تفاوت میان نسخه‌های «نویسه‌گردانی»

بهبود چند پاراگراف نخست
(یادکرد فرهنگستان)
(بهبود چند پاراگراف نخست)
'''نویسه‌گردانی'''<ref>{{یادکرد فرهنگستان | مصوب=نویسه‌گردانی | بیگانه=transliteration | بیگانه در فارسی= | حوزه=زبان‌شناسی | دفتر=ششم | بخش=فارسی | سرواژه=نویسه‌گردانی}}</ref> یا{{انگلیسی|Transliteration}} که بعضی به آن '''حرف‌نویسی'''<ref>ژاله آموزگار، احمد تفضلی، ''زبان پهلوی ادبیات و دستور آن ۴۷''</ref> {{انگلیسی|Transliteration}}گفته‌اند، در [[زبان‌شناسی]] به معنی نوشتن الفبای یک [[دبیرهخط (نوشتار)|دبیرهٔدبیره]] خاص با الفبای دبیره‌ای دیگر (معمولاً [[الفبای لاتین|لاتین]])دیگر، به نحوی است که نوعی تناظر/برابری میان حروف دبیره اولی یا دبیره مبدا، با آنِآن دبیره دومی یا دبیره مقصد، برقرار باشد. پس لزوماً صورت ملفوظتلفظ کلمه یا عبارت نوشته نمی‌شود. در حرف‌نویسی [[املای تاریخی]] یا [[املای شبه‌تاریخی|شبه‌تاریخی]] مراعات می‌شود.
 
برای نمونه کلمهٔ ''گردن'' (بدون [[اعراب گذاری]]) را می‌توان با الفبای لاتین به صورت grdn حرف‌نویسینویسه‌گردانی کرد. نمونهٔ دیگر کلمهٔ ''خواهر'' است که مثلاً می‌توان آن را به صورت xvAhr[[x]]vAhr حرف‌نویسینویسه‌گردانی کرد. چنان‌که دیده می‌شود، املای کلمهٔ ''خواهر'' [[املایی تاریخی]] است و فارسی‌زبانان امروز (حداقل در لهجهٔ استاندارد)، حرف ''و'' را تلفظ نمی‌کنند، اما همچنان هنگام حرف‌نویسینویسه‌گردانی، ''v'' که با ''و'' فارسی متناظر است نوشته می‌شود. حرف‌نویسینویسه‌گردانی با [[آوانویسی]] تفاوت دارد؛ در آوانویسی صورت ملفوظ (تلفظ) کلمه‌ها/واژه‌ها نوشته می‌شود.
 
آنچه در حرف‌نویسینویسه‌گردانی اهمیت دارد این است که بتوان صورت اصلی نگارشینگارش یک کلمه به دبیرهٔ اصلی را از روی صورت حرف‌نویسی‌شدهنویسه‌گردانی شده، بدون ابهام بازسازی کرد. از این رو لزومی ندارد که یک نویسه/حرف همیشه به یک صورت حرف‌نویسینویسه‌گردانی شود. مثلاً کلمهٔ شاپور به [[خط پهلوی کتیبه‌ای]] {{پهلوی ج|sh}}{{پهلوی ج|h}}{{پهلوی ج|p}}{{پهلوی ج|w}}{{پهلوی ج|h}}{{پهلوی ج|r}}{{پهلوی ج|y}} نوشته می‌شود و به صورت šhpwhry حرف‌نویسی می‌شود.<ref>اکبرزاده ۲۳</ref> چنان‌که دیده می‌شود نویسهٔ «{{پهلوی ج|r}}» که در کلمهٔ فوق دو بار آمده‌است یک بار w و یک بار r حرف‌نویسی شده‌است. با این حال با داشتن صورت šhpwhry شکل پهلوی کلمه را عیناً می‌توان بازسازی کرد. تنها باید به خاطر داشت که w و r در خط پهلوی کتیبه‌ای یک‌سان نوشته می‌شوند.
 
حالت دیگری هم متصور است و آن هنگامی است که چند نویسهٔ متفاوت یک‌سان حرف‌نویسی می‌شود. در این صورت معمولاً در دبیرهٔ اصلی قاعده‌ای وجود دارد که هنگام بازسازی کلمه تعیین می‌کند که صورت حرف‌نویسی‌شده باید به کدام نویسه تبدیل شود. مثلاً اگر در خط فارسی نویسه‌های ''ک‍'' و ''‍ک'' را دو نویسهٔ جدا در نظر بگیریم، همچنان صورت حرف‌نویسی‌شدهٔ واژهٔ ''کک'' kk خواهد بود. حال برای بازسازی صورت کلمه به خط اصلی از روی kk باید دانست که ''k'' اگر در ابتدا بیاید ''ک‍'' نوشته می‌شود و اگر در پایان پس از نویسه‌ای بیاید که به حرف بعد می‌چسبد ''‍ک'' نوشته می‌شود؛ بنابراین با دانستن قاعده‌های رسم‌الخط فارسی می‌توان صورت اصلی کلمه را همچنان بازسازی کرد.