تفاوت میان نسخه‌های «مردم لر»

جز
جز (ویرایش Loris70 (بحث) به آخرین تغییری که Avan-Hidalo انجام داده بود واگردانده شد)
برچسب: واگردانی
[[پرونده:Atabakan lor kochak.png|بندانگشتی|راست|200px|گستره حکومت اتابکان لر]]
[[پرونده:Capital punishment Khorramabad.JPG|بندانگشتی|200px|[[اعدام]] سران [[عشایر]] در [[خرم‌آباد]]، هم‌زمان با آغاز حکومت [[رضاشاه پهلوی]]]]
لُرها آمیزه‌ای از قبایل آریایی ماننده پارسی‌ها<ref>{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = پاپی |نام = مرادحسن | عنوان=تبارهخامنش دیار بالاگریوه |سال=۱۳۸۷| ناشر = افلاک دار النشردارالنشر اسلام | مکان = خرم‌آباد}}</ref> و قبایل قبل از [[آریایی ها|آریایی]] ساکن در غرب ایران، مانند [[کاسیان|کاسی‌ها]] و [[عیلامیان|عیلامی‌ها]] هستند. بر مبنای مطابقت و مشابهت جغرافیایی و شواهد باستان‌شناسی، برخی تاریخدانان، لرها را بقایای [[عیلام|عیلامیان]] می‌دانند که پس از سلطه آریایی‌ها، دچار تغییرات زبانی شده‌اند.<ref name="The Cambridge Ancient History">{{cite book|last1= Edwards|first1= I.E.S.|last2= Gadd| first2= C.J.|last3= Hammond|first3= G.L.|title=The Cambridge Ancient History|year=1971|edition=2nd|publisher= Camberidge University Press|isbn=978-0-521-07791-0|page=644|url=https://books.google.com/books?id=slR7SFScEnwC&dq=elamite+lurs&source=gbs_navlinks_s}}</ref><ref name="Potts 1999 45">{{cite book|last= Potts|first= D.S|title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State (Cambridge World Archaeology)|year=1999|edition=2nd|publisher= Camberidge University Press|isbn=978-0-521-56496-0|page=45|url=https://books.google.com/books?id=mc4cfzkRVj4C&pg=PA45&lpg=PA45&dq=proto-lurs+elamite&source=bl&ots=iyrcyZ2TDG&sig=XySVL0bvDxuybqJ9LG4RKtydcX8&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwjO3aKEuNrRAhXGVRQKHSddDDQQ6AEIFzAA#v=onepage&q=proto-lurs%20elamite&f=false}}</ref> والتر هینز احتمال اینکه عیلامی‌های باستان اقوامی پروتو یا اجداد لرهای امروزی باشند را کم می‌دانسته‌است.<ref name="The Cambridge Ancient History"/><ref name="Potts 1999 45"/> شواهد موجود اشاره به فلزکاری لرستان از هزاره چهارم پیش از میلاد دارد. مجموعه اشیای فلزی منسوب به لرستان از نیمه قرن گذشته توسط محققین و پژوهشگران مختلف بسیار مورد توجه قرار گرفته‌است. پژوهشگران، هنر مفرغ‌کاری لرستان را نتیجه کارهای ساده‌ای می‌دانند که بیان‌کننده چندین قرن انقلاب مادی ملتی کشاورز و مبارز است.<ref>Moorey, P.R.S. 1974b. Ancient Bronzes from Luristan. London, British
Museum Publications.</ref><ref>Haernick E. and B. Overlaet 1999. Luristan Excavation Documents Volume
III: Djub-i Gauhar and Gul Khanan Murdah Iron Age III Graveyards in
 
پس از به قدرت رسیدن [[قاجار]]ها، [[آقامحمدخان]] به دلیل کینه‌ای که از زمان حکومت [[زندیان]] نسبت به مردم لر داشت، دست به تغییرات بسیاری در منطقه لرستان زد. از جمله اقدامات آقامحمدخان می‌توان به کوچاندن اجباری اقوام لر به قزوین اشاره کرد. همچنین فتحعلی شاه حکومت والیان لرستان را به پشتکوه محدود کرد و تا سال ۱۳۰۷ در آن منطقه حکمرانی کردند اما پس از تصرف پشتکوه توسط نیروهای دولتی غلامرضاخان آخرین والی لرستان به عراق رفت. پس از آقامحمدخان، فتحعلی شاه به تجزیه لرستان ادامه داد و در راستای این سیاست، پشتکوه (ایلام) را از منطقه لرستان جدا کرد و از آن پس لرستان به صورت مستقیم زیر نظر قاجار و فرستادگان آن که اغلب شاهزادگان بودند، اداره شد. لرستان در این دوره به دلیل سیاست‌های قاجار دچار ناامنی و هرج و مرج شد، اقوام مختلف لر با یکدیگر به ستیز برخاستند و بسیاری از آن‌ها مجدداً به کوچ نشینی روی آوردند.<ref>امان الاهی بهاروند، سکندر. ''قوم لر''. تهران: آتیه، ۱۳۹۳</ref>
 
 
=== مردم لر و مشروطیت ===
== واژه‌شناسیِ لُر ==
=== احتمالِ ارتباطِ واژه‌های لُر و کُرد ===
واژهٔ ''کُرد'' در دوران دیرینه شناسیِ پس از [[حمله اعراب به ایران]] به معنای رمه گردانان و [[کوچ‌نشینان]] ایرانی‌تبار [[فلات ایران]] به کار رفته‌است و معنای قومی ویژه نمی‌داده‌است.<ref name="مصطفی تقوی مقدم"/><ref>V. Minorsky, Encyclopedia of Islam: "We thus find that about the period of the Arab conquest a single ethnic term Kurd (plur. Akrād) was beginning to be applied to an amalgamation of Iranian or iranicised tribes. ,"Kurds "in Encyclopaedia of Islam". Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. accessed 2007.</ref><ref name="Natel">{{یادکرد وب |url=http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770 |title=زبانها و گویش‌های ایران. سرچشمه: کتاب دیرینه‌شناسی زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری |accessdate=۳۰ دسامبر ۲۰۱۵ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519194250/http://sepehrmag.ir/print.php?id=1770 |archivedate=۱۹ مه ۲۰۰۹ |dead-url=yes }}</ref><ref>عبدالله شهبازی، پیشگفتارای بر شناخت ایلات و عشایر، تهران: نشر نی، ۱۳۶۹، صص ۸۷–۱۱۸.</ref><ref>Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds" , in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613-21. excerpt: "The ethnic label"Kurd "is first encountered in Arabic sources from the first centuries of the Islamic era; it seemed to refer to a specific variety of pastoral nomadism, and possibly to a set of political units, rather than to a linguistic group: once or twice,"Arabic Kurds "are mentioned. By the 10th century, the term appears to denote nomadic and/or transhumant groups speaking an Iranian language and mainly inhabiting the mountainous areas to the South of Lake Van and Lake Urmia, with some offshoots in the Caucasus...If there was a Kurdish speaking subjected peasantry at that time, the term was not yet used to include them."[</ref><ref>Wladimir Iwanov:"The term Kurd in the middle ages was applied to all nomads of Iranian origin".(Wladimir Ivanon, "The Gabrdi dialect spoken by the Zoroastrians of Persia", Published by G. Bardim 1940. pg 42)</ref><ref>David Mackenzie: "If we take a leap forward to the Arab conquest we find that the name Kurd has taken a new meaning becoming practically synonmous with 'nomad', if nothing more pejorative" D.N. Mackenzie, "The Origin of Kurdish", Transactions of Philological Society, 1961, pp 68-86</ref><ref>Richard Frye,"The Golden age of Persia", Phoneix Press, 1975. Second Impression December 2003. pp 111: "Tribes always have been a feature of Persian history, but the sources are extremly scant in reference to them since
they did not 'make' history. The general designation 'Kurd' is found in many Arabic sources, as well as in Pahlavi book on the deeds of Ardashir
the first Sassanian ruler, for all nomads no matter whether they were linguistically connected to the Kurds of today or not.
بر اساس دانشنامه ایرانیکا در لرستان طوایف [[کرد]] و [[لر]] با هم مختلط شده‌اند و در کنار هم زندگی می‌کنند.<ref>TĀBAKĀN-E LORESTĀN, rulers of Lorestān, part of the Zagros highlands of southwestern Iran in the later middle ages. Lorestān had a mixed population of Lors (q.v.), Kurds, and others</ref><ref>http://www.iranicaonline.org/articles/atabakan-e-lorestan</ref> برخی اقوام [[لر کوچک]] در قرن دوازدهم هجری شمسی از نواحی موصل عراق کوچ کرده و در [[لرستان]] ساکن شدند.<ref name="Rawlinson"/> برخی گویش‌های [[زبان لری]] مانند [[لری خرم‌آبادی]] نیز تحت تأثیر [[زبان کردی]] قرار گرفته‌اند.<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/> مصطفی تقوی مقدم معتقد است لرها از نظر قومی جزئی از [[مردم کرد]] به‌شمار نمی‌آیند و خویشاوندی لرها با مردمان کردتبار را تنها در [[ایرانی‌ها|ایرانی]] بودنشان می‌داند.<ref name="مصطفی تقوی مقدم"/> [[علی‌اکبر دهخدا]] در توصیف لر کوچک می‌گوید:<ref>{{یادکرد وب|نویسنده =[[علی‌اکبر دهخدا]] |نشانی = https://parsi.wiki/dehkhodaworddetail-cfe89fbdec4d4e408b1d37c233f26c07-fa.html |عنوان =اتابکان لرستان | ناشر =لغتنامه دهخدا |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۲۱ ژانویه ۲۰۱۶}}</ref>«طوایف لر کوچک قبایلی بودند از کردان آسیای صغیر و لران ایرانی که در حدود بین [[عراق عجم]] و [[عراق عرب]] ییلاق و قشلاق می‌کردند و خراج خود را به دیوان [[بغداد]] می‌دادند.» [[حمدالله مستوفی]] می‌گوید در زبده التواریخ آمده‌است:<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی = http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-df0c8e2e2ac94ddda5fdcbc63a503cf7-fa.html |عنوان =لر | ناشر =لغتنامه دهخدا |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۱۰ ژانویه ۲۰۱۴}}</ref> «وقوع نام لر بدان قوم بوجهی گویند از آنکه در [[ولایت مارود]] دیهی است آن را [[کرد]] می‌خوانند و درآن پیرامون دربندی آن را به زبان لری کوک اکر خوانند و در آن دربند موضعی است که لر خوانند چون اصل ایشان از آن موضع خواسته ایشان را لر خوانند. وجه دوم آن است که به زبان لری کوه پُردرخت را لِر گویند و بسبب ثقالت راء کسرهٔ لام با ضمه کردند و لر گفتند و وجه سوم اینکه این خاندان از نسل شخصی‌اند که او لر نام داشته و قول اول درست‌تر می‌نماید.»
 
معنی واژه لر به درستی مشخص نیست. تا اواخر دوره ساسانیان سرزمین(ایالت) پارس از شرق شامل استان فارس کنونی و از غرب لرستان امروزی را در بر میگرفت. با ورود اعراب به ایران و شکست حکومت ساسانیان سرزمین پارس به لرستان تغییر نام داده شد. و به پارسیان لر میگفتند. لرستانِ بزرگ که شامل مناطق نام برده میشد هم در دوره صفوی به دو قسمت لر بزرگ و لر کوچک تقسیم شد و با آغاز حکومت قاجارها لر بزرگ به بختیاری ، کهگیلویه و بویراحمد و ممسنی تغییر نام داده شد و لرستان بزرگ (پارس قدیم)به استان کنونی لرستان محدود شد. و در دوره حکومت پهلوی به یاد گذشته استانی با نام فارس با مرکزیت شیراز تاسیس شد. چیزی که مشخص است اینست که لرها اعقاب پارسیان هستند و [[طایفه‌های بالاگریوه]] که ساکن جنوب استان لرستان کنونی هستند اعقاب هخامنشیان هستند که ریاست پارسیان را بر عهده داشتند.<ref>{{یادکرد کتاب | نام خانوادگی = پاپی |نام = مرادحسن | عنوان=تبارهخامنش دیار بالاگریوه |سال=۱۳۸۷| ناشر = افلاک دار النشردارالنشر اسلام | مکان = خرم‌آباد}}</ref> [[جرج کامرون]] و [[آرنولد جی. توینبی|توین‌بی]] هر دو معتقدند که سرزمین اصلی و موروثی دودمان هخامنشیان منطقة پارسواش در بخش علیای رود کرخه (در جنوب ماد و شمال دشت عیلام) بود (توین بی، ۱۳۷۹٬۷۵). که این منطقه با منطقه [[بالاگریوه]] در جنوب لرستان کنونی در تطابق است… سیدنی اسمیت نیز می‌نویسد: «چیش پیش (جد کوروش) قلمرو موروثی خود، پارسواش، واقع در لرستان را همراه با انشان، که در اوایل حکومت خود به دست آورده بود، سهم پسر بزرگ‌ترش، کوروش اول کرد و پارسای جدید را به پسر کوچک‌ترش داد»<ref>{{یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://jhr.ui.ac.ir/article_16532.html |عنوان =برسی و تطبیق چند جاینام و طایفه لرستان در نبرد داریوش و وه‌یزدات | ناشر =دانشگاه اصفهان |تاریخ =|تاریخ بازدید = 30 ژوئن 2019}}</ref>
 
== پراکندگی قوم لر ==
| [[بویراحمدی]]‌ها ||در [[استان کهگیلویه و بویراحمد]] و بخشی از جنوب شرق [[استان خوزستان]]
|- style="text-align: right;"
| [[مردم بختیاری|بختیاری‌ها]]<br />{{سخ}}||در [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]] در شهرستان‌های [[شهرستان لردگان|لردگان]] و [[شهرستان شهرکرد|شهرکرد]] و [[شهرستان بروجن|بروجن]]{{سخ}}در [[استان لرستان]] عمدتاً در مناطق شرقی و [[شهرستان الیگودرز]]{{سخ}}در [[استان اصفهان]] در مناطق غرب و جنوب غرب، عمدتاً در [[شهرستان فریدن]]
بخش گسترده ای از خوزستان (شمال غرب ، شمال ، شمال شرق ، شرق ، مرکز)
|- style="text-align: right;"
{{اصلی|زبان لری}}
 
گویش‌های زبان لری نزدیک‌ترین گویش‌های ایرانی به زبان [[فارسی]] هستند.<ref name="iranicaonline.org"/> زبان لری همانند [[فارسی|زبان فارسی]] نواده‌ای از زبان [[پارسی میانه]] است و واژه‌های آن همانندی بسیاری با [[فارسی]] دارد.<ref name="Erik John Anonby pp 171-197"/> ریشه زبان‌زبان لری به [[پارسی میانه]] (پهلوی ساسانی) و از طریق پارسی میانه به پارسی باستان (زبان هخامنشیان) برمی‌گردد.<ref name=isfahan-xxi-provincial-dialects/> ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد که چیرگی زبان‌های ایرانی در منطقه کنونی [[لرستان]] در تاریخ باستان از سوی ناحیه [[پارس]] صورت گرفته و نه از سوی ناحیه [[ماد]].<ref>Yar-Shater, Ehsan. 1982. Encyclopædia Iranica. London: Routledge & Kegan Paul. V, p. 617a</ref><ref>Houtsma, M. T. , 1987. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936. Published by BRILL. [http://books.google.nl/books?id=jJY3AAAAIAAJ&pg=PA821&lpg=PA821&dq=media+Iranicised&source=bl&ots=ed6E0edHZI&sig=tJIrI7dkvFPF7K0dJZiOfzoKq64&hl=nl&ei=1rOVS6nQCYeF-Qbj5PTTCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAkQ6AEwAA#v=onepage&q=media%20Iranicised&f=false Lur]. p. 41. (and p. 281) ISBN 90-04-08265-4, ISBN 978-90-04-08265-6</ref> زبان‌شناسانی دیگر لری را یک [[پیوستار زبانی]] از [[گویش‌های ایرانی جنوب غربی]] بین گونه‌های [[فارسی]] و [[کردی]] دانسته‌اند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=لری چند زبان است؟|نشانی=http://zagrus.iranblog.com/?mode=DirectLink&id=557987|تاریخ بازدید=}}</ref> سکندر امان‌اللهی دربارهٔ زبان مردم لرستان می‌گوید: «بیشتر لرهای لرستان به لهجه‌ای ایرانی که به نام لری شناخته می‌شود سخن می‌گویند با این حال نزدیک به نصف لرهای استان لرستان به لکی، لهجهٔ دیگر ایرانی سخن می‌گویند. لهجه لری به فارسی نزدیک تر است درحالی که لکی به کردی نزدیک تر می‌باشد.»<ref>{{cite web|last1=Amanolahi|first1=Sekandar|title=The Lurs of Iran|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran|website=Cultural Survival|language=en}}</ref>
 
=== جغرافیای زبان لُری ===
با توجه به واریاسیون [[کروموزم وای]] لرها، آنان از لحاظ بسامد نسبتاً بالای تک‌گروه R1bی کروموزوم وای (مشخصاً سابکلاد R1b1a2a-L23) نسبت به دیگر گروه‌های ایرانی ممتازند.<ref name=Grugni>{{cite journal | last1 = Grugni | first1 = V | last2 = Battaglia | first2 = V | last3 = Hooshiar Kashani | first3 = B | last4 = Parolo | first4 = S | last5 = Al-Zahery | first5 = N ''et al. '' | year = 2012 | title = Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians | url = | journal = PLoS ONE | volume = 7 | issue = 7| page = e41252 | doi=10.1371/journal.pone.0041252 | pmid=22815981 | pmc=3399854}}</ref> گروه R1، به همراه دیگر کلادهایش، مربوط به اوراسیای [[غرب آسیا|غربی]]/[[آسیای مرکزی|مرکزی]] در پارینه‌سنگی زبرین است که رایجترین تک‌گروه میان لرهاست.<ref name=Grugni/><ref name=RSpencer>{{cite journal | last1 = Wells | first1 = R. Spencer ''et al. '' | year = 2001 | title = The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity | url = | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 18| pages = 10244–9 | doi=10.1073/pnas.171305098}}</ref> تک‌گروه J2a (مشخصاً ساب کلادهای J2a3a-M47, J2a3b-M67, J2a3h-M530) دومین سلسله رایج بین لرهاست و با رسوخ کشاورزان از خاور نزدیک نوسنگی ۸۰۰۰–۴۰۰ قبل از میلاد مرتبط است.<ref name=RSpencer/><ref>Semino O, Passarino G, Oefner P J, Lin A A, Arbuzova S, Beckman L E, de Benedictis G, Francalacci P, Kouvatsi A, Limborska S, et al. (2000) Science 290:1155–1159</ref><ref>Underhill P A, Passarino G, Lin A A, Shen P, Foley R A, Mirazon-Lahr M, Oefner P J, Cavalli-Sforza L L (2001) Ann Hum Genet 65:43–62</ref><ref>{{cite journal | last1 = Semino | first1 = Ornella | last2 = Magri | first2 = Chiara | last3 = Benuzzi | first3 = Giorgia | last4 = Lin | first4 = Alice A. | last5 = Al-Zahery | first5 = Nadia | last6 = Battaglia | first6 = Vincenza | last7 = Mac/ref> این گروه هیچ ارتباطی با بختیاری‌های ساکنots=iyrcyZ2TDG ایران ندارند.Cioni | first7 = Liliana | last8 = Triantaphyllidis | first8 = Costas ''et al. '' | year = 2004 | title = Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area | url = | jour/ref> [[جمهوری جنگل]] در شمال و… موجب عدم یکپارچگی و در معرض تجزیه شدن [[ایران]] بودند. یکی از این ناآرامی‌ها، یاغی گری و راهزنی عشایر در لرستان بود.nal = The American Journal of Human Genetics | volume = 74 | issue = 5| pages = 1023–34 | doi=10.1086/386295 | pmid=15069642 | pmc=1181965}}</ref> دیگر تک‌گروهی که بسامد آن به بالای ۱۰ درصد می‌رسد G2a است که سابکلاد G2a3b بیشتر آن را تشکیل می‌دهد.<ref name=Grugni2>{{cite journal | last1 = Grugni | first1 = V | last2 = Battaglia | first2 = V | last3 = Hooshiar Kashani | first3 = B | last4 = Parolo | first4 = S | last5 = Al-Zahery | first5 = N ''et al. '' | year = 2012 | title = Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians | url = | journal = PLoS ONE | volume = 7 | issue = 7| page = e41252 | doi = 10.1371/journal.pone.0041252 | pmid=22815981 | pmc=3399854}}</ref> همچنین لرها بیشترین بسامد تک‌گروه E1b1b1a1b را در ایران نشان می‌دهند. دودمان‌های Q1b1 و Q1a3، ۶ درصد و T، ۴٪ حاضرند.<ref name=Grugni2/>
 
بر اساس مطالعت ژنتیکی صورت گرفته بر روی کروموزوم Y (نسب پدری)، لرهای لرستان و [[مردمان کرد|کردها]] یکی از بیشترین فاصله‌های ژنتیکی در بین اقوام ایرانی‌تبار را با هم دارند و شباهت موجود بین آن‌ها فقط در حد همان ایرانی‌تبار بودن آن‌هاست. بر اساس این مطالعات لرها بیشترین شباهت را با [[مردم گیلک|گیلک‌ها]] دارند و [[مردمان کرد|کردها]] بیشترین شباهت ژنتیکی را با [[یزد|یزدی‌ها]] و [[مردم بلوچ|بلوچ‌ها]] دارند.<ref>{{یادکرد وب| نام خانوادگی = بهمنی‌فر | نام = اردشیر | عنوان = بررسی ساختار ژنتیک اجداد پدری در منطقهزاگرس ایران وتأثیر این رشتهکوهدر گردش ژنی و تداخل ژنتیکی جمعیت‌های منطقه | نشانی =http://irje.tums.ac.ir/article-1-5279-fa.pdf| ناشر = مجله تخصصی اپیدمیولوژی ایران}}</ref>{{منبع بهتر}}
 
== ایلات و خاندان‌ها ==
{{مردمان ایرانی‌تبار}}
{{اقلیتهای قومی و مذهبی ایران}}
 
{{ایلات لک}}
{{گروه‌های قومی در ایران}}
 
[[رده:استان ایلام]]
[[رده:استان بوشهر]]
۳۳۶٬۵۷۳

ویرایش