تفاوت میان نسخه‌های «بوداپست»

۴۲۵ بایت اضافه‌شده ،  ۲ سال پیش
جز
ویرایش Behzadbot (بحث) به آخرین تغییری که Salome mi انجام داده بود واگردانده شد
(اصلاح)
جز (ویرایش Behzadbot (بحث) به آخرین تغییری که Salome mi انجام داده بود واگردانده شد)
برچسب: واگردانی
| footnotes =
|parts_type=نواحی}}
'''بوداپـِست''' پایتخت، بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهر کشور [[مجارستان]] و مرکز سیاسی، فرهنگی، تجاری، صنعتی و ترابری این کشور است. بوداپست از سه بخشِ [[ابودا|اُبودا]] (بودای قدیم)، [[بودا (بوداپست)|بودا]] (تپه ای و در کرانهٔ باختری دانوب)، و [[پشت (بوداپست)|پست]] (خلاف بودا کاملاً تخت و سمت خاوری رود) تشکیل شده‌است. جمعیت بوداپست طبق آمار اول ژانویهٔ سال ۲۰۱۸<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=en|تاریخ=|نشانی=https://www.ksh.hu/docs/hun/hnk/hnk_2018.pdf|صفحه=Page 29|عنوان=Gazetteer of Hungary, 1 January 2018|تاریخ بازدید=December 2018|وبگاه=}}</ref> برابر با ۱٬۷۴۹٬۷۳۴ نفر بوده‌است. مساحت شهر حدود ۵۲۵ [[کیلومتر مربع]] و یک واحد مستقل در تقسیمات کشوری مجارستان است. [[پرونده:Széchenyi Chain Bridge in Budapest at night.jpg|250px|بندانگشتی|تصویری از [[پل زنجیر (بوداپست)|پل زنجیر]] در شب|جایگزین=|راست]] شهر باستانی [[آکوئینکوم]] که امروز خرابه‌های آن در شمال بوداپست است، سکونتگاه [[سلت‌ها|سلتها]]<ref>دانشنامه بریتانیکا [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31272/Aquincum Aquincum]</ref> بوده که بعدها تبدیل به مرکز ایالات رومی [[پانونیای سفلی]] شد. در [[قرن نهم میلادی]] [[مجارها]] وارد این سرزمین شدند.<ref>[http://www.travelchannel.com/Places_Trips/Destinations/Europe/Hungary/Budapest Budapest Overview]</ref> در [[حمله مغول]] ({{چر}}۱۲۴۱–۱۲۴۲) شهر غارت شد ولی پس از آن مجدداً رونق یافت و به زودی به یکی از اصلی‌ترین مراکز [[رنسانس]] در اروپا تبدیل شد.<ref>[http://books.google.com/books?hl=hu&lr=&id=w1Xtjiyh9XYC&oi=fnd&pg=PA2494&ots=zKQ2JFNcOr&sig=PBqz2v48y02bWQKE_obj9N8tfis#v=onepage&q&f=false Encyclopedia of Library and Information Science]</ref> در پی [[محاصرهٔ بودا]] (۱۵ سال پس از [[نبرد موهاچ]]) به سال ۱۵۴۱ شهر بمدت ۱۴۵ سال بدست [[امپراتوری عثمانی|دولت عثمانی]] افتاد<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=A Concise History of Hungary|نام خانوادگی=Molnár|نام=Miklós|ناشر=Cambridge University Press|سال=2001|شابک=|مکان=|صفحات=Page 15}}</ref> و در این دوره به لحاظ اقتصادی افت شدیدی کرده، جمعیت شهر به شدت کاهش پیدا کرد و قصر سلطنتی به ویرانه ای مبدل گشت ولی در سال ۱۶۸۶ آزاد شد. بوداپست (از اتحاد ۳ شهر [[پشت (بوداپست)|پست]]، [[بودا (بوداپست)|بودا]] و [[ابودا|اُبودا]]) از سال ۱۸۷۳ تا سال ۱۹۱۷ به عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز اروپایی و پایتخت [[امپراتوری اتریش-مجار]] به‌شمار می‌رفت که به پس از [[جنگ جهانی اول]] به موجب [[پیمان تریانون]] منحل شد.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=J.V. Beaverstock, R.G. Smith and P.J. Taylor|کد زبان=en|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb5.html|عنوان=A Roster of World Cities|doi=10.1016/S0264-2751(99)00042-6}}</ref> شهر هستهٔ اصلی آشوبها و وقایع مهم در [[انقلاب ۱۸۴۸ مجارستان|انقلاب {{چر}} ۱۸۴۸–۱۸۴۹]]، [[جنگ جهانی دوم]] و [[انقلاب ۱۹۵۶ مجارستان]] بود.
 
بوداپست یکی از زیباترین<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|نشانی=http://www.youramazingplaces.com/21-reasons-why-budapest-is-the-most-beautiful-city-in-europe/|عنوان=Reasons Why Budapest is The Most Beautiful City in Europe|تاریخ بازبینی=|وبگاه=}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|نشانی=http://www.worldofwanderlust.com/one-told-budapest-beautiful/|عنوان=No one told you Budapest was this beautiful|وبگاه=}}</ref> شهرهای اروپاست، که هر ساله چند میلیون گردشگر از آن دیدن می‌کنند، در سال ۲۰۱۷ این رقم ۳٬۸۲۳٬۹۰۰۰ نفر گزارش شده‌است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|نشانی=http://blueswandaily.com/wp-content/uploads/2017/11/Euromonitor-International_WTM-London-2017_Top-100-City-Destinations.pdf|صفحات=Page 84|عنوان=Top 100 City Destinations Ranking WTM London 2017 Edition|وبگاه=}}</ref> بوداپست میزبان تعدادی از میراث ثبت شده در فهرست جهانی یونسکوست، از آن میان می‌توان اشاره کرد به: چشم‌انداز ساحل [[دانوب]] در مرکز شهر، [[قلعه بودا|قلعه بودا،]] [[خیابان آندراشی]]، [[میدان قهرمانان (بوداپست)|میدان قهرمانان]]، [[پل زنجیر (بوداپست)|پل زنجیر]]، [[پارلمان مجارستان]]، [[قلعهٔ ماهیگیر]]، [[کلیسای ماتیاس]] و [[خط یک متروی بوداپست|خط ۱ متروی بوداپست]] (تأسیس ۱۸۹۶) که دومین متروی قدیمی جهان پس از [[متروی لندن]] است.<ref name="whc.unesco.org">{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|نشانی=http://whc.unesco.org/en/list/400|عنوان=udapest, including the Banks of the Danube, the Buda Castle Quarter and Andrássy Avenue|وبگاه=}}</ref> از جنبه گردشگری نیز شهر دارای بناهای مهم و تاریخیست و از آن میان می‌توان به [[پل‌های دانوب]]، گرمابه‌ها و حمام‌های متعدد تاریخی، [[باسیلیکای سنت استفان]]، بزرگترین کنیسه اروپا در خیابان دوهانْی و خیلی دیگر اشاره کرد.
 
== نام ==
در قرن نوزدهم پست تبدیل به مرکز جنبش‌های اصلاحی به رهبری [[ایشتوان سچنیی|کنت سِچِنْیی]] شد. ایده‌های او برای ترقی در ساخت پلی نمادین به نام [[پل زنجیر (بوداپست)|پل رنجیر]] (۱۸۴۹) تجلی پیدا کرد، به علاوهٔ برنامه‌های توسعه از قبیل قانونمند کردن ترافیک، منظم کردن خیابانها و خیلی برنامه‌های دیگر. از ابتدای قرن نوزده پست کم‌کم تبدیل به مرکز سیاسی، فرهنگ و اقتصاد شد. بودا و پست در [[انقلاب ۱۸۴۸ مجارستان|انقلاب {{چر}}۱۸۴۸–۱۸۴۹]] صحنهٔ تظاهرات و جنگی جدایی طلبانه با [[امپراتوری اتریش]] بود، در این هنگام لیبرالهای افراطی به رهبری [[لایوش کشوت]] مجلس را به اکثریت خود درآوردند و پاتوق انقلابیون، کافه پیلواکس (به مجاری: Pilvax kávéház) نیز محل بحثها و طرحهای ضد حکومت می‌شود. [[شاندر پتوفی|شاندور پتوفی]] چهرهٔ اصلی جوانان انقلابی در پست که به «جوانان مارس» معروف بودند دو اثر مهم در این زمان منتشر کرد: شعر ملی و ۱۲ نقطهٔ مهم انقلاب (خواست آزادی در بیان و پایان سانسور مطبوعات و غیره). انقلاب اما به شکست منتهی شد و [[لایوش باتیانی|لایوش باتیاتی]] رئیس اولین دولتی که مجارها تأسیس کرده بودند را در پست تیرباران کردند. پس از پیروزی، اتریشی‌ها برای ممانعت از شورشهای بعدی، دژی روی [[تپه گلرت|تپهٔ گلرت]] به نام [[تپه گلرت#سیتادلا|سیتادلا]] ساختند که از هر طرف با [[توپ (جنگ‌افزار)|توپ]] آمادهٔ شلیک باشد و کل شهر را زیر کنترل بگیرد. پس از آن اقدامهایی به رهبری [[فرنتس دئاک]] جهت استقلال صورت گرفت که نتیجهٔ آن [[سازش اتریشی-مجارستانی ۱۸۶۷ میلادی|سازش اتریشی-مجارستانی]] بود. در پی آن بودا و پست به عنوان پایتخت دوقلوهای [[اتریش-مجارستان|پادشاهی دوگانهٔ اتریش-مجارستان]] به‌طور روزافزون تا پیش از [[جنگ جهانی اول]] رو به توسعه بودند. در سال ۱۸۷۳ از الحاق (اُ) بودا و پست شهر بوداپست رسماً شکل گرفت. [[دیولا آندراشی|دیْولا آندراشی]]، نخست‌وزیر در سالهای ۱۸۷۰ شروع به بازسازی شهر به شیوه‌های نوین از مدل پاریس کرد، ازجمله می‌توان اشاره کرد به: بلوار بزرگ (به [[زبان مجاری|مجاری]]: Nagy Körút)، [[خیابان آندراشی]] که به [[میدان قهرمانان (بوداپست)|میدان قهرمانان]] و [[پارک شهر (بوداپست)|پارک شهر]] منتهی می‌شود، تالار اپرا و متروی شمارهٔ ۱ بوداپست در زیر خیابان آندراشی به مناسبت هزارمین سالگرد ورود مجارها (۸۹۶) به جلگهٔ پانونیا (مجارستان).
[[پرونده:Pilvax Pest Preiszler.jpg|بندانگشتی|کافه پیلواکس پاتوق انقلابیون ۱۸۴۸ - نقاشی از یوژف پریسلر]]
در نیمهٔ دوم قرن نوزده [[حاجی سیاح|میرزا محمد علی محلاتی]] (ملقب به حاج سیاح) با کشتی از روی دانوب گذشته و در شرح سفرش اشاره ای به پل زنجیر و زیبایی منظره از دانوب دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=An Iranian in Nineteenth Century Europe: The Travel Diaries of Haj Sayyah, 1859-1877|نام خانوادگی=|نام=|ناشر=|سال=January 1, 1999|شابک=|مکان=Ibex Publishers, Inc.|صفحات=Page 72-74}}</ref> [[ناصرالدین‌شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] نیز در [[سفرهای ناصرالدین‌شاه قاجار به اروپا#سومین%D8%B3%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86|سومین سفرش در ۱۸۸۹]] از چندین نقطهٔ شهر دیدن کرده و تحت تأثیر پیشرفت بوداپست و زیبایی‌هایش شرح مفصلی از آن ارائه می‌کند.<ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه در سفر سوم فرنگستان کتاب سوم؛ به کوشش محمداسماعیل رضوانی؛ فاطمه قاضیها|نام خانوادگی=|نام=|ناشر=خدمات فرهنگی رسا؛ سازمان اسناد ملی ایران، دفتر پژوهش و تحقیقات|سال=سال {{چر}} ۱۳۶۹–۱۳۷۴|شابک=|مکان=|صفحات=صفحه {{چر}}۱۳–۱۵}}</ref> مظفرالدین شاه نیز در سال ۱۹۰۰ دو بار به بوداپست سفر کرد.
 
=== قرن بیستم ===
[[پرونده:Tabán a bontás előtt.jpg|راست|بندانگشتی|محلهٔ تابان قبل از تخریب (۱۹۰۵) - میدان صلیب (Kereszt tér)]]
[[پرونده:Deák Ferenc tér, szemben a Deák Ferenc utca. Fortepan 22891.jpg|بندانگشتی|میدان دئاک فرنتس، روبرو خیابان دئاک فرنتس (در زمان [[محاصره بوداپست|محاصرهٔ بوداپست]])]]
در ابتدای قرن بیستم روند صنعتی شدن و شکوفایی فرهنگی باسرعت بیشتری رو به افزایش بود، به عنوان نمونه سال ۱۹۰۵ کار ساخت [[پارلمان مجارستان]] به مناسبت جشن هزارمین سال ورود مجارها به [[حوضه پانونی|جلگهٔ پانونی]] به پایان رسید که سومین پارلمان بزرگ جهان است و همین‌طور بین {{چر}}۱۹۰۹–۱۹۱۰ چراغ برق برای معابر عمومی تأمین شد. وقایع بعدی اما همچون [[جنگ جهانی یکم]]، [[جمهوری شورایی مجارستان]] و [[پیمان تریانون|پیمان صلح تریانون]] باعث توقف توسعه در شهر و کل کشور شد. وقتی سرانجام امپراتوری اتریش-مجارستان در جنگ جهانی یکم شکست خورد، برای ادارهٔ کشور یک [[نایب‌السلطنه]] -[[میکلوش هورتی]]-برگزیده‌شد. به موجب پیمان تریانون دو سوم خاک و حدود نیمی از جمعیت مجارستان ار دست رفت.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://www.americanhungarianfederation.org/news_trianon.htm|عنوان=The Treaty of Trianon: A Hungarian Tragedy - June 4, 1920}}</ref> در دههٔ ۳۰ جمعیتی که از نقاط مختلف کشور جدا شدند، حدود یک میلیون به مجارستان فرار کردند که باعث کمبود مسکن شد تا جایی که بعضی مردم در بوداپست در ایستگاه‌ها و واگن‌های قطار زندگی می‌کردند. راه حل‌هایی در این زمینه اتخاذ شد من جمله ساخت مناطق مسکونی دولتی و محلاتی مثل [[کیشپشت#وکرله%D9%88%DA%A9%D8%B1%D9%84%D9%87|وکرله]] (از قبلِ جنگ) نیز راهگشا بودند. در تب و تاب پروژه‌های شهر سازی و ساخت مسکن بین سالهای {{چر}} ۱۹۳۳–۱۹۳۶، تابان (به {{Lang-hu|Tabán}})، منطقهٔ دباغ خانه‌های قدیم از زمان عثمانی در زیر [[قلعه بودا|قلعهٔ بودا]] را که آن موقع دیگر صرب نشین شده بود تخریب کردند. ایدهٔ ساخت مدرن‌ترین شهرک مسکونی در آنجا هم با فرارسیدن جنگ جهانی دوم به فراموشی سپرده شد، چنانچه امروز کل منطقه به جز تعدادی اندک خانه، همه به پارک تبدیل شده‌است.
[[پرونده:Tabán a bontás után.jpg|راست|بندانگشتی|تابان پس از تخریب]]
در جریان [[جنگ جهانی دوم]] ارتش مجارستان به [[متحدین|نیروهای محور]] پیوست. بعد از شکست سختی در کنار [[دن (رود)|رودخانه دُن]] دولت [[میکلوش هورتی|هورتی]] شروع به مذاکره برای تسلیم به [[نیروهای متفقین]] کرد. در ۱۹ مارس ۱۹۴۴ در نتیجه این سیاست دوگانه ارتش آلمان، مجارستان را اشغال، دولت هورتی را ساقط و یک دولت دست نشانده فاشیست را به ریاست [[فرنتس سالاشی]] از حزب صلیب پیکان جایگزین کرد. در پی [[محاصره بوداپست|محاصرهٔ بوداپست]] به مدت دو ماه خیلی از مناطق شهر از جمله قلعه، پل زنجیر و پارلمان تخریب شدند و در ۱۹۴۴ میلادی شوروی مجارستان را اشغال کرد. در عرض دو ماه بیش از صد هزار نفر جان خود را در بمباران، قتل‌عام فاشیست‌های مجار و سربازان شوروی از دست داد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=The Siege of Budapest: One Hundred Days in World War II|نام خانوادگی=Ungváry|نام=Krisztián|ناشر=Yale University Press|سال=2005|شابک=|مکان=New Haven, Conn.|صفحات=Page 330|ISBN=978-0-300-10468-4}}</ref> [[رودیون مالینوفسکی]]، فرماندهٔ ارتش شوروی صد هزار نفر از نظامیان بوداپست را جمع‌آوری کرده و به اردوگاه‌های کار شوروی فرستاد. تاریخدانان تعداد تجاوز سربازان شوروی به زنان و دختران جوان بوداپستی را از پنج هزار تا ۲۰۰٬۰۰۰ بر اساس شواهد مختلف گزارش کرده‌اند.<ref name=":02">{{یادکرد کتاب|عنوان=Memory and the Narrative of Rape In Budapest and Vienna In 1945|نام خانوادگی=Petö|نام=Andrea|ناشر=Cambridge University Press|سال=January 2013|شابک=|مکان=|صفحات=Page 132}}</ref> ولی همه در این متفق‌القول هستند که کمینه به ۱۰درصد زنان بوداپست تجاوز شده‌است.<ref name=":02" /> بر خلاف جامعهٔ یهودیان شهرستانها، در بوداپست اکثر آنان بیش از ۷۰٬۰۰۰ نفر با کمک رائول والنبرگ شانس زنده ماندن داشتند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=Raoul Wallenberg: The Mystery Lives on|نام خانوادگی=Rosenfeld|نام=Harvey|ناشر=|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=Page 96}}</ref> پس از جنگ، مجارستان زیر نظر روس‌ها به یک [[جمهوری]] مورد نظر کمونیست‌ها به نام [[جمهوری خلق مجارستان]] بدل گردید که تا سال ۱۹۸۹ ادامه داشت. شوروی تأثیر قابل ملاحظه ای بر مناسبات سیاسی مجارستان گذاشت از جمله دولت کمونیست مجارستان ساختمان قلعه را نماد فساد «رژیم سابق» قلمداد کرده و در دههٔ ۵۰ دست به تخریب زیادی در نمای داخلی و خارجی آن زدند تا مناسب یک مرکز فرهنگی (۳ موزه و کتابخانهٔ ملی) شود.
 
در ۲۳ اکتبر ۱۹۵۶ تظاهرات دانشجویی در بوداپست برای اصلاحات دموکراتیک شکل گرفت. تظاهرکنندگان ایستگاه رادیویی بوداپست را تسخیر کرده و در خواستهایشان را از آنجا بیان کردند که شروع [[انقلاب ۱۹۵۶ مجارستان]] شد. تظاهرات تا ۱۰ نوامبر ادامه پیدا کرد و نهایتاً توسط نیروهای شوروی سرکوب شد. در طی آن ۲٬۵۰۰ مجار و ۷۰۰ نیروی شوروی کشته شدند و ۲۰۰٬۰۰۰ نفر به اروپای غربی و آمریکا پناهنده گردیدند. دستگیری‌های جمعی از ۱۹۵۷ شروع شده و [[یانوش کادار]] به عنوان رهبر جدید انتصاب شد. از دههٔ ۶۰ تا ۸۰ [[یانوش کادار|کادار]] توانست رفاه نسبی برای مردم فراهم کند و تا حدودی ویرانیهای جنگ را بازسازی کند. از اقدامات او در این دوره بازسازی پل ارژبت (الیزابت)، ساخت [[متروی بوداپست|خط ۲ و ۳ متروی بوداپست]] بود. در آن دوره مجارستان به طنز شادترین کشورِ بلوک شرق با «سوسیالیزم [[گویاش|گولاش]]»<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.globalsecurity.org/military/world/europe/hu-history-33.htm|عنوان=1956-1966 - Goulash Communism}}</ref> شناخته می‌شد. در دههٔ ۸۰ جمعیت بوداپست به ۲٫۱ میلیون می‌رسید.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=http://worldpopulationreview.com/world-cities/budapest-population/|عنوان=World Population Review}}</ref> در سال ۱۹۸۷ [[قلعه بودا|قلعهٔ بودا]] و چشم‌انداز ساحل [[دانوب]] در مرکز شهر به فهرست جهانی یونسکو اضافه شد.<ref>{{یادکرد nameوب|نویسنده="|کد زبان=|تاریخ=|نشانی=http://whc.unesco.org"/en/list/400|عنوان=udapest, including the Banks of the Danube, the Buda Castle Quarter and Andrássy Avenue|وبگاه=}}</ref>
 
با [[انقلاب‌های ۱۹۸۹|فروافتادن پردهٔ آهنین]] ({{چر}}۱۹۸۹–۱۹۹۰)، مجارستان در دههٔ آخر قرن بیستم دستخوش تغییرات سیاسی اصلی شد. از جمله اولین تغییرات ظاهری البته، جمع‌آوری یادبودهای کمونیسم بود که به پارک مجسمه‌ها در بوداپست منتقل شد. در سال ۲۰۰۲ خیابان آندراشی (شامل [[خط یک متروی بوداپست|خط ۱ مترو]]، [[میدان قهرمانان (بوداپست)|میدان قهرمانان]] و پارک شهر) به فهرست جهانی یونسکو اضافه شد.<ref>{{یادکرد nameوب|نویسنده="|کد زبان=|تاریخ=|نشانی=http://whc.unesco.org"/en/list/400|عنوان=udapest, including the Banks of the Danube, the Buda Castle Quarter and Andrássy Avenue|وبگاه=}}</ref>
 
== خواهر خوانده ==