابل تجدید شد. در سال ۶۱۲ پیش از میلاد هووخشتره و نبوپولاسار توانستند با حمله به [[نینوا]] پایتخت آشوریان و فتح آن، به عمر [[امپراتوری آشور]] خاتمه دهند.<ref>{{harvcolnbfa|دیاکونوف|۱۳۸۶|ک=تاریخ ماد|p=۲۸۰}}</ref><ref dir=ltr>{{harvcolnb|Diakonoff|1993|ک=CYAXARES|زبان=en}}</ref>
 
پس از فتوحات و پیروزی‌های فراوان، هووخشتره این بار متوجه غرب و [[لیدیه]] و شهرهای تجاری یونان شد. وی با [[الیاتس|آلیات]] شاه لیدیه جنگید و توانست سرزمین‌های بالای [[رود هالیس]] را تصرف کند. جنگ بین مادها و لیدی‌ها سرانجام در سال ۵۸۵ پیش از [[میلاد مسیح]] به دلیل خورشیدگرفتگی ناگهانی پایان یافت. هووخشتره هم در همان سال یا سال بعد درگذشت.<ref>{{harvcolnbfa|علیف|۱۳۸۸|ک=پادشاهی ماد|p=۳۹۵}}</ref> پس از هووخشتره پسرش [[ایشتوویگو]] به پادشاهی رسید و ۳۵ سال حکومت کرد.<ref dir=ltr>{{harvcolnb|Schmitt|1987|ک=ASTYAGES|زبان=en}}</ref>
| [[فرورتیش]] || ۲۲ سال || حدود ۶۴۷ تا ۶۲۵ پیش از میلاد || ||
|-
| [[هووخشتره]] || ۴۰ سال|| حدود ۶۲۵ تا ۵۸۵ پیش از میلاد‌میلاد || ||
|-
| [[ایشتوویگو]] || ۳۵ سال ||حدود ۵۸۵ تا ۵۵۰ پیش از میلاد || ||
|}
 
 
== جستارهای وابسته ==
<!-- انگلیسی -->
<!-- بدون نام-->
* {{cite web | title=BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica | website=Encyclopædia Iranica | date=1989-12-15 | url=http://www.iranicaonline.org/articles/bronze-age | ref={{sfnref|BRONZE AGE – Encyclopaedia Iranica| 1989 }}| access-date=2018-09-11}}
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان کوچک}}
[[رده:مادها|مادها]]
[[رده:مردمان باستانی ایران]]
[[رده:ویکی‌سازی رباتیک]]