باز کردن منو اصلی

تغییرات

به نسخهٔ 26543642 ویرایش 37.255.30.149 برگردانده شد: سره سازی. (توینکل)
[[پرونده:Comparison book sizes.svg|بندانگشتی|چپ|مقایسهٔ بعضی از اندازه‌های کتاب براساس [[انجمن کتابخانهٔ آمریکا]]]]
'''قطع (برش) کتاب''' همان اندازهٔ درازا و پهنای [[کتاب]] است. به سخنعبارت دیگر، برای قطع کتاب بیشتربه‌طور کلی اندازهٔ [[درازا]] در برابر [[عرض|پهنایپهنا (عرض)]] هر برگ سنجیده می‌شود، یا گاهی نیز اندازهٔ درازا در برابرمقابل پهنا پهنای(عرض) جلد (پوشینه) یک کتاب است. شماریتعدادی از اصطلاحات بهبه‌طور روال امروزیمعمول برای اندازهٔ همگانیکلی (سراسریعمومی) کتاب‌ها از سویتوسط مراکز [[چاپ]] و [[کتابخانه]]‌ها بکارمورد استفاده میقرار روندمی‌گیرند.
ریشهدلیل به‌وجود پدیدآمدنآمدن قطع‌های جداگانهمختلف برای کتاب، کاراییاستفادهٔ آسان‌تر یا فراخورمتناسب شیوهبا نوع کاربرد هر کتاب بوده‌است؛ برای نمونه،مثال، کتابی که به‌سادگیبه‌راحتی بتواند همراه هرکسافراد باشد و جایفضای زیادی نگیرداشغال نکند باید برای نمونهمثلاً در قطع جیبی [[صحافی|پوشینه]] شود. بهره گیریاستفاده از اندازه‌های گوناگونمختلف در بهبود کار ، کارامؤثر خواهد بود.
 
[[آلدوس مانوتیوس]]، از باشندگاناهالی [[ونیز]]، نخستین کسی بود که به نقش و جایگاهاهمیت قطع کتاب در نرخمیزان کاربرداستفاده از آن پی برد. اندازهٔ نوآورانهابداعیِ او برای کتاب، هم جابجاییحمل‌ونقل آن را آسان می‌ساخت و هم هزینه‌های چاپ را کاهش می‌داد. قطع بکارگرفتهٔمورد استفادهٔ او «وزیری» بود که جانشین «قطع سلطانی» شد.<ref>استیپچویچ، الکساندر، ''کتاب در پویهٔ تاریخ''، ترجمهٔ حمیدرضا آژیر و حمیدرضا شیخی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۳</ref>
 
امروزه قطع کتاب نشان‌دهندهٔ شمارتعداد بارهایدفعات تا شدن کاغذ در [[چاپخانه]] نیز هست که منجر به ساختتشکیل برگه هایورق‌های کتاب می‌ انجامدمی‌شود.<ref>سلطانی، پوری و راستین، فروردین، ''دانشنامهٔ کتابداری و اطلاع‌رسانی''، ذیل مدخلِ «قطع کتاب»</ref> برایبه‌طور نمونه،مثال، کاغذ دوبرگیدوورقی با چهار صفحه(رویه) در قطع رحلی، چهاربرگیچهارورقی با هشت رویهصفحه در قطع وزیری، و هشت‌برگیهشت‌ورقی با شانزده رویهصفحه در قطع رقعی برابر است.<ref>صافی، قاسم، ''از چاپخانه تا کتابخانه''، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۸۱</ref>
 
== قطع کتاب رایج ==
اکنون رایج‌ترین قطع برای کتاب، در همه‌جا، وزیری است که اندازهابعاد آن از ۱۳×۲۰ تا ۲۰×۲۶ سانتی‌متر گوناگونمتغیر است. قطع کتاب رقعی با اندازهابعاد ۱۵×۲۲ و قطع جیبی با اندازه ابعاد ۵/۱۶×۱۱ [[سانتیمتر]] از دیگر قطع‌های روالرایج بشمارمحسوب می‌روندمی‌شوند. بیشترمعمولاً برایدر چاپ کتاب‌های هنری و ارزندهنفیس از قطع [[رحلی]] و برای کتاب‌های کودکان از قطع خشتی بکاراستفاده می‌رودمی‌شود. باید آگاهیتوجه داشت اندازهابعاد های یادشدهذکرشده برای هر قطع، نزدیکتقریبی است، و در برخی کتابها،منابع، اندازه‌های دیگری نشانمتفاوتی دادهارائه شده‌است.
 
== برخی قطع‌های کتابرایج ==
* بازوبندی: ۲×۳ سانتیمتر، بیشتر برای کتاب‌های دعا یا سوره‌ها و آیات قرآنی که در اندازه هایابعاد بسیار کوچک فراهمتهیه می‌شد و با [[نخ]] یا [[چرم]] به بازو می‌بستند؛
* بغدادی: اندازهٔ درستدقیق این قطع روشنمشخص نیست، ولی از گفتهٔ [[رشیدالدین فضل‌الله]] (۶۴۸؟ -۷۱۸ق)، در وقف‌نامهٔ [[ربع رشیدی|رَبعِ رشیدی]] چنین برمی‌آید که اندازه ایابعادی بزرگ‌تر از نسخه‌های روال آن روزهامرسوم داشته‌است؛
* بغلی: این قطع که برابرمعادل [[قطع جیبی]] بزرگ در روزگار ماست، دارای درازاطول و پهنایعرض نزدیکتقریبی ۷×۵ سانتی‌متر بوده‌است؛
* بیاض یا بیاضی: از سویجانب درازایطول آن باز و بسته می‌شده و شیرازه‌بندی آن از سویطرف پهنایعرضِ برگه هااوراق بوده که درمیان نسخه‌نویسان و کتاب‌سازان به بیاض نامشهرت داشته استداشته‌است. قطع بیاضی وابستهمنسوب است و ویژهمخصوص به بیاض‌ها که بیشتر کتابهایکتب [[ادعیه|نیایش]]، [[زیارات]] و جُنگ هایمجموعه‌های ادبی (که به خواستِ کسیاشخاص فراهم می‌آمده) به سیمایهیئت نامبردهمذکور [[صحافی]] و پوششجلد می‌شده‌است؛
* جانمازی: با اندازهابعاد ۷×۱۲ سانتیمتر که بیشترمعمولاً برای ''[[قرآن]]'' و کتاب‌های دعا به‌کار می‌رفته‌است؛
* جیبی: این قطع که در گذشته به قطع «بغلی» آوازهشهرت داشته‌است دارای درازاطول و پهنایعرض نزدیک بهتقریبیِ ۷×۵ سانتی‌متر است؛
* حمایلی: قطعی بوده‌است به درازاطول و پهنایعرض ۱۲×۶ سانتیمتر. ریشهوجه نامگذاریتسمیهٔ این قطع به «حمایلی» این است که نسخه‌هایی را که در قطع یادشدهمزبور بوده‌است به‌ شیوهبه‌صورت [[حمایل]] روی جامهلباس زیرین می‌آویخته‌اند؛
* خشتی:از کهن‌ترین قطع‌های [[نسخه‌های خطی]] است به درازاطول و پهنایعرض همسان و برابر، به‌ سیمایبه‌شکل [[مربع|چارگوش]]، که درازاطول و پهنایعرض آن یکسانمساوی است و در سده‌های نخستِ [[دوران طلایی اسلام|تمدن اسلامی]] بسیار روالرایج بوده‌است. هم‌اکنون بیشتراغلب برای کتاب‌های کودکان بهاستفاده کارمی‌رود؛می‌شود؛
* رحلی:<ref name="razavi" /> در اندازهابعادِ بیش از ۲۵×۳۵ سانتیمتر که به گونه هایانواع کوچک، میانه،متوسط، و بزرگ بخشتقسیم می‌شود. این قطع را ازبه این روجهت «رحلی» می‌گویند که هنگام خواندن کتابِ دارای قطع رحلی، آن را بر روی چهارپایهٔ چوبی ـ یا همانیعنی [[رحل]] ـ قرار می‌گذاشته اندمی‌داده‌اند. قطع نامبردهمزبور دارای اندازه‌های نزدیک بهتقریبیِ زیر است:
** رحلی کوچک: درازاطول ۴۲، پهناعرض ۲۷ سانتی‌متر،
** رحلی متوسط: درازاطول ۵۰، پهناعرض ۳۰ سانتی‌متر،
** رحلی بزرگ: درازاطول ۶۰، پهناعرض ۳۰ سانتی‌متر. بیشتر عموماً نسخه‌های کتاب‌هایی چون [[قرآن مجید]]، [[مثنوی]] [[مولوی]]، ''[[شاهنامهٔ فردوسی]]'' که در انجمنهامجالس و نشست هامحافل قرائت و خوانده می‌شده، در این قطع بوده‌است.
* رقعی: در اندازهٔ ۱۴×۲۲ سانتیمتر و برمطابق پایه دیدگاهینظر دیگر اندازهٔ قطعی است به درازاطول و پهنای نزدیکعرض تقریبیِ ۱۹×۱۰ سانتی‌متر؛
* سلطانی یا تیموری: با اندازه ابعاد ۳۰×۴۰ سانتیمتر. بیشتر نسخه‌های ارزشمندینفیسی را که برای شاهان و شاهزادگان در دورهٔ [[تیموریان]] (۷۷۱–۹۱۱ق)، [[استنساخ]] می‌شد، در این قطع می‌ساختند. نمونهٔ نامدارمشهور آن ''[[شاهنامهٔ بایسنقری]]'' اکنونموجود در [[کاخ گلستان]] [[تهران]] است که اندازهابعاد تقریبیِ آن نزدیک به همین اندازه است. این قطع در پایان روزگاراواخر عصر [[مغولان]] و آغاز دورهاوایل عهد [[تیموریان]]، برای کتاب‌های خطی در [[ایران]] رواج یافت که ازبه این روجهت آن را قطع [[تیمور|تیموری]] نیز می‌گویند. طول درازاوو پهنایعرض آنتقریبیِ نزدیکآن ۴۰×۳۰ سانتیمتر است؛
* [[طومار]]: پیوستناتصال برگه هایاوراق کتاب به‌گونه‌ای که بمانندبه‌شکل لوله درآید. بیشترمعمولاً در فراهم کردنتهیهٔ طومارها از کاغذهایی با پهنایعرضِ کم بکار گرفتهاستفاده می‌شد؛ هرچند که درازایطول آنها بسیار گوناگونمتغیر بوده‌است. برای نگهداری طومار، بیشتر گنجهاغلب ایمحفظه‌ای به همان سیماشکل می‌ساختند؛
* نیم‌ربعی: با اندازهابعاد ۱۰×۱۸ یا ۹×۱۷ سانتیمتر؛
* نیم‌ورقی: ۲۲×۳۴ سانتیمتر که در اندازهابعاد دیگری هم هست؛وجود دارد؛<ref name="razavi">«واژگان نظام کتاب‌آرایی»، در [[نجیب مایل هروی]]، ''کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی''، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۲، صص ۵۷۱–۸۳۲</ref>
* وزیری: در گذشته دارای سه اندازهٔ کوچک (به درازاطول و پهنایعرض نزدیکتقریبیِ ۲۱×۱۵ سانتیمتر)، میانهمتوسط (۲۴×۱۶) و بزرگ (۳۰×۲۰) بوده‌است.
 
=== قطع‌های امروزینمتداول صنعت چاپ ===
{|class="wikitable plainlinks" style="width:35%;"
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''قطع کتاب'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''اندازه بهسایز میلیمتر'''
|-
| رقعی||{{عبارت چپ‌چین|۱۴۱ X ۲۱۲}}
| جیبی||{{عبارت چپ‌چین|۱۱۵ X ۱۶۵}}
|}
اندازه‌های بالافوق پسبعد از برش کاغذ هستند. اندازه پیش از برش ۵ میلیمتر بیشتر از اندازه‌های جدول است.
 
== منابع ==