باز کردن منو اصلی

تغییرات

گسترش مقاله
'''تاجیک''' ({{زبان-فارسی تاجیکی|Тоҷик|لاتین: Tojik}}) یا '''تاجک''' یا '''تاژیک''' نامی عمومی است بر اقوام [[مردمان ایرانی|ایرانی‌تبار]]{{r|EofI-Tadjik}} و [[زبان فارسی|فارسی‌زبان]] در [[آسیای مرکزی]] و [[افغانستان]] زندگی می‌کردند اطلاق می‌شود. وطن اجدادی تاجیک‌ها [[تاجیکستان]]، [[افغانستان]] و جنوب [[ازبکستان]] است. امروزه افزون بر این مناطق، در [[ایران]]، [[پاکستان]]، شمال [[هندوستان]] و ناحیهٔ [[سین کیانگ]] [[چین]] نیز به سر می‌برند.<ref name=cgie>[http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=5682 «تاجیک»]، ''[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]''.</ref>{{r|Relief}}
 
''مردمِ تاجیک'' از نظرِ [[زبان]]، [[فرهنگ]] و [[تاریخ]] بسیار نزدیک به [[فارسی‌زبانان ایران]] هستنداند. [[تاجیک‌های چین]] با وجود این‌که به نامِ تاجیک شناخته می‌شوند به [[زبان‌های ایرانی شرقی]] صحبت می‌کنند و از تاجیک‌های فارسی‌زبان متمایز هستنداند {{r|felmy|arlund1}}
 
نام‌های دیگر برای مردمِ تاجیک، فارسی، '''[[پارسیوان]]''' یا '''پارسیبان''' و '''دهقان''' (به [[زبان تاجیکی|تاجیکی]]: ''{{unicode|Деҳқон}}'') است.<ref>دانشنامه ایران، سرواژهٔ 'تاجیک'.</ref> ''دهقان'' در قدیم به [[اقوام ایرانی‌تبار|ایرانی]] اصیلِ صاحبِ ملک و زمین اعم از ده‌نشین و شهرنشین اطلاق می‌شده و مقابلِ ''[[عرب|تازی]]'' و ''بری'' پنداشته می‌شده که چادرنشین و بدوی بودند.<ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-1a68a09dd044484faa6ae9b4531ed1c3-fa.html لغتنامه دهخدا، سرواژهٔ 'دهقان'.]</ref>
 
== خاستگاه واژهٔ تاجیک و کاربرد آن ==
خاستگاه واژهٔ تاجیک نامعلوم است. شرح و بیان معنای این واژه تاریخی در چند مقالهٔ علمی تحلیل و بررسی شده‌است. در اینجااین‌جا دیدگاه‌های چند تن از دانشمندان به‌طور فشرده در مورد تاریخ واژهٔ «تاجیک» درج شده‌است:
* تاجیک نام قبایل «[[داها]]» بوده، [[پارت]]‌ها و [[اشکانیان]] «دئی»، «تاجیک» و «دجیک» خوانده می‌شدند.
* تاجیک نامی است که ترکها بر ایرانیان نهادند.
* کلمه «تاچی» یا «تائوچی» در زبان چینی به معنای ایرانی است. ترکها هم از چینی‌ها این نام را گرفتند.<ref>http://www.parsianjoman.ir/fa/?p=1707</ref>
 
بر اساس چند پژوهش خاورشناسان تاریخ تشریح واژهٔ «تاجیک» در نیمه اول قرن[[سده ۱۹ (میلادی)]] مورد توجه دانشمندان غرب قرار داشته‌است.
گروهیازگروهی از دانشمندان بر این باورند که «تاجیک» واژهٔ ایرانی شرقی است که شاید توسط باشندگان آسیای میانه بر [[عرب]]‌های فاتح منطقه اطلاق می‌شده‌است، ریشهٔ این واژه به طایفهٔ عربی «طای» (تازی) برمی گردد و این واژه از قرن[[سده ۱۱ (میلادی)|سده یازدهم (میلادی)]] به بعد به مردم ایرانی مشرقی اطلاق می‌شود بر اساس شکل فارسی میانه واژهٔ تاجیک یا تازیک به معنای «عرب» نام تاجیک را نیز به عرب نسبت داده‌اند. اما این همگونی یا شباهت آوایی در ربط دادن نام این دو مردم مختلف را گروه دیگر دانشمندان با آوردن دلیلها رد می‌کنند.
در [[لغتنامهٔ آکسفورد|لغتنامهٔ انگلیسی آکسفورد]] تاجیک را «یک پارسی» و کسی که نه عرب و نه ترک باشد، تعریف شده‌است.
 
[[محمدتقی بهار|بهار]] در سبک‌شناسی آورده است: [[ایرانیان]] از قدیم بمردمبه مردم اجنبی «تاچیک» یا «تاژیک» می‌گفته‌اند، چنان‌که [[یونانیان]] «بربر» و [[مردم عرب|اعراب]] «اعجمی» یا «عجم» گویند. این لفظ در زبان [[فارسی دری|فارسی دری نو]]، «[[تازی]]» تلفظ شد و رفته‌رفته خاص اعراب گردید، ولی در [[توران]] و [[ماوراءالنهر]] لهجهٔ قدیم باقی و به اجانب «تاچیک» می‌گفتند و بعد از اختلاط [[مردمان ترک|ترکان آلتایی]] با فارسی‌زبانان آن سامان، لفظ «تاچیک» بهمانبه همان معنی داخل زبان ترکی شد و فارسی‌زبانان را «تاجیک» خواندند و این کلمه بر فارسیان اطلاق گردید و ترک و تاجیک گفته شد.<ref>سبک‌شناسی، [[محمدتقی بهار|بهار]]، جلد ۳، صفحه ۵۰، حاشیهٔ ۱</ref>
 
بهرحال، اثبات اینکهاین که واژهٔ تاجیک پیش از تسخیر [[آسیای مرکزی|آسیای میانه]] توسط [[مردمان ترک|ترکان]] کاربرد داشته بسیار مشکل است و اینکهاین که از [[سده ۱۵ (میلادی)|قرن پانزدهم (میلادی)]] به بعد باشندگان ایرانی منطقه خود را تاجیک می‌نامیدندمی‌نامیدند، تا خودشان را ترک‌ها تمیز دهند. همچنان که شاعر [[علیشیر نوایی|میر علیشیرنوایی]] هم این را گفته‌است.
 
در ادبیات [[ترکی-فارسی]] فاتحان [[تیمور لنگ|تیمور]] و [[بابر]]، واژهٔ تاجیک به منشی‌هایمنشیان و دبیران فارسی‌زبانی اطلاق می‌شده کهمی‌شده،که به زبان عربی تحصیل کرده‌اند. در دورهٔ [[صفویان|صفوی]]، «تاجیک» به مدیران و نجیب‌زادگان دربار اطلاق می‌شده که به جنبش [[قزلباش]] مرتبط بودند.
 
به گفته [[میرزا شکورزاده]]، پژوهشگر تاجیک و نویسندهٔ کتاب «تاجیکان در مسیر تاریخ»، بر اساس پژوهشهاپژوهش‌ها مردم پارسیگویپارسی‌گوی در بسیاری از نقاط آسیای میانه، ایران و افغانستان و حتی [[کشمیر]] و [[کاشغر]] خود را «تاجیک» معرفی کرده‌اند. واژه «تاجیک» در ادبیات کلاسیکی فارسی زیاد کاربرد شده و کاربرد آن غالباً در برابر ترک و عرب صورت گرفته‌است:
 
مثلاً [[سعدی]] می‌گوید:
.
 
== ریشهٔ نیاکانی تاجیک‌هاتاجیکان ==
== موطن تاجیک‌هاتاجیکان ==
[[پرونده:Tajiks of Uzbekistan.PNG|بندانگشتی|270px|تاجیک‌های ازبکستان]]
[[پرونده:School girls from Herat, West Afghanistan.jpg|بندانگشتی|چپ|200px|<div style="font-size:smaller">دختران تاجیکِ [[هرات]]، غرب [[افغانستان]]</div>]]
تاجیک‌هاتاجیکان گروه‌های عمدهٔ قومی در افغانستان در شهرهای [[کابل]]، [[مزار شریف]]، [[هرات]]، و، [[بدخشان]] و ولایات [[پروان]]، پنجشیر،[[ولایت پنجشیر|پنجشیر]]، [[کاپیسا]]، [[سمنگان]]، [[بغلان]]، [[غور]]، [[بادغیس]]، [[فاریاب]]، [[سرپل]]، [[تخار]]، [[کندز]]، هستنداند. در [[ازبکستان]] بیشترینبیش‌ترین جمعیت شهرهای [[سمرقند]] و [[بخارا]] را تشکیل می‌دهند و به‌شمار زیاد در استان‌های [[استان قشقه‌دریا|قشقه‌دریا]] و [[استان سرخان‌دریا|سرخان‌دریا]] در جنوب و در امتداد سرحدات شرقی ازبکستان با تاجیکستان و همچنین در [[دره فرغانه]] (در استان‌های [[استان فرغانه|فرغانه]] و [[استان نمنگان|نمنگان]]) زندگی می‌کنند. در گذشته تاجیک‌ها در مناطق وسیعتریوسیع‌تری از [[آسیای میانه]] سکنی داشتندداشتند، ولی بسبببه سبب تهاجم گستردهٔ ترکان از شمال و شرق به این منطقه جابجاجابه‌جا شدند.
 
امروزه تاجیک‌هاتاجیکان حدود ۷۹٫۹ ٪ جمعیت تاجیکستان و بنابر منابع مختلف ۱ ۷٪<ref>Country Profile: Afghanistan". Library of Congress Country Studies on Afghanistan. August 2008. Retrieved October 10, 2010.</ref> یا۲۳<ref>"Afghanistan in 2012 – A survey of the Afghan people" (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. pp. 181–182. Retrieved 2012-11-28. Appendix 1: Target Demographics 181... Pashtun 40%, Tajik 23%, Uzbek 9%, Hazara 11%, Turkmen 2%, Baloch 1%, Nuristani 1%, Aimak 1%, Arab 2%, Pashaye 1%, Sadat 1%</ref> یا
۳۵٪<ref>"Afghanistan in 2007 – A survey of the Afghan people" (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. 2010. pp. 225–226. Retrieved 2011-03-20. The 2007 survey interviewed 6,406 Afghans, Which ethnic group do you belong to? SINGLE RESPONSE ONLY Pashtun 40%, Tajik 25%, Uzbek 8%, Hazara 10%, Turkmen 3%, Baloch 1%, Nuristani 1%, Aimak 1%, Arab 1%</ref> یا ۳۷٪<ref>"Afghanistan in 2006 – A survey of the Afghan people" (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. pp. 83–88. Retrieved 2012-11-28. A total of 6,226 respondents were surveyed in the study, out of which 4888 (78.5%) were from the rural areas and 1338 (22%) were from the urban areas. Ethnicity: Pashtun 40.9, Tajik 20.1, Uzbek 9.2, Hazara 9.2, Turkmen 1.7, Baloch 0.5, Nuristani 0.4, Aimak 0.1, Arab 0.7, Pashayi 0.3</ref> یا ۳۹٪<ref>"Afghanistan in 2004 – A survey of the Afghan people" (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. 2004. Retrieved 2012-11-28. The 2004 survey interviewed 804 Afghans, Which ethnic group do you belong to? Pashtun 46%, Tajik 29%, Uzbek 6%, Hazara 6%, Turkmen 1%, Baloch 0%, Nuristani 1%, Aimak 0%, Arab 1%, Pashaye 0%, Other 1%.</ref> از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند. بر اساس آمار رسمی ازبکستان تاجیک‌ها ۵ ٪ جمعیت کل این کشور را شامل هستنداند. اما آمارهای غیررسمی تعداد تاجیک‌های این کشور را بین ۸ تا ۱۱ میلیون تخمین می‌زند.<ref name=Foltz>{{cite journal|authorlink=Richard Foltz|author=Richard Foltz|title=The Tajiks of Uzbekistan|journal=Central Asian Survey|volume= 15|issue=2|pages= 213–216 |year=1996|doi=10.1080/02634939608400946}}</ref><ref name="Karl Cordell 1999. pg 201">Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Routledge, 1998. p. 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).</ref><ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Lena Jonson (1976) "Tajikistan in the New Central Asia", I.B.Tauris, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref> استان‌های [[استان سمرقند|سمرقند]]، [[استان بخارا|بخارا]]، [[استان سرخان‌دریا|سرخان‌دریا]]، [[استان قشقه‌دریا|قشقه‌دریا]]، [[استان نمنگان|نمنگان]]، [[استان فرغانه|فرغانه]] و [[استان سیردریا|سیردریا]] از مناطق تاجیک‌نشین ازبکستان هستنداند. برخلاف آمار رسمی فارسی زبانانفارسی‌زبانان ازبکستان (تاجیک‌ها) ۳۰ تا ۴۰ درصد برآورد شده‌اند.<ref>Carlson, "Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations", Harvard University, August 2003</ref><ref>The Tajiks of Uzbekistan, Central Asian Survey (1996), 15(2), 213-216</ref><ref name="cornellcaspian.com">[http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm Svante E. Cornell, "Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?"], ''European Security'', vol. 20, no. 2, Summer 2000.</ref><ref name="Foltz">[[ریچارد فولتس|Richard Foltz]], "The Tajiks of Uzbekistan", ''Central Asian Survey'', 15(2), 213–216 (1996).</ref><ref name="Karl Cordell 1999. pg 201">Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Published by Routledge, 1999. Excerpt from pg 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).</ref><ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Lena Jonson, "Tajikistan in the New Central Asia", Published by I.B.Tauris, 2006. pg 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 4% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref> نمایه‌های رسمی سرشماری کشور ازبکستان شمار تاجیکان این کشور را پیرامون ۵ درصد کل جمعیت اعلام کرده‌اند و این نمایه‌ها به همین شکل بدون چون و چرا از سوی بیشتربیش‌تر غربیان دانشگاهی، روزنامه‌نگار و نویسندگان راهنماهای مسافرتی تکرار شده‌اند. در همین حال تاجیکهاتاجیک‌ها در سراسر ازبکستان بر این پافشاری دارند که این نمایه بیشتر به ۲۵ تا ۳۰ درصد نزدیک است و بر اینکهاین تاجیکهاکه تاجیک‌ها ۷۰ درصد باشندگان (جمعیت) سمرقند، پایتخت پیشین و دومین شهر بزرگ ازبکستان و بیش از ۹۰ درصد مردم بخارا را تشکیل می‌دهند تأکید می‌کنند. بیشتربیش‌تر مردم منطقه کوهستانی شمال خاوری تاشکند،[[تاشکند]]، آنسوی سد چورووک تاجیکند، همچنین مردم بخشهایی از دره فرغانه، استان جیزَّخ، سرخان دریا و کشکه دریا. استادان دانشگاه دولتی سمرقند کل جمعیت تاجیک ازبکستان را ۶ تا ۷ میلیون نفر برآورد می‌کنند. این شمار دو برابر یا بیش از دو برابر جمعیت تاجیکان در جمهوری تاجیکستان است.<ref>https://www.azargoshnasp.net/recent_history/pan_turkist_philosophy/tajikanbadbakhtuzbekistan.htm</ref><ref>http://www.iranboom.ir/ketab-khaneh/forozesh/forozesh2/3266-tajikhaye-jomhori-ozbakestan.html</ref> [[پان ترکیسم]] از اواخر قرن نوزدهم یکی از عناصر اصلی در جعل [[امارت بخارا|جمهوری بخارا]] بود. در تمام نقاطی که ساکنانش پارسی (تاجیک) بودند مدارس به زبان [[ترکی جغتایی]] ایجاد شد و دانش آموزان تاجیک به اجبار به این مدارس می‌رفتند.<ref>http://tajikam.com/index.php?option=com_content&task=view&id=68</ref>
 
بر اساس آخرین سرشماری [[اتحاد جماهیر شوروی]] که در سال ۱۹۸۹ انجام شد ۴۲۱۵۳۷۲ نفر از اهالی این کشور خود را تاجیک معرفی کرده‌اند. از این تعداد ۳۱۷۲۴۲۰ نفر در جمهوری تاجیکستان، ۹۳۳۵۶۰ نفر در ازبکستان، ۳۸۲۰۸ نفر در روسیه، ۳۳۵۱۸ نفر در قرقیزستان، ۲۵۵۱۴ نفر در قزاقستان، ۴۴۴۷ نفر در اوکراین، ۳۱۴۹ نفر در ترکمنستان بوده‌اند.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=0 Национальный состав населения по республикам СССР 1989 года] Институт демографии Национального исследовательского университета "Высшая школа экономики"</ref>
 
.
 
[[بدخشان]]، [[تخار]]، [[کاپیسا]]، [[بلخ]]، [[جوزجان]]، [[پروان]]، [[کابل]]، [[بغلان]]، [[پنجشیر]]، و [[هرات]] مناطق هستند که تاجیک‌ها در آن سکنی دارند. البته تاجیک‌ها در بسیاری از ولایات افغانستان زندگی می‌کنند.
[[پرونده:Miss England 06 Hammasa Kohistani.jpg|200px|farme|بندانگشتی|چپ|<div style="font-size:smaller">[[حماسه کوهستانی]] اولین بانوی زیبای سال مسلمان [[انگلستان]] یک افغان تاجیک است.</div>]]
 
از دیدگاه ظاهری، بیشتر تاجیک‌هاتاجینکا متعلق به [[نژاد مدیترانه‌ای]] هستند که شاخه‌ای از [[نژاد قفقازی|نژاد سفید (قفقازی)]] محسوب می‌شود. با اینکهاین که اکثر تاجیک‌ها دارای مو و چشمان تیره با پوست گندم‌گون تا سپید هستند، رنگ مو و چشمان روشن در بین آنان کمیاب نیست، به ویژه در مناطق کوهستانی مانند [[بدخشان]]. برخی از تاجیک‌های آسیای میانه دارای آمیزهٔ ترکی-مغولی هستند، در حالیکه تاجیک‌های کوهستان نشین مناطق دورافتاده بیشتربیش‌تر به باشندگانی می‌مانند که پیش از تازش و مهاجرت ترکان و مغولان می‌زیسته‌اند. همچنین اقلیت کمی از تاجیک‌های افغانستان نیز دارای آمیزهٔ ترکی و یونانی هستند. برخی پژوهش‌های ژن شناسی[[ژن‌شناسی]] نشان داده است که اقوام ترک و تاجیکی که در امتداد [[جاده ابریشم]] سکونت دارند، از نگاه شجره شناسی زیست شناسی از هم چندان تفاوتی ندارند و از نگاه ژن شناسی،ژن‌شناسی، تفاوت میان این دو گروه قومی کمتر از یک درصد است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=پژوهش تازه ژن شناسی: ترک و تاجیک یکی هستند|نشانی=http://www.bbc.com/persian/science/2009/09/090903_ez_tajiks_turks|وب‌گاه=BBC News فارسی|بازبینی=2019-03-31|کد زبان=fa|نام=اسفندیار آدینه از|نام خانوادگی=دوشنبه}}</ref>
 
گفته می‌شود در حدود ۱۰٪ از تاجیک‌های موی [[بلوند]] دارند، که بیشتر در ناحیه [[زرافشان، ازبکستان|زرافشان]] و [[پامیر]] فراوانند.<ref>''[https://books.google.com/books?id=zZaQB6tZhz8C&pg=PA9&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Around the Roof of the World]''. Nicholas Shoumatoff, Nina Shoumatoff (2000). [[انتشارات دانشگاه میشیگان|University of Michigan Press]]. p.9. {{ISBN|0-472-08669-3|en}}</ref>
 
== زبان ==