تفاوت میان نسخه‌های «گویش بروجردی»

جز
 
== وابستگی زبانی ==
[[فهرست لینگوییست]]<ref name=linguistlist /> و [[اتنولوگ]]<ref name=ethnologue /> گویش لری موجود در بروجرد را گویشی از لری شمالی معرفی می‌کنند. [[دانشنامه ایرانیکا]] در توصیف شاخه‌های شمالی لری، از بروجرد، به عنوان یکی از مراکز مهم گویش‌های ''لری شمالی'' یاد کرده‌است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.iranicaonline.org/articles/lori-language-ii |عنوان =LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori | ناشر =Iranica |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۲ فوریه ۲۰۱۳|زبان=انگلیسی}}</ref> امان الهی بهاروند بروجردی را از گویش‌های لری غربی می‌داند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده =Erik John Anonby |نشانی =http://www.jstor.org/stable/25188361 |عنوان =Update On Luri:How Many Languges? | ناشر = JSTOR: Journal of Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 13, No. 2, '''PP. 178'''|تاریخ =ژوئیه ۲۰۰۳ |تاریخ بازدید = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳|زبان=انگلیسی}}</ref> اریک جان آنونبی لری را به سه زبان لرستانی، بختیاری و لری جنوبی تقسیم می‌کند و بروجردی را در کنار خرم‌آبادی، نهاوندی، لری اندیمشک و گویش‌های روستایی در زمره گویش‌های زبان لرستانی می‌داند که با هم مشابهت واژگانی دارند.<ref name="how">{{یادکرد وب|نویسنده =Erik John Anonby |نشانی =http://www.jstor.org/stable/25188361 |عنوان =Update On Luri:How Many Languges? | ناشر = JSTOR: Journal of Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 13, No. 2, '''PP. 181-182'''|تاریخ =ژوئیه ۲۰۰۳ |تاریخ بازدید = ۲۰ فوریه ۲۰۱۳|زبان=انگلیسی}}</ref> آنونبی دلیل مشابهت واژگانی این زبان‌ها با فارسی را به دلیل قرض‌گیری واژه‌ای می‌داند.<ref name="how" /> [[لغت‌نامه دهخدا]] زبان ساکنان [[شهرستان بروجرد]] را ''فارسی لری'' دانسته<ref name="loghatnaameh">{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-42b8a517023842fca35ccf97dd42c365-fa.html |عنوان =بروجرد | ناشر =لغتنامه دهخدا |تاریخ =۱۸ نوامبر ۲۰۱۲ |تاریخ بازدید =۱ فوریهٔ ۲۰۱۳}}</ref> [[دانشنامه جهان اسلام]] نیز گویش مردم بروجرد را [[فارسی]] با لهجه بروجردی عنوان کرده‌است.<ref name="encyclopaediaislamica">{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1066 |عنوان =بروجرد | ناشر =دانشنامه جهان اسلام |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۱۳ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> در دانشنامه بروجرد ذکر شده که مردم بروجرد به زبان فارسی با لهجه بروجردی سخن می‌گویند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=http://virugerd.ir/lan/language.html |عنوان=گویش مردم منطقه بروجرد | ناشر =دانشنامه بروجرد |تاریخ =۱۳۹۳/۲/۱ |تاریخ بازبینی=۱۳۹۳/۶/۱۷}}</ref> همچنین در «تذکره حزین» در خصوص گویش مردم بروجرد چنین آمده‌است:<ref>{{یادکرد کتاب |نام خانوادگی=حزین بروجردی |نام=حسین |کتاب=دورنمایی از شهرستان بروجرد یا تذکره حسین حزین | ناشر=مجمع متوسلین به آل محمد | مکان = کاشان| شابک =۹-۳۰-۷۵۶۹-۹۶۴-۹۷۸ |سال=۱۳۸۰ (چاپ جدید)}} ص. ۳۱</ref> {{نقل قول|مردم صدهزار نفری این شهرستان دارای لهجه و زبان مخصوصی هستند که شعبه‌ای از فرس باستان است و هنگامی که با لهجه خود سخن نگویند گفت و شنودشان عین عبارت کتاب است}}[[احمد اسفندیاری]] ویژگی‌های زبانی گویش بروجردی به گونه‌ای است که آن تبدیل به یک [[گویش]] مستقل و هم ارز با گویش‌های رایج در غرب ایران مثل فارسی [[لهجه اراکی|اراکی]]، فارسی [[لهجه همدانی|همدانی]]، [[لری]]، [[لکی]] و [[کردی]] می‌کند. وی در مقدمه کتاب «گویش بروجردی» به صراحت بیان می‌دارد که گویش بروجردی نه لهجه‌ای از فارسی امروزی و نه شاخه‌ای از لری است، بلکه گویشی مستقل و هم ارز با لری، لکی و لهجه‌های فارسی اطراف است که ریشه در [[فارسی میانه]] و به ویژه [[زبان پهلوی]] دارد.<ref name="GB">{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =اسفندیاری | نام = احمد| پیوند نویسنده = | عنوان =گویش بروجردی | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۸۰| ناشر =نشر میعاد |مکان = بروجرد| شابک =۹۶۴۶۹۳۰۳۰۱ | صفحه = ۴| پیوند = | تاریخ بازبینی = ۱۳۹۱/۱۱/۱۳}}</ref> ریشه زبانهای ایرانی، لری-بختیاری و سایر گویش‌های [[زبان لری]] مانند زبان فارسی به [[پارسی میانه]] و از طریق پارسی میانه به [[پارسی باستان]] برمی‌گردد.<ref>{{یادکرد وب| نشانی =http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xxi-provincial-dialects| عنوان =Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS| تاریخ بازدید =۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴| نویسنده =| تاریخ = | ناشر = [[دانشنامه ایرانیکا]]| زبان = انگلیسی| نشانی بایگانی =http://archive.is/2sGPU| تاریخ بایگانی = ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴}}</ref>{{سخ}}
همچنین به عقیده [[ایران کلباسی]] محقق زبان‌های ایرانی، گویش بروجردی جزو [[گویش‌های مرکز ایران|گویش‌های مرکزی]] و از دسته [[زبان‌های ایرانی شمال غربی|شمال غربی]] [[زبان‌های ایرانی]] است که بعد از لهجه‌های (فارسی) [[گویش شیرازی|شیرازی]]، [[لهجه اصفهانی|اصفهانی]]، [[لهجه یزدی|یزدی]]، [[لهجه کرمانی|کرمانی]] و [[لهجه مشهدی|مشهدی]]، یکی از نزدیکترین گویش‌ها به فارسی است.<ref name="Kalbasi" /><ref>{{یادکرد وب |نویسنده =م-دهقان و پ-عبدی |نشانی= http://conf.semnan.ac.ir/uploads/goyesh_kaviri/jeld2/995-2.pdf|عنوان=نظام و فرایندهای آوایی در گویش بروجردی در مقابله با زبان فارسی | ناشر = دانشگاه سمنان|تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref>{{سخ}}از سوی دیگر در لغت‌نامه دهخدا اشاره‌ای به گویش مردم شهر بروجرد نشده است، اما در زیر مدخل [[شهرستان بروجرد]] آمده‌است: {{نقل قول|زبان مادری سکنه شهرستان[بروجرد] فارسی لری و مذهب عموم مسلمانان شیعه اثناعشری است.<ref name="loghatnaameh" />}}
 
بر طبق کتاب درسی استان‌شناسی لرستان مردمان [[شهرستان بروجرد|بروجرد]]، [[بخش اشترینان|اشترینان]] و بخشی از [[سیلاخور|دشت سیلاخور]]، [[شهرستان دورود|دورود]] و [[شهرستان ازنا|ازنا]] به گویش بروجردی صحبت می‌کنند.<ref>{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = | نام = | پیوند نویسنده = | عنوان =استان‌شناسی لرستان | ترجمه = | جلد = | سال =۱۳۹۱ | ناشر =شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران |مکان =تهران | شابک = | صفحه =۵۷ | پیوند = | تاریخ بازبینی =}}</ref>
 
== سطح زبانی ==
بنا بر [[فهرست لینگوییست]]، گویش بروجردی از گویش‌های لری شمالی است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://linguistlist.org/forms/langs/get-language-by-country.cfm?country=116 |عنوان =Borujerdi of Luri, Northern | ناشر =[[فهرست لینگوییست]] |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۲۱ فوریه ۲۰۱۳}}</ref> ایران کلباسی از زبان مردم بروجرد با عنوان ''گویش بروجردی'' نام برده است<ref name=GB/<ref name="Kalbasi">{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = کلباسی| نام = ایران | پیوند نویسنده = | عنوان = گویش کلیمیان اصفهان| ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۷۳| ناشر = پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|مکان = تهران | شابک = ۹۷۸۹۶۴۴۲۶۳۵۹۰ | صفحه = | پیوند = | تاریخ بازبینی = ۱۳۹۱/۷/۳}}</ref> که به این ترتیب سطح آن را در حد یک [[گویش]] تعیین می‌کند. دانشنامه اسلامی نیز بروجردی را یک [[لهجه]] در نظر گرفته‌اند که سطحی محدودتر از گویش است.<ref name="encyclopaediaislamica" />
 
== ویژگی‌ها ==
=== مختصات آوایی ===
گویش بروجردی دارای انعطاف‌پذیری در مواجهه با واژگان جدید یا سنگین است و آن‌ها را به واژگان ساده‌تر از نظر ادا تبدیل می‌کند. اسفندیاری در کتاب «گویش بروجردی»، مختصات آوایی گویش بروجردی را به چند گروه تقسیم دمش، کشش، خیشومی وهمخوان غلطان مهمترین آنهاست<ref name="GB" /> (ص. ۷–۱۰).
* دمش: برخی کلمات در گویش بروجردی دارای حروفی هستند که در آن کلمه با دمش بیشتر هوا ادا می‌شوند. برای نمونه [[پلو|پُلو]] در این گویش پِلِو p<sup>h</sup>eLəw گفته می‌شود. (<sup>h</sup> در اینجا نشانه دمش است و تلفظ نمی‌شود). دمش بیشتر وابسته به چگونگی استفاده از آن واژه است چرا که مثلاً در مورد واژه تُف، حرف ت در حالت عادی با دمش کم و در حالت داد زدن با دمش زیاد ادا می‌شود.
* کشش: برخی [[واکه|واکه هاو]] [[همخوان]]ها در این گویش به صورت [[تشدید]] یا تکرار بیان می‌شوند که کشیدگی در آن واکه ایجاد می‌کند. میزان کشیدگی بسته به معنا و شرایط استفاده از واژه دارد. برای نمونه، میزان کشش فتحه a بر روی حرف «ن» در سه واژه نَرَه (ندارد)، نَرَه (نرود) و نَرَه (نَر است) متفاوت است و به این ترتیب سه معنای متفاوت از آن برداشت می‌شود.
* [[همخوان‌های زبان فارسی|همخوان]] غلطان: «ر» در حالت عادی شبیه فارسی بیان می‌شود ولی در برخی واژه‌ها با تُک زبان به صورت محسوسی غلطیده می‌شود. مثلاً در واژه سَر، حرف «ر» سریع و در سِر ˘ser (راز/بی‌حس) به صورت غطلیدن نوک زبان کشیده می‌شود.
* در گویش بروجردی علاوه بر دو [[مصوت]] '''ای''' (نمونه: بیل، ریخت، بیا) i و '''او''' u (نمونه: روز، ملوس)، مصوت خاصی نیز وجود دارد که بین i و u قرار می‌گیرد و با ũ نمایش داده می‌شود. برای ادای آن لبها گرد می‌شود و زبان پشت لثه پائین می‌چسبد (شبیه حالت سوت زدن). واکه ũ در زبان [[فرانسوی|فرانسه]] به‌طور گسترده مثلاً در rũvre (کوچه) و در [[آلمانی (زبان)|آلمانی]] در واژه‌هایی چون schũler (دانش آموز) عیناً به همین ترتیب ادا می‌شود. نمونه کاربرد ũ در گویش بروجردی در واژه مو (گیسو) قابل بررسی است که در فارسی mu، در لری mi و در بروجردی به صورت mũ بیان می‌شود. نمونه دیگر پونه است که در لری به صورت pinæ و در بروجردی pũnæ بیان می‌شود که حد واسط فارسی و لری است.
* واو مجهول: در فارسی واکه مرکّب ei=ey در واژگانی چون دی و نی وجود دارد که در بروجردی نیز عیناً به همین شکل ادا می‌شوند. اما واکه مرکّب فارسی ou=ow در واژگانی مانند جور (ستم)، نو (تازه) و دوران در فارسی به صورت eu=ow بیان می‌شود: جِور (jeur)، نِو(neu) و دِوران (deu'ran)<ref name="GB" /> (ص. ۷–۱۰).
 
== ابدال ==
::تبدیل ف به یا و مجهول خاص گویش بروجردی: گوسوَن (گوسفند)، نصوَه (نصفه)، اِوسار (افسار)
::تبدیل ر به ل: بلگ (برگ)، سولاخ (سوراخ)، خلوار (خروار)، زَهلَه (زَهره)
::تبدیل ان و بان در انتهای کلمات به نگ: نَردُنگ (نردبان)، اُسُخُنگ (استخوان).<ref name="GB" />
 
موارد خاص دیگری نیز در این گویش دیده می‌شود که تبدیل چی/چه به شی، تبدیل سوت به شوت نمونه‌هایی از آن است.
::اِشکسن = شکستن
::اِشکاندن = شکاندن
برخی افعال در گویش بروجردی از '''سّه''' (استن) بحای (یدن/یده) برای ساخت حالت گذشته یا نقلی استفاده می‌کنند. برای مثال پوسسَّه (پوسیدن/پوسیده)، بُرسَّه (بریدن/بریده) و افعالی چون دِرِّس (دریده شد)، فَهمِسِم (فهمیدم)، رَسِسی (رسیدی) از آن جمله‌اند.<ref name="GB" />
 
=== واژگان ===
{{گویش‌های لری}}
 
[[رده:استان لرستان]]
[[رده:بروجرد]]
[[رده:زبان فارسی]]
[[رده:زبان لری|بروجردی]]
۳٬۹۵۹٬۵۵۴

ویرایش