تفاوت میان نسخه‌های «سلول»

۱۰۰ بایت اضافه‌شده ،  ۱ سال پیش
بدون خلاصه ویرایش
[[پرونده:Structure of animal cell.JPG|330px|thumbnail|ساختار یک سلولیاخنه جانوری]]
 
سلولیاخته (از کلمه لاتین cella ، به معنی "اتاق کوچک") واحد اساسی ساختاری، عملکردی و بیولوژیکی همه موجودات شناخته شده است. سلولیاخته کوچکترین واحد زندگی است. سلولهایاخته ها اغلب "بلوک‌های ساختمانی زندگی" نامیده می‌شوند.
 
به مطالعه سلول‌ها،یاخته ها، زیست شناسی سلولی،یاخته ای، بیولوژی سلولییاخته ای یا سیتولوژی گفته می شود. سلول‌هایاخته ها از سیتوپلاسم محصور در غشاء تشکیل شده‌اند، که حاوی بسیاری از زیست مولکول‌ها مانند پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک است. بیشتر سلول‌هاییاخته های گیاهی و حیوانی فقط در زیر میکروسکوپ قابل مشاهده هستند و ابعادی بین 1 تا 100 میکرومتر دارند. ارگانیسم‌ها را می‌توان به عنوان تک سلولییاخته ای (متشکل از یک سلولیاخته منفرد مانند باکتری‌ها) یا چند سلولییاخته ای (از جمله گیاهان و حیوانات) طبقه بندی کرد. بیشتر ارگانیسم‌های تک سلولییاخته ای به عنوان میکروارگانیسم‌ها طبقه بندی می شوند.
 
سلول‌هایاخته ها توسط رابرت هوک در سال 1665 کشف شدند، که آنها را به دلیل شباهت آنها با سلول‌هایییاخته هایی که در راهبان مسیحی در یک صومعه ساکن بودند، نامگذاری کرد. نظریه سلولی،یاخته ای، نخستین بار در سال 1839 توسط ماتیاس جاکوب شلیدن و تئودور شوآن ساخته شد، و اظهار داشت که تمام موجودات از یک یا چند سلولیاخته تشکیل شده‌اند ، که سلول‌هایاخته ها واحد اساسی ساختار و عملکرد در تمام موجودات زنده هستند. حداقل 3/5 میلیارد سال پیش سلول‌هایاخته ها روی زمین پدیدار شدند.
==انواع سلولیاخته==
سلول‌هایاخته ها از دو نوع تشکیل شده‌اند:
 
[[یوکاریوت|یوکاریوتی]]، که شامل یک یا چند هسته مشخص و پروکاریوتیک، که دارای هسته نیستند [[پروکاریوت|پروکاریوت‌]]<nowiki/>ها ارگانیسم‌های تک سلولییاخته ای هستند، در حالی که یوکاریوت‌ها می‌توانند تک سلولییاخته ای یا چند سلولییاخته ای باشند.
 
پروکاریوت‌ها شامل باکتری‌ها و آرکیا های کوچک (که آرکی‌باکتری یا باکتریهای باستانی هم نامیده شده‌اند)، دو از سه حوزه زندگی است. شکل زیر، یک باستانی است که هر یاختهٔ آن در حدود ۵ میکرون درازا دارد. گونه‌هایی از باستانیان در اعماق اقیانوس‌ها و مغاک‌های ظلمانی کشف شده‌اند و می‌توانند در جایی که حتی ذره‌ای از نور خورشید به آن نفوذ نمی‌کند، زنده بمانند.
 
سلول‌هاییاخته های پروکاریوتی اولین شکل زندگی روی کره زمین بودند که با داشتن فرایندهای بیولوژیکی حیاتی از جمله سیگنالینگ سلولییاخته ای مشخص می‌شوند. آنها ساده‌تر و کوچک‌تر از سلول‌هاییاخته های یوکاریوتی هستند و فاقد هسته هستند و سایر ارگانل‌های محدود شده به غشاء. DNA یک سلولیاخته پروکاریوتی شامل یک کروموزوم حلقوی است که در تماس مستقیم با سیتوپلاسم است. منطقه هسته‌ای موجود در سیتوپلاسم را نوکلئوئید می‌نامند. اکثر پروکاریوت‌ها کوچکترین کل ارگانیسم‌ها از قطر 0.5 تا 2.0 میکرومتر هستند. شکل زیر ساختاری نمادین از پروکاریوت‌ها است.
 
گیاهان، حیوانات، قارچ‌ها، قالب‌های لجن (کپک مخاطی -انگلیسی: Slime mold- نام غیررسمی برای انواع گوناگون جانداران یوکاریوت است که می‌توانند آزادانه به شکل تک سلولییاخته ای زندگی کنند اما گرد هم می‌آیند و ساختاری چندسلولیچندیاخته ای و تناسلی می‌سازند. بیش از ۹۰۰ گونه کپک مخاطی در سراسر جهان وجود دارد.)، تک یاخته‌ها و جلبک‌ها همه یوکاریوتی هستند. تک یاخته‌ها -پروتوزوئات همچنین پروتئاز، پروتئین‌های چندگانه- یک اصطلاح غیررسمی برای تک‌یاخته‌ها، یوکاریوتی است که به صورت مستقل (غیر انگلی) و/ یا انگلی هستند که از مواد ارگانیک مانند میکروارگانیسم‌های دیگر یا بافت‌های آلی باقی ماندهٔ آلی تغذیه می‌کنند. از دیدگاه تاریخی، پروتوزوها به عنوان «حیواناتی یک سلولییاخته ای» مورد توجه قرار گرفتند، زیرا آن‌ها اغلب دارای رفتارهای حیوانی مانند جنبش و شکار و عدم وجود دیواره یاخته؛ که در گیاهان و جلبک‌ها یافت می‌شود، هستند. شکل زیر یک گونه از تک‌یاختگان، موجود در مغز استخوان را نشان می‌دهد.
 
[[نظریه سلولییاخته ای|نظریه یاخته ای]] که در سدهٔ پانزدهم میلادی پدید آمد، می‌گوید که همه [[جاندار]]ان از یک یا چند یاخته تشکیل شده‌اند و همهٔ یاخته‌ها از یاخته‌های پیشین پدید می‌آیند و همهٔ کارکردهای زیستی یک [[جاندار]] در درون یاخته‌ها انجام می‌گیرند. این واحدهای بنیادی حاوی اطلاعات وراثتی لازم برای سامان دادن به کارکرد سلولیاخته و انتقال اطّلاعات به نسل‌های آینده نیز هستند. یاخته‌هایِ پیکر پریاخته‌ای‌ها در برخی [[بافت (زیست‌شناسی)|بافت‌ها]] مانند [[پوست]] با [[پیوند میان‌یاخته‌ای]] به هم متصل می‌شود.
 
انواع یاخته‌ها بر اساس وضعیت دو نوع هستند:
'''پیش‌هسته ((پروکاریوت)):''' یاخته‌هایی که در آن‌ها به علت نداشتن غشایِ هسته موادّ هسته‌ای در [[سیتوپلاسم]] پراکنده شده‌اند و هسته مشخصی ندارند؛ مانند: [[باکتری|باکتری‌ها]]، [[باستانیان|آرکی باکترها]] و [[سیانوباکتر|سیانوباکتری]] ها.
 
'''هوهسته ((یوکاریوت)):''' یاخته‌هایی که هستهٔ مشخصی دارد و دارای دو غشاست که آن را در بر می‌گیرد؛ مانند: [[گیاه|گیاهان]]، [[جانوران]]، [[قارچ|قارچ‌ها]] و [[آغازیان]].[[پرونده:biological cell.svg|بندانگشتی|300px|ساختارهای درون '''یاخته''' جانوران: (۱) [[هستک]] (۲) [[هسته سلولیاخته|هسته]] (۳) [[ریبوزوم|رناتن]] ((ریبوزوم)) (۴) [[وزیکول|ریزکیسه]] ((وزیکول)) (۵) [[شبکه آندوپلاسمی]] [[شبکه آندوپلاسمی خشن|زبر]] (۶) [[دستگاه گلژی]] (۷) [[چارچوب یاخته|اسکلت یاخته ای]] ((سیتواسکلتون)) (۸) شبکه آندوپلاسمی [[شبکه آندوپلاسمی نرم|صاف]] (۹) راکیزه ((میتوکندری)) (۱۰) [[کریچه]] ((واکوئول)) (۱۱) [[سیتوپلاسم]] (۱۲) [[لیزوزوم|کافنده‌تن]] ((لیزوزوم)) (۱۳) [[میانک (زیست‌شناسی)|میانک]] ((سانتریول))]]
 
 
[[اندامک]]‌های یاخته جانوری:
 
از بخش‌های دیگر سلولیاخته که به دلیل '''نداشتن غشای''' مشخص و مخصوصِ خود اندامک نامیده نمی‌شود، می‌توان به میانک(سانتریول) و رناتن(ریبوزوم) اشاره کرد.
به اجزای غشادار [[سیتوپلاسم]] [[یوکاریوت|هوهسته ای ]] [[اندامک]] گفته می‌شود که معمولاً عبارت است از:، [[هسته یاخته]]، [[ریزکیسه]]، [[شبکه آندوپلاسمی خشن|شبکه آندوپلاسمی زبر]]، [[شبکه آندوپلاسمی نرم|شبکه آندوپلاسمی صاف]]، [[دستگاه گلژی]]، [[میتوکندری|راکیزه]]، [[واکوئل|کریچه]]، [[لیزوزوم|کافنده‌تن]]
 
#[[سیتوپلاسم]]
 
<big>'''اندامک های سلولیاخته (درون سیتوپلاسم) :'''</big>
 
#'''[[شبکه آندوپلاسمی]]''' :شبکه ای از لوله ها و کیسه ها که در سراسر سیتوپلاسم گسترش دارند و بر دو نوع زبر و صاف اند . شبکه [[شبکه آندوپلاسمی نرم|آندوپلاسمی صاف]] ریبوزوم ندارد و و در ساخت لیپید نقش دارد . اما [[شبکه آندوپلاسمی خشن|شبکه آندوپلاسمی زبر]] با داشتن ریبوزوم در ساخت پروتئین نقش دارد.
برخی ساختار ها عبارتند از :
 
#'''[[چارچوب یاخته|اسکلت سلولییاخته ای]]''' :شبکه ای از ریز لوله ها و ریزرشته ها است که وظیفه حفاظت و استحکام دهی به یاخته را بر عهده دارد.(اندامک به حساب نمی آید)
#'''[[تاژک]] ''': برای حرکت و جلو راندن در برخی باکتری های تک هسته ای مشاهده می شود.
 
کاربر ناشناس