باز کردن منو اصلی

تغییرات

بدون خلاصه ویرایش
}}
 
'''زبان خوارزمی'''، زبانی ایرانی از شاخهٔ شمالی [[زبان‌های ایرانی میانه]] شرقی است که تا اواخر سده هشتم هجری/ چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود و سپس [[زبان ازبکی]] جای آن را گرفت.<ref>{{پک|رضایی باغ‌بیدی|۱۳۸۸|ک=تاریخ زبان‌های ایرانی|ص=95}}</ref> این زبان هم خانوادهٔ زبان‌های [[سغدی]]، [[ختنی]] ([[سکایی]])، اُسِتی ([[آسی]]) و [[پشتو]] و همچنین هم ردیف با برخی لهجه‌های ایرانی [[فلات پامیر]] است.<ref>{{پک|یارشاطر|1332|ک=چند نکته دربارهٔ زبان خوارزمی|ص=44}}</ref><ref>{{پک|زرشناس|1390|ک=زبان خوارزمی|ص=304}}</ref>
 
به نوشته [[ابوریحان بیرونی]]،بیرونی، زبان خوارزمی در دوره او زبانی زنده بوده‌است. وجود عبارت‌های خوارزمی در متون قرن ششم و هفتم ه‍. ق/ دوازدهم و سیزدهم م. (در نسخه‌های خطی قرن هشتم/چهاردهم) نشان می‌دهد که بخشی از ساکنان خوارزم در این دوره با آنکه احتمالاً دوزبانه بوده‌اند، هنوز این زبان را می‌دانستند.<ref>{{پک|ارانسکی|1386|ک=زبان‌های ایرانی|ص=91-92}}</ref>
 
در پنج قرنسده نخستین اسلامی، دانشمندان بسیاری از دیار خوارزم برخاستند که از [[محمد بن موسی خوارزمی|محمد خوارزمی]] و [[ابوریحان بیرونی]] و [[ابولقاسم محمود بن عمر الزمخشری]] ملقب به «فخر خوارزم» (مؤلف مقدمة الادب) است که اثر او، در قالب فرهنگ، حاوی بدنه اصلی واژگان موجود زبان خوارزمی است.<ref>{{پک|زرشناس|۱۳۷۵|ک=زبان خوارزمی|ص=53}}</ref> علاوه بر این افراد، [[نجم‌الدین کبری،کبری]]، [[فخر رازی]] و [[مجدالدین بغدادی]] را می‌توان نام برد.<ref>{{پک|گروه جغرافیا|1390|ک=خوارزم|ص=304}}</ref>
 
== منبع‌شناسی زبان خوارزمی ==
{{اصلی|ادبیات خوارزمی}}
[[پرونده:Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|بندانگشتی|300px|چپ|موقعیت خوارزم در نقشه ایران در عصر [[خلفای عباسی|خلافت مقدس]] (جنوب بحر خوارزم یا دریاچه آرال کنونی در بالای نقشه) برگرفته از کتاب [[جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی]]]]
دو منبع برای زبان خوارزمی وجود دارد که در ویژگی اختصاصی نسبت به هم شباهتی ندارند ولی هر یک مکمل دیگری هستند. اولینخست کتاب‌های فقهی و حقوقی، بیشتر از همه قنیه المنیه، عبارت و جملاتی در دست داریم. از سوی دیگر لغات و واژه‌های خوارزمی در کتاب مقدمه الادب موجود است، که نسخه خطی آن را [[احمد زکی ولیدی طوغان]] آن را در ۱۹۷۴ منتشر کرد.<ref>{{پک|هنینگ|1387a|ک=ساختار فعل خوارزمی|ص=17-27}}</ref>
 
بیشتر واژگان خوارزمی را که برای ما حفظنگهداشته شده، می‌توان از میان سطور یک دست‌نوشته (حدود ۵۹۶ ق/ ۱۲۰۰ م)، یعنی [[لغت‌نامه]] ارزشمند عربی مقدمه الادب از زمخشری، مؤلف دیگر بومی خوارزمی بدست آورد. برخی نسخه‌های دیگر از همین اثر اندک، شمار اندکی از این‌گونه واژه‌ها را در بر می‌گیرند. در برابر مدخل‌های کی نواخت این لغت‌نامه، متن خوارزمی که به هر شکل مانده‌اند، روی بیش از ۴۰۰ واژه یا جمله ناقص نقل شده، دربارهٔ شرح و تفسیر موضوعی فقهی، به جز کتاب‌های فقهی و حقوقی عربی دربرگرفته از خوارزمی، در دسترس هستند: یتیمة الدهر تألیف علاءالدین تَرجمانی (درگذشت ۶۵۵ ق/ ۱۲۵۷ م) منیه الفقها تألیف فخرالدین قبازنی و یک تکلمه بعدی، قنیه المنیه تألیف مختار زاهدی غزمینی (درگذشته ۶۵۸ ق، ۱۲۶۰ م).<ref>{{پک|مکنزی|۱۳۸۷e|ک=زبان خوارزمی|ص=173–181}}</ref>
 
=== آثار نو و متاخر ===