باز کردن منو اصلی

تغییرات

زورچپانی نظر شخصی توسط کاربر چنگیز بدون ارائه منبع. همچنین کاربر بخش منبعدار را دستکاری می‌کند.
'''تاجیک''' ({{زبان-فارسی تاجیکی|Тоҷик|لاتین: Tojik}}) یا '''تاجک''' یا '''تاژیک''' نامی عمومی است بر اقوام [[مردمان ایرانی|ایرانی‌تبار]]{{r|EofI-Tadjik}} و [[زبان فارسی|فارسی‌زبان]] در [[آسیای مرکزی]] و [[افغانستان]] زندگی می‌کردند اطلاق می‌شود. وطن اجدادی تاجیک‌ها [[تاجیکستان]]، [[افغانستان]] و جنوب [[ازبکستان]] است. امروزه افزون بر این مناطق، در [[ایران]]، [[پاکستان]]، شمال [[هندوستان]] و ناحیهٔ [[سین کیانگ]] [[چین]] نیز به سر می‌برند.<ref name=cgie>[http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=5682 «تاجیک»]، ''[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]''.</ref>{{r|Relief}}
 
''مردمِ تاجیک'' از نظرِ [[زبان]]، [[فرهنگ]] و [[تاریخ]] بسیار نزدیک به [[فارسی‌زبانان ایران]]‌اند اند. [[تاجیک‌های چین]] با وجود این‌که به نامِ تاجیک شناخته می‌شوند به [[زبان‌های ایرانی شرقی]] صحبت می‌کنند و از تاجیک‌های فارسی‌زبان متمایز اند {{r|felmy|arlund1}}
 
نام‌های دیگر برای مردمِ تاجیک، فارسی، '''[[پارسیوان]]''' یا '''پارسیبان''' و '''دهقان''' (به [[زبان تاجیکی|تاجیکی]]: ''{{unicode|Деҳқон}}'') است.<ref>دانشنامه ایران، سرواژهٔ 'تاجیک'.</ref> ''دهقان'' در قدیم به [[اقوام ایرانی‌تبار|ایرانی]] اصیلِ صاحبِ ملک و زمین اعم از ده‌نشین و شهرنشین اطلاق می‌شده و مقابلِ ''[[عرب|تازی]]'' و ''بری'' پنداشته می‌شده که چادرنشین و بدوی بودند.<ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-1a68a09dd044484faa6ae9b4531ed1c3-fa.html لغتنامه دهخدا، سرواژهٔ 'دهقان'.]</ref>
خاستگاه واژهٔ تاجیک نامعلوم است. شرح و بیان معنای این واژه تاریخی در چند مقالهٔ علمی تحلیل و بررسی شده‌است. در این‌جا دیدگاه‌های چند تن از دانشمندان به‌طور فشرده در مورد تاریخ واژهٔ «تاجیک» درج شده‌است:
* تاجیک نام قبایل «[[داها]]» بوده، [[پارت]]‌ها و [[اشکانیان]] «دئی»، «تاجیک» و «دجیک» خوانده می‌شدند.
* تاجیک نامی است که ترک‌هاترکها بر ایرانیان نهادند.
* تاجیک از «تای» است و هم‌ریشه با کلمه [[زبان یونانی|یونانی]] «تگاس» به معنای «ددیک».
* تاجیک از ریشه «تژی» در زبان [[سکا]]یی است.
* تاجیک صفت منسوب است از نام قبیله [[عربی]] «طای».
* تاجیک صورت دیگری از «تازیک» و «تاژیک» به معنای «[[عرب]]» است.
* کلمه «تاچی» یا «تائوچی» در زبان چینی به معنای ایرانی است. ترک‌هاترکها هم از چینی‌ها این نام را گرفتند.<ref>http://www.parsianjoman.ir/fa/?p=1707</ref>
 
بر اساس چند پژوهش خاورشناسان تاریخ تشریح واژهٔ «تاجیک» در نیمه اول [[سده ۱۹ (میلادی)]] مورد توجه دانشمندان غرب قرار داشته‌است.
گروهی از دانشمندان بر این باورند که «تاجیک» واژهٔ ایرانی شرقی است که شاید توسط باشندگان آسیای میانه بر [[عرب]]‌های فاتح منطقه اطلاق می‌شده‌است، ریشهٔ این واژه به طایفهٔ عربی «طای» (تازی) برمی گردد و این واژه از [[سده ۱۱ (میلادی)|سده یازدهم (میلادی)]] به بعد به مردم ایرانی مشرقی اطلاق می‌شود بر اساس شکل فارسی میانه واژهٔ تاجیک یا تازیک به معنای «عرب» نام تاجیک را نیز به عرب نسبت داده‌اند. اما این همگونی یا شباهت آوایی در ربط دادن نام این دو مردم مختلف را گروه دیگر دانشمندان با آوردن دلیل‌هادلیلها رد می‌کنند.
در [[لغتنامهٔ آکسفورد|لغتنامهٔ انگلیسی آکسفورد]] تاجیک را «یک پارسی» و کسی که نه عرب و نه ترک باشد، تعریف شده‌است.
 
[[محمدتقی بهار|بهار]] در سبک‌شناسی آورده‌استآورده است: [[ایرانیان]] از قدیم به مردم اجنبی «تاچیک» یا «تاژیک» می‌گفته‌اند، چنان‌که [[یونانیان]] «بربر» و [[مردم عرب|اعراب]] «اعجمی» یا «عجم» گویند. این لفظ در زبان [[فارسی دری|فارسی دری نو]]، «[[تازی]]» تلفظ شد و رفته‌رفته خاص اعراب گردید، ولی در [[توران]] و [[ماوراءالنهر]] لهجهٔ قدیم باقی و به اجانب «تاچیک» می‌گفتند و بعد از اختلاط [[مردمان ترک|ترکان آلتایی]] با فارسی‌زبانان آن سامان، لفظ «تاچیک» به همان معنی داخل زبان ترکی شد و فارسی‌زبانان را «تاجیک» خواندند و این کلمه بر فارسیان اطلاق گردید و ترک و تاجیک گفته شد.<ref>سبک‌شناسی، [[محمدتقی بهار|بهار]]، جلد ۳، صفحه ۵۰، حاشیهٔ ۱</ref>
 
بهرحال، اثبات این که واژهٔ تاجیک پیش از تسخیر [[آسیای مرکزی|آسیای میانه]] توسط [[مردمان ترک|ترکان]] کاربرد داشته بسیار مشکل است و این که از [[سده ۱۵ (میلادی)|قرن پانزدهم (میلادی)]] به بعد باشندگان ایرانی منطقه خود را تاجیک می‌نامیدند، تا خودشان را ترک‌ها تمیز دهند. همچنان که شاعر [[علیشیر نوایی|میر علیشیرنوایی]] هم این را گفته‌است.
[[پرونده:Tajiks of Uzbekistan.PNG|بندانگشتی|270px|تاجیک‌های ازبکستان]]
[[پرونده:School girls from Herat, West Afghanistan.jpg|بندانگشتی|چپ|200px|<div style="font-size:smaller">دختران تاجیکِ [[هرات]]، غرب [[افغانستان]]</div>]]
تاجیکان گروه‌های عمدهٔ قومی در افغانستان در شهرهای [[کابل]]، [[هراتمزار شریف]]، و ولایات[[هرات]]، [[بدخشان]]، و ولایات [[پروان]]، [[ولایت پنجشیر|پنجشیر]]، [[کاپیسا]]، [[سمنگان]]، [[بغلان]]، [[غور]]، [[بادغیس]]، [[فاریاب]]، [[سرپل]]، [[تخار]]،‌اند، [[کندز]] اند. در [[ازبکستان]] بیش‌ترین جمعیت شهرهای [[سمرقند]] و [[بخارا]] را تشکیل می‌دهند و به‌شمار زیاد در استان‌های [[استان قشقه‌دریا|قشقه‌دریا]] و [[استان سرخان‌دریا|سرخان‌دریا]] در جنوب و در امتداد سرحدات شرقی ازبکستان با تاجیکستان و همچنین در [[دره فرغانه]] (در استان‌های [[استان فرغانه|فرغانه]] و [[استان نمنگان|نمنگان]]) زندگی می‌کنند. در گذشته تاجیک‌ها در مناطق وسیع‌تری از [[آسیای میانه]] سکنی داشتند، ولی به سبب تهاجم گستردهٔ ترکان از شمال و شرق به این منطقه جابه‌جا شدند.
 
امروزه تاجیکان حدود ۷۹٫۹ ٪ جمعیت تاجیکستان و بنابر منابع مختلف ۱ ۷٪<ref>Country Profile: Afghanistan". Library of Congress Country Studies on Afghanistan. August 2008. Retrieved October 10, 2010.</ref> یا۲۳ {{مدرک|date=مه ۲۰۱۹}} یا ۳۵٪ {{مدرک|date=مه ۲۰۱۹}} یا ۳۷٪ {{مدرک|date=مه ۲۰۱۹}} یا ۳۹٪{{مدرک|date=مه ۲۰۱۹}} از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند. بر اساس آمار رسمی ازبکستان تاجیک‌ها ۵ ٪ جمعیت کل این کشور را شامل‌اندشامل اند. اما آمارهای غیررسمی تعداد تاجیک‌های این کشور را بین ۸ تا ۱۱ میلیون تخمین می‌زند.<ref name=Foltz>{{cite journal|authorlink=Richard Foltz|author=Richard Foltz|title=The Tajiks of Uzbekistan|journal=Central Asian Survey|volume= 15|issue=2|pages= 213–216 |year=1996|doi=10.1080/02634939608400946}}</ref><ref name="Karl Cordell 1999. pg 201">Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Routledge, 1998. p. 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).</ref><ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Lena Jonson (1976) "Tajikistan in the New Central Asia", I.B.Tauris, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref> استان‌های [[استان سمرقند|سمرقند]]، [[استان بخارا|بخارا]]، [[استان سرخان‌دریا|سرخان‌دریا]]، [[استان قشقه‌دریا|قشقه‌دریا]]، [[استان نمنگان|نمنگان]]، [[استان فرغانه|فرغانه]] و [[استان سیردریا|سیردریا]] از مناطق تاجیک‌نشین ازبکستان‌اندازبکستان اند. برخلاف آمار رسمی فارسی‌زبانان ازبکستان (تاجیک‌ها) ۳۰ تا ۴۰ درصد برآورد شده‌اند.<ref>Carlson, "Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations", Harvard University, August 2003</ref><ref>The Tajiks of Uzbekistan, Central Asian Survey (1996), 15(2), 213-216</ref><ref name="cornellcaspian.com">[http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm Svante E. Cornell, "Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?"], ''European Security'', vol. 20, no. 2, Summer 2000.</ref><ref name="Foltz">[[ریچارد فولتس|Richard Foltz]], "The Tajiks of Uzbekistan", ''Central Asian Survey'', 15(2), 213–216 (1996).</ref><ref name="Karl Cordell 1999. pg 201">Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Published by Routledge, 1999. Excerpt from pg 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).</ref><ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Lena Jonson, "Tajikistan in the New Central Asia", Published by I.B.Tauris, 2006. pg 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 4% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref> نمایه‌های رسمی سرشماری کشور ازبکستان شمار تاجیکان این کشور را پیرامون ۵ درصد کل جمعیت اعلام کرده‌اند و این نمایه‌ها به همین شکل بدون چون و چرا از سوی بیش‌تر غربیان دانشگاهی، روزنامه‌نگار و نویسندگان راهنماهای مسافرتی تکرار شده‌اند. در همین حال تاجیک‌ها در سراسر ازبکستان بر این پافشاری دارند که این نمایه بیشتر به ۲۵ تا ۳۰ درصد نزدیک است و بر این که تاجیک‌ها ۷۰ درصد باشندگان (جمعیت) سمرقند، پایتخت پیشین و دومین شهر بزرگ ازبکستان و بیش از ۹۰ درصد مردم بخارا را تشکیل می‌دهند تأکید می‌کنند. بیش‌تر مردم منطقه کوهستانی شمال خاوری [[تاشکند]]، آنسوی سد چورووک تاجیکند، همچنین مردم بخش‌هاییبخشهایی از دره فرغانه، استان جیزَّخ، سرخان دریا و کشکه دریا. استادان دانشگاه دولتی سمرقند کل جمعیت تاجیک ازبکستان را ۶ تا ۷ میلیون نفر برآورد می‌کنند. این شمار دو برابر یا بیش از دو برابر جمعیت تاجیکان در جمهوری تاجیکستان است.<ref>https://www.azargoshnasp.net/recent_history/pan_turkist_philosophy/tajikanbadbakhtuzbekistan.htm</ref><ref>http://www.iranboom.ir/ketab-khaneh/forozesh/forozesh2/3266-tajikhaye-jomhori-ozbakestan.html</ref> [[پان ترکیسم]] از اواخر قرن نوزدهم یکی از عناصر اصلی در جعل [[امارت بخارا|جمهوری بخارا]] بود. در تمام نقاطی که ساکنانش پارسی (تاجیک) بودند مدارس به زبان [[ترکی جغتایی]] ایجاد شد و دانش آموزان تاجیک به اجبار به این مدارس می‌رفتند.<ref>http://tajikam.com/index.php?option=com_content&task=view&id=68</ref>
 
بر اساس آخرین سرشماری [[اتحاد جماهیر شوروی]] که در سال ۱۹۸۹ انجام شد ۴۲۱۵۳۷۲ نفر از اهالی این کشور خود را تاجیک معرفی کرده‌اند. از این تعداد ۳۱۷۲۴۲۰ نفر در جمهوری تاجیکستان، ۹۳۳۵۶۰ نفر در ازبکستان، ۳۸۲۰۸ نفر در روسیه، ۳۳۵۱۸ نفر در قرقیزستان، ۲۵۵۱۴ نفر در قزاقستان، ۴۴۴۷ نفر در اوکراین، ۳۱۴۹ نفر در ترکمنستان بوده‌اند.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=0 Национальный состав населения по республикам СССР 1989 года] Институт демографии Национального исследовательского университета "Высшая школа экономики"</ref>
[[پرونده:Miss England 06 Hammasa Kohistani.jpg|200px|farme|بندانگشتی|چپ|<div style="font-size:smaller">[[حماسه کوهستانی]] اولین بانوی زیبای سال مسلمان [[انگلستان]] یک افغان تاجیک است.</div>]]
 
از دیدگاه ظاهری، بیشتر تاجینکا متعلق به [[نژاد مدیترانه‌ای]] هستند که شاخه‌ای از [[نژاد قفقازی|نژاد سفید (قفقازی)]] محسوب می‌شود. با این که اکثر تاجیک‌ها دارای مو و چشمان تیره با پوست گندم‌گون تا سپید هستند، رنگ مو و چشمان روشن در بین آنان کمیاب نیست، به ویژه در مناطق کوهستانی مانند [[بدخشان]]. برخی از تاجیک‌های آسیای میانه دارای آمیزهٔ ترکی-مغولی هستند، در حالیکه تاجیک‌های کوهستان‌نشینکوهستان نشین مناطق دورافتاده بیش‌تر به باشندگانی می‌مانند که پیش از تازش و مهاجرت ترکان و مغولان می‌زیسته‌اند. همچنین اقلیت کمی از تاجیک‌های افغانستان نیز دارای آمیزهٔ ترکی و یونانی هستند. برخی پژوهش‌های [[ژن‌شناسی]] نشان داده است که اقوام ترک و تاجیکی که در امتداد [[جاده ابریشم]] سکونت دارند، از نگاه شجره‌شناسیشجره شناسی زیست زیست‌شناسیشناسی از هم چندان تفاوتی ندارند و از نگاه ژن‌شناسی، تفاوت میان این دو گروه قومی کمتر از یک درصد است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=پژوهش تازه ژن شناسی: ترک و تاجیک یکی هستند|نشانی=http://www.bbc.com/persian/science/2009/09/090903_ez_tajiks_turks|وبگاه=BBC News فارسی|بازبینی=2019-03-31|کد زبان=fa|نام=اسفندیار آدینه از|نام خانوادگی=دوشنبه}}</ref>
 
گفته می‌شود در حدود ۱۰٪ از تاجیک‌های موی [[بلوند]] دارند، که بیشتر در ناحیه [[زرافشان، ازبکستان|زرافشان]] و [[پامیر]] فراوانند.<ref>''[https://books.google.com/books?id=zZaQB6tZhz8C&pg=PA9&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Around the Roof of the World]''. Nicholas Shoumatoff, Nina Shoumatoff (2000). [[انتشارات دانشگاه میشیگان|University of Michigan Press]]. p.9. {{ISBN|0-472-08669-3|en}}</ref>
آنچه فارسی دری خوانده می‌شود، گونهٔ ادبی و رسمی فارسی است که در سراسر قلمرو فارسی تقریباً یکسان است. فارسی‌زبانی [[هندواروپائی]] از شاخهٔ [[هندوایرانی]] و زیرشاخهٔ [[زبان‌های ایرانی]] است. فارسی تاجیکی زادهٔ زبان فارسی است که همراه با دری از لهجه‌های شرقی فارسی محسوب می‌شوند.
 
در تاجیکستان، [[زبان روسی]] نیز در امور دولتی و تجاری به‌طوربطور گسترده کاربرد می‌شود.
 
== دین ==
فروپاشی [[اتحاد جماهیر شوروی]] و جنگ‌های داخلی در افغانستان باعث احیای [[ملی‌گرایی]] تاجیکان در منطقه شده‌است. به ویژه تاجیکستان نقطهٔ کانونی این حرکت بوده. دولت تاجیکستان با آگاهی تمام کوشیده‌است تا میراث امپراتوری [[سامانیان]]، نخستین حکومت تاجیک مسلط بر منطقه را پس از حملهٔ تازیان دوباره زنده کند.
 
در سال‌هایسالهای ۱۹۲۴ میلادی [[سمرقند]] و [[بخارا]] دو شهر عمدهٔ تاجیک‌نشین با سیاست‌های [[شوروی]] پیشین از تاجیکستان جدا گشته و به [[ازبکستان]] پیوست. دولت ازبکستان با سیاست فارسی‌ستیزی خود همچنان محدودیت‌های آموزشی و رسانه‌ای سختی بر ضد زبان فارسی پیاده کرده‌است.{{مدرک}}
 
=== حذف پسوند روسی از نام خانوادگی ===
 
== تاجیک‌ها در چین ==
امیر حکومت [[کاشغریه]] که تقریباً ایالت [[سین کیانگ]] امروزی را در بر می‌گرفته تاجیکی به نام [[محمد یعقوب بیگ]] بوده .{{مدرک|چه زمانی؟}} تاجیکان یکی از ۵۶ قومیت رسماً شناخته شده در [[جمهوری خلق چین]] هستند. این گروه با ۴۱۰۲۸ نفر جمعیت (سرشماری سال ۲۰۰۰) دارند. بیشتر آن‌ها در شهرستان خودمختار تاجیک‌نشینتاجیک نشین [[تاشکورگان|تاش‌قُرغان]] در استان [[سین‌کیانگ]] زندگی می‌کنند. شهری در دروازه غربی چین و در کنار قلل مرتفع قسمت شرقی فلات پامیر که در دهه ۱۹۵۰ ساخته شد و بقیه آن‌ها هم در جنوب سین کیانگ پراکنده هستند.<ref>[http://www.artwork-cn.com/Html/56geminzu/16109199.html The Tajik ethnic minority Ëþ¼ª¿Ë×å]</ref> برخی از پژوهش‌هاپژوهشها آنان را مجموعه‌ای از چندین گروه قومی ایرانی شرقی می‌پندارند که منسوب به تاجیک‌های تاجیکستان می‌باشند.
 
== منابع ==
کاربر گمنام