تفاوت میان نسخه‌های «عیسی»

۱۵ بایت اضافه‌شده ،  ۱ ماه پیش
ویرایش در ترتیب‌بند‌ی‌ها
(تغییر تصویر. این عکس زیباتر است و یک اثر تاریخی است)
(ویرایش در ترتیب‌بند‌ی‌ها)
[[پرونده:Christus Ravenna Mosaic.jpg|بندانگشتی|چپ|220 px|عیسی در یک نقش [[موزاییک]] متعلق به قرن ششم میلادی (در کلیسایی در شهر ''روانا'' در [[ایتالیا]])]]
 
== زندگی: بنا بر عهد جدید ==
== گاه‌شماری ==
سال دقیق تولد عیسی از نگاه [[باستان‌شناسی|باستان‌شناسان]] مشخص نیست. نظر [[یوسف فلاوی|یوسفیوس]]، مورخ قدیمی کلیسا، این است که او ۵۲۰۰ سال پس از خلقت به دنیا آمد.<ref name="HC13">Howard Clarke, The Gospel of Matthew and its readers, Indiana University Press, p.13</ref> انجیل‌های متی و لوقا آن را در زمان هیرودیس، که سال ۴ قبل از میلاد مرد، قرار می‌دهند.<ref>Edwin D. Freed, ''Stories of Jesus' Birth'', (Continuum International, 2004), page 119.</ref> لوقا همچنین عنوان می‌کند که تولد هم‌زمان با سرشماری یهودیه، سال ۶ میلادی، بوده‌است.<ref>Geza Vermes, ''The Nativity: History and Legend'', London, Penguin, 2006, page 22.</ref> دانشوران معاصر تولد عیسی را بین ۴ و ۶ قبل از میلاد تخمین می‌زنند.<ref>James D. G. Dunn, Jesus Remembered, Eerdmans Publishing (2003), page 324.</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=دین مسیح|نام خانوادگی=ویلسون|نام=بریان|ناشر=مرکز|سال=1386|شابک=978-964-305-688-9|مکان=تهران|صفحات=28}}</ref>
 
مرگ وی در انجیل‌ها در زمان استان‌داری پیلاطوس، ۲۶ تا ۳۶ میلادی، عنوان شده‌است.<ref>Joel B. Green, The Gospel of Luke, (Eerdmans, 1997), page 168.</ref> بر اساس انجیل‌های متی، مرقس و لوقا، مرگ عیسی پس از [[پسح|عید فصح]] (یک عید یهودی) اتفاق افتاد. بر اساس انجیل یوحنّا، اعدام عیسی زودتر و در روز آماده شدن برای عید فصح اتفاق افتاد.<ref>Amy-Jill Levine, The Oxford Dictionary of the Biblical World, Oxford University Press, p.373</ref> در اعتقاد بهاییان، عیسی وقت کشته‌شدن و عروج سی و سه سال داشته‌است.<ref>مفاوضات عبدالبهاء، صفحهٔ 31</ref>
 
== زندگی بر اساس متن انجیل‌ها ==
[[پرونده:5267-20080122-jerusalem-tomb-of-jesus.jpg|بندانگشتی|200px|چپ|تصویری از مقبره منتسب به عیسی مسیح در [[کلیسای قبر مقدس]] یا کلیسای رستاخیز در شهر [[اورشلیم]].]]
 
 
انجیل‌ها (مخصوصاً متی) تولد عیسی، زندگی، مرگ و رستاخیز او را برآورده شدن پیشگویی‌های عهد عتیق می‌داند. از جملهٔ آن‌ها [[تولد عیسی از باکره|تولد از باکره]]، [[گریز به مصر]]، عمانوئیل ([[اشعیا ۷:۱۴]])، و [[بنده دردکش]] می‌باشند.<ref name="Christianity.com">{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = "What the Old Testament Prophesied About the Messiah" | پیوند = http://christianity.com/Christian%20Foundations/Jesus/11541169/ |ژورنال= |نشریه= |تاریخ= |دوره= |شماره= |شاپا=}} Retrieved on 2007-10-11.</ref>
 
== زندگی: از دیدگاه تاریخی تاریخی ==
دانشوران از روش‌های تاریخ‌پژوهی برای بازسازی زندگانی عیسی بهره برده‌اند. در طی دو قرن تصویر عیسی که توسط تاریخ‌نگاران به دست آمده بسیار متفاوت با تصویر مرسومی است که از عیسی در انجیل‌ها بدست می‌آید.<ref>Borg, Marcus J. and N. T. Wright. The Meaning of Jesus: Two visions. New York: HarperCollins. 2007.</ref> محققان عیسی تاریخی موضوع تحقیق خود را از عیسی مسیح مسیحیان متمایز می‌سازند.<ref name="5GIntro">[[Robert W. Funk|Funk, Robert W.]],
Roy W. Hoover, and the [[Jesus Seminar]]. ''The five gospels. '' HarperSanFrancisco. 1993. "Introduction," pp. 1–30.</ref> محققین دیگری نیز می‌گویند که عیسی تنها در صورتی می‌تواند تغییراتی که شاهد آن هستیم را باعث شده باشد که عیسی ذکر شده در انجیل‌ها صحیح باشد.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Pope's Book: A Lifetime of Learning | پیوند = http://www.msnbc.msn.com/id/18629516/site/newsweek/print/0/displaymode/1098/ |ژورنال= |نشریه=Newsweek |تاریخ=21 May 2007 |دوره= |شماره= |شاپا=}} Retrieved on 2009-01-14.</ref><ref>Pope [[بندیکت شانزدهم|Pope Benedict XVI]], ''Jesus of Nazareth''. Doubleday, 2007. {{ISBN|978-0-385-52341-7|en}}</ref><ref>Chesterton, G. K. The everlasting man. 1925, Part II, chapter II, also says that "the merely human Christ is a made-up figure, a piece of artificial selection".</ref> منبع اولیه در مورد زندگی عیسی مسیح و تعالیم او انجیل‌ها بخصوص انجیل مرقس، متی و لوقا است. به همراه انجیل‌ها، هیچ گواه تاریخی از عیسی، چه در زمان حیاتش و چه تا سی سال پس از مرگش موجود نیست.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= Extra-biblical references to Jesus and Christianity |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Extrabiblical references to Jesus | پیوند = http://www.rationalchristianity.net/jesus_extrabib.html |ژورنال= |نشریه=Rational Christianity |تاریخ=17 January 2006 |دوره= |شماره= |شاپا=}} Retrieved on 2008-12-04.</ref> اکثریت انجیل پژوهشان وجود تاریخی عیسی را قبول دارند. هرچند دیدگاه آنانی که وجود تاریخی عیسی را قبول ندارند نیز طرفدارانی دارد اما این تئوری بحث‌برانگیز بوده و نتوانسته بسیاری از دانشوران را متقاعد نماید.<ref>"The nonhistoricity thesis has always been controversial, and it has consistently failed to convince scholars of many disciplines and religious creeds. &nbsp;... Biblical scholars and classical historians now regard it as effectively refuted."—Van Voorst, Robert E. ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence'' (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2000), p. 16.</ref><ref>"The denial of Jesus' historicity has never convinced any large number of people, in or out of technical circles, nor did it in the first part of the century." Walter P. Weaver, ''The Historical Jesus in the Twentieth Century, 1900-1950'', (Continuum International, 1999), page 71.</ref><ref>"about once every generation someone reruns the thesis that Jesus never existed and that the Jesus tradition is a wholesale invention", J. G. Dunn, ''Jesus Remembered'', (Eerdmans, 2003), page 142.</ref><ref>"There is almost Universal agreement that Jesus lived." Bernard L. Ramm, ''An Evangelical Christology: Ecumenic and Historic'', (Regent College Publishing, 1993), page 19.</ref><ref>"some judgements are so probable as to be certain; for example, Jesus really existed", Marcus Borg, 'A Vision of the Christian Life', in Marcus J. Borg and N T Wright, ''The Meaning of Jesus: Two Visions'', (HarperCollins, 1999), page 236.</ref>
 
=== در منابع رومی ===
{{یادکرد دقیق}}
[[کُرنِلیوس تاسیتوس]] (حدود ۱۲۵–۵۵ میلادی) در کتاب خود با عنوان «[[نوشته‌های تاریخی]]» می‌نویسد:
<blockquote>«هیچ‌یک از تَسَلیات انسانی، هیچ‌یک از هدایای شاهزادگان، و نه هیچ قربانی که می‌شد به خدایان تقدیم کرد، نتوانست [[نرون|نِرون]] را از رنج رسوایی ناشی از شایعه دخالت او در آتش‌سوزی ویرانگر روم تسلی دهد. از اینرو، برای سرکوب این شایعه، او به دروغ افرادی را متهم ساخت که مسیحی خوانده می‌شدند و به خاطر خطاهای هولناکشان مورد نفرت بودند، و ایشان را با بدیع‌ترین شکنجه‌ها مجازات کرد. '''[[کریستوس]]([[مسیح]])،''' بنیان‌گذار این طریقت، به دست پونتیوس پیلاطُس، فرماندار یهودیه در دورهٔ امپراتوری طیباریوس، اعدام گردیده بود. اما این خرافهٔ مرگبار که برای مدتی سرکوب شده بود، بار دیگر اشاعه یافت، نه تنها در یهودیه که محل آغاز این بدعت، بلکه در شهر روم نیز.»</blockquote>
 
[[مارا بن سرافیون]] فیلسوفی اهل [[سوریه]] در سال ۷۰ میلادی و احتمالاً پیرو [[مکتب رواقی]] می‌نویسد:
<blockquote>«چه نفعی عاید آتِنیان شد وقتی سُقراط را به مرگ سپردند؟ مگر نه اینکه قحطی و طاعون به‌عنوان مجازاتِ خطایشان بر آنان نازل شد؟ چه نفعی بردند مردان سامون که پیتاگوراس را سوزاندند؟ مگر نه اینکه در یک لحظه شن سرزمینشان را پوشاند؟ چه نفعی عاید یهودیان شد وقتی که '''پادشاه دانایشان''' {{مدرک| منبع ثانویه بیاورید که ثابت کند منظور مسیح است}} را به قتل رساندند؟ مگر نه اینکه حکومتشان درست پس از آن از میان رفت؟ خدا به حَقْ انتقام این سه مرد دانا را گرفت: آتِنیان از گرسنگی هلاک شدند؛ شهرِ سامون را دریا پوشاند؛ یهودیان کاشانه‌شان ویران شد و از سرزمین خود رانده، در دنیا پراکنده شده‌اند. اما سُقراط برای همیشه نَمُرد؛ او در تندیس هیرا زندگی می‌کند. آن پادشاه دانا نیز برای همیشه نَمُرد؛ او در تعالیمی که داد زندگی می‌کند.»</blockquote>
 
همچنین فِله‌گون، تالوس و سویتونیوس نیز اشاراتی به عیسی داشته‌اند. {{مدرک}}
 
=== در منابع یهودی ===
{{اصلی|عیسی مسیح در تلمود}}
در [[تَلْمود بابِلی]] چنین می‌خوانیم:
<blockquote>«چنین تعلیم داده شده‌است: در شب [[پسح|عید فِصَح]]، '''یَشوع (تلفظ عبری نام عیسی)''' را به دار آویختند؛ و یک منادی برای مدت چهل روز در مقابل او می‌رفت و می‌گفت:</blockquote><ref>لوقا۲۳: ۳۹؛ غَلاطیان ۳: ۱۳</ref> «او قرار است سنگ‌سار شود، زیرا مرتکب جادوگری شده، اسرائیل را گمراه کرده‌است. اگر کسی چیزی دارد که در دفاع از او بگوید، بیاید و شهادت خود را ارائه دهد.» اما چون چیزی به نفع او یافت نشد، او را در شب عید فِصَح به دار آویختند.» تلمود ذکر می‌کند که یشوع ناصری به دلیل جادوگری در دنیای پس از این در مدفوع داغ سوزانده می‌شود.
 
گفته [[یوسفوس]] مورخ یهودی قرن یک:
<blockquote>«در این زمان، شخصی بود به نام '''عیسی'''. او انسانی بود دانا، «اگر درست باشد که او را انسان بنامیم»، چرا که او انجام‌دهندهٔ کارهای شگفت‌انگیز بود، معلم افرادی که حقیقت را با خرسندی می‌پذیرند. او بسیاری از یهودیان و غیریهودیان را به سوی خود جذب نمود. او مسیحای موعود بود؛ و وقتی پیلاطُس، به خواست رؤسا و بزرگان ما، او را محکوم به صلیب نمود، آنانی که او را از ابتدا دوست می‌داشتند، ترکش نگفتند. زیرا او در روز سوم خود را بر ایشان زنده ظاهر ساخت، همان‌طور که انبیای خدا این را وعده داده، هزار چیز شگفت‌انگیز دیگر را در مورد او پیشگویی کرده بودند و طایفهٔ مسیحیان که نام آن‌ها را از او گرفته‌اند، تا به امروز از میان نرفته‌اند.»</blockquote>
 
محققین پیرامون این مطالب اتفاق نظر ندارند. چرا که یوسفوس مورخی یهودی بوده و نه مسیحی و نکاتی دربارهٔ عیسی گفته که از یکی یهودی دین‌دار بعید است. به نظر می‌رسد بخش‌هایی از این نوشته که به قیام مسیح اشاره می‌کنند، بعدها توسط مسیحیان به پاراگراف فوق اضافه شده‌اند. با این حال اگر این عبارات را از متن حذف کنیم، از نوشتهٔ یوسِفوس کاملاً آشکار است که او عیسی را یک مرد دانا می‌دانسته که معجزه می‌کرده و تعالیم عمیقی می‌داده‌است.<ref>کتاب عیسی، شخصیتی تاریخی-منابع مستند خارج از کتاب مقدس در مورد اشارات تاریخی به عیسای ناصری-نویسنده پروفسور جاش مَک داوِل</ref>
 
== گاه‌شماری ==
سال دقیق تولد عیسی از نگاه [[باستان‌شناسی|باستان‌شناسان]] مشخص نیست. نظر [[یوسف فلاوی|یوسفیوس]]، مورخ قدیمی کلیسا، این است که او ۵۲۰۰ سال پس از خلقت به دنیا آمد.<ref name="HC13">Howard Clarke, The Gospel of Matthew and its readers, Indiana University Press, p.13</ref> انجیل‌های متی و لوقا آن را در زمان هیرودیس، که سال ۴ قبل از میلاد مرد، قرار می‌دهند.<ref>Edwin D. Freed, ''Stories of Jesus' Birth'', (Continuum International, 2004), page 119.</ref> لوقا همچنین عنوان می‌کند که تولد هم‌زمان با سرشماری یهودیه، سال ۶ میلادی، بوده‌است.<ref>Geza Vermes, ''The Nativity: History and Legend'', London, Penguin, 2006, page 22.</ref> دانشوران معاصر تولد عیسی را بین ۴ و ۶ قبل از میلاد تخمین می‌زنند.<ref>James D. G. Dunn, Jesus Remembered, Eerdmans Publishing (2003), page 324.</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=دین مسیح|نام خانوادگی=ویلسون|نام=بریان|ناشر=مرکز|سال=1386|شابک=978-964-305-688-9|مکان=تهران|صفحات=28}}</ref>
 
مرگ وی در انجیل‌ها در زمان استان‌داری پیلاطوس، ۲۶ تا ۳۶ میلادی، عنوان شده‌است.<ref>Joel B. Green, The Gospel of Luke, (Eerdmans, 1997), page 168.</ref> بر اساس انجیل‌های متی، مرقس و لوقا، مرگ عیسی پس از [[پسح|عید فصح]] (یک عید یهودی) اتفاق افتاد. بر اساس انجیل یوحنّا، اعدام عیسی زودتر و در روز آماده شدن برای عید فصح اتفاق افتاد.<ref>Amy-Jill Levine, The Oxford Dictionary of the Biblical World, Oxford University Press, p.373</ref> در اعتقاد بهاییان، عیسی وقت کشته‌شدن و عروج سی و سه سال داشته‌است.<ref>مفاوضات عبدالبهاء، صفحهٔ 31</ref>
 
== زبان ==
در [[اسلام]]، عیسی یکی از پیامبران [[پیامبران در اسلام|مهم]] خدا در نظر گرفته می‌شود که انجیل را به همراه خود آورده و برای اثبات نبوتش معجزاتی را به نمایش می‌گذاشت.<ref>James Leslie Houlden, "Jesus: The Complete Guide" , Continuum International Publishing Group, 2005, {{ISBN|0-8264-8011-X|en}}</ref><ref>Prof. Dr. Şaban Ali Düzgün, "[http://www.diyanet.gov.tr/english/web_kitap.asp?yid=30 Uncovering Islam: Questions and Answers about Islamic Beliefs and Teachings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201122618/http://www.diyanet.gov.tr/English/web_kitap.asp?yid=30 |date=۱ فوریه ۲۰۰۹}}" , Ankara: The Presidency of Religious Affairs Publishing, 2004</ref> عیسی همچنین عنوان مسیح دارد ولی از دیدگاه اسلامی این به معنی خداگونه بودن او نیست. اسلام مصلوب شدن و سپس برخاستن او پس از مرگ را انکار کرده و بر این نظر است که او جسماً به آسمان عروج نموده‌است.<ref>[http://www.usc.edu/dept/MSA/quran/004.qmt.html#004.157 CRCC: Center For Muslim-Jewish Engagement: Resources: Religious Texts<!-- عنوان تصحیح‌شده توسط ربات -->]</ref> همچنین مسلمانان نیز مانند مسیحیان باور دارند که عیسی از یک دختر [[باکره]] و برگزیدهٔ خداوند به نام [[مریم]] به دنیا آمده‌است. مسلمانان به عیسی به‌عنوان یک [[پیامبر|پیامبر الهی]] (اما نه پسر خدا) باور دارند.
در خطبه ۱۵۹ نهج‌البلاغه [[علی]] از عیسی با ویژگی ساده زیستی، قناعت و دنیاگریزی یاد شده‌است.
 
== از دیدگاه تاریخی ==
دانشوران از روش‌های تاریخ‌پژوهی برای بازسازی زندگانی عیسی بهره برده‌اند. در طی دو قرن تصویر عیسی که توسط تاریخ‌نگاران به دست آمده بسیار متفاوت با تصویر مرسومی است که از عیسی در انجیل‌ها بدست می‌آید.<ref>Borg, Marcus J. and N. T. Wright. The Meaning of Jesus: Two visions. New York: HarperCollins. 2007.</ref> محققان عیسی تاریخی موضوع تحقیق خود را از عیسی مسیح مسیحیان متمایز می‌سازند.<ref name="5GIntro">[[Robert W. Funk|Funk, Robert W.]],
Roy W. Hoover, and the [[Jesus Seminar]]. ''The five gospels. '' HarperSanFrancisco. 1993. "Introduction," pp. 1–30.</ref> محققین دیگری نیز می‌گویند که عیسی تنها در صورتی می‌تواند تغییراتی که شاهد آن هستیم را باعث شده باشد که عیسی ذکر شده در انجیل‌ها صحیح باشد.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Pope's Book: A Lifetime of Learning | پیوند = http://www.msnbc.msn.com/id/18629516/site/newsweek/print/0/displaymode/1098/ |ژورنال= |نشریه=Newsweek |تاریخ=21 May 2007 |دوره= |شماره= |شاپا=}} Retrieved on 2009-01-14.</ref><ref>Pope [[بندیکت شانزدهم|Pope Benedict XVI]], ''Jesus of Nazareth''. Doubleday, 2007. {{ISBN|978-0-385-52341-7|en}}</ref><ref>Chesterton, G. K. The everlasting man. 1925, Part II, chapter II, also says that "the merely human Christ is a made-up figure, a piece of artificial selection".</ref> منبع اولیه در مورد زندگی عیسی مسیح و تعالیم او انجیل‌ها بخصوص انجیل مرقس، متی و لوقا است. به همراه انجیل‌ها، هیچ گواه تاریخی از عیسی، چه در زمان حیاتش و چه تا سی سال پس از مرگش موجود نیست.<ref>{{یادکرد|فصل=|کتاب=|ناشر= |شهر= |کوشش= |ویرایش= Extra-biblical references to Jesus and Christianity |سال=|شابک=|نویسنده= |نویسندگان سایر بخش‌ها=|ترجمه=|صفحه= |زبان=en |عنوان = Extrabiblical references to Jesus | پیوند = http://www.rationalchristianity.net/jesus_extrabib.html |ژورنال= |نشریه=Rational Christianity |تاریخ=17 January 2006 |دوره= |شماره= |شاپا=}} Retrieved on 2008-12-04.</ref> اکثریت انجیل پژوهشان وجود تاریخی عیسی را قبول دارند. هرچند دیدگاه آنانی که وجود تاریخی عیسی را قبول ندارند نیز طرفدارانی دارد اما این تئوری بحث‌برانگیز بوده و نتوانسته بسیاری از دانشوران را متقاعد نماید.<ref>"The nonhistoricity thesis has always been controversial, and it has consistently failed to convince scholars of many disciplines and religious creeds. &nbsp;... Biblical scholars and classical historians now regard it as effectively refuted."—Van Voorst, Robert E. ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence'' (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2000), p. 16.</ref><ref>"The denial of Jesus' historicity has never convinced any large number of people, in or out of technical circles, nor did it in the first part of the century." Walter P. Weaver, ''The Historical Jesus in the Twentieth Century, 1900-1950'', (Continuum International, 1999), page 71.</ref><ref>"about once every generation someone reruns the thesis that Jesus never existed and that the Jesus tradition is a wholesale invention", J. G. Dunn, ''Jesus Remembered'', (Eerdmans, 2003), page 142.</ref><ref>"There is almost Universal agreement that Jesus lived." Bernard L. Ramm, ''An Evangelical Christology: Ecumenic and Historic'', (Regent College Publishing, 1993), page 19.</ref><ref>"some judgements are so probable as to be certain; for example, Jesus really existed", Marcus Borg, 'A Vision of the Christian Life', in Marcus J. Borg and N T Wright, ''The Meaning of Jesus: Two Visions'', (HarperCollins, 1999), page 236.</ref>
 
=== در منابع رومی ===
{{یادکرد دقیق}}
[[کُرنِلیوس تاسیتوس]] (حدود ۱۲۵–۵۵ میلادی) در کتاب خود با عنوان «[[نوشته‌های تاریخی]]» می‌نویسد:
<blockquote>«هیچ‌یک از تَسَلیات انسانی، هیچ‌یک از هدایای شاهزادگان، و نه هیچ قربانی که می‌شد به خدایان تقدیم کرد، نتوانست [[نرون|نِرون]] را از رنج رسوایی ناشی از شایعه دخالت او در آتش‌سوزی ویرانگر روم تسلی دهد. از اینرو، برای سرکوب این شایعه، او به دروغ افرادی را متهم ساخت که مسیحی خوانده می‌شدند و به خاطر خطاهای هولناکشان مورد نفرت بودند، و ایشان را با بدیع‌ترین شکنجه‌ها مجازات کرد. '''[[کریستوس]]([[مسیح]])،''' بنیان‌گذار این طریقت، به دست پونتیوس پیلاطُس، فرماندار یهودیه در دورهٔ امپراتوری طیباریوس، اعدام گردیده بود. اما این خرافهٔ مرگبار که برای مدتی سرکوب شده بود، بار دیگر اشاعه یافت، نه تنها در یهودیه که محل آغاز این بدعت، بلکه در شهر روم نیز.»</blockquote>
 
[[مارا بن سرافیون]] فیلسوفی اهل [[سوریه]] در سال ۷۰ میلادی و احتمالاً پیرو [[مکتب رواقی]] می‌نویسد:
<blockquote>«چه نفعی عاید آتِنیان شد وقتی سُقراط را به مرگ سپردند؟ مگر نه اینکه قحطی و طاعون به‌عنوان مجازاتِ خطایشان بر آنان نازل شد؟ چه نفعی بردند مردان سامون که پیتاگوراس را سوزاندند؟ مگر نه اینکه در یک لحظه شن سرزمینشان را پوشاند؟ چه نفعی عاید یهودیان شد وقتی که '''پادشاه دانایشان''' {{مدرک| منبع ثانویه بیاورید که ثابت کند منظور مسیح است}} را به قتل رساندند؟ مگر نه اینکه حکومتشان درست پس از آن از میان رفت؟ خدا به حَقْ انتقام این سه مرد دانا را گرفت: آتِنیان از گرسنگی هلاک شدند؛ شهرِ سامون را دریا پوشاند؛ یهودیان کاشانه‌شان ویران شد و از سرزمین خود رانده، در دنیا پراکنده شده‌اند. اما سُقراط برای همیشه نَمُرد؛ او در تندیس هیرا زندگی می‌کند. آن پادشاه دانا نیز برای همیشه نَمُرد؛ او در تعالیمی که داد زندگی می‌کند.»</blockquote>
 
همچنین فِله‌گون، تالوس و سویتونیوس نیز اشاراتی به عیسی داشته‌اند. {{مدرک}}
 
=== در منابع یهودی ===
{{اصلی|عیسی مسیح در تلمود}}
در [[تَلْمود بابِلی]] چنین می‌خوانیم:
<blockquote>«چنین تعلیم داده شده‌است: در شب [[پسح|عید فِصَح]]، '''یَشوع (تلفظ عبری نام عیسی)''' را به دار آویختند؛ و یک منادی برای مدت چهل روز در مقابل او می‌رفت و می‌گفت:</blockquote><ref>لوقا۲۳: ۳۹؛ غَلاطیان ۳: ۱۳</ref> «او قرار است سنگ‌سار شود، زیرا مرتکب جادوگری شده، اسرائیل را گمراه کرده‌است. اگر کسی چیزی دارد که در دفاع از او بگوید، بیاید و شهادت خود را ارائه دهد.» اما چون چیزی به نفع او یافت نشد، او را در شب عید فِصَح به دار آویختند.» تلمود ذکر می‌کند که یشوع ناصری به دلیل جادوگری در دنیای پس از این در مدفوع داغ سوزانده می‌شود.
 
گفته [[یوسفوس]] مورخ یهودی قرن یک:
<blockquote>«در این زمان، شخصی بود به نام '''عیسی'''. او انسانی بود دانا، «اگر درست باشد که او را انسان بنامیم»، چرا که او انجام‌دهندهٔ کارهای شگفت‌انگیز بود، معلم افرادی که حقیقت را با خرسندی می‌پذیرند. او بسیاری از یهودیان و غیریهودیان را به سوی خود جذب نمود. او مسیحای موعود بود؛ و وقتی پیلاطُس، به خواست رؤسا و بزرگان ما، او را محکوم به صلیب نمود، آنانی که او را از ابتدا دوست می‌داشتند، ترکش نگفتند. زیرا او در روز سوم خود را بر ایشان زنده ظاهر ساخت، همان‌طور که انبیای خدا این را وعده داده، هزار چیز شگفت‌انگیز دیگر را در مورد او پیشگویی کرده بودند و طایفهٔ مسیحیان که نام آن‌ها را از او گرفته‌اند، تا به امروز از میان نرفته‌اند.»</blockquote>
 
محققین پیرامون این مطالب اتفاق نظر ندارند. چرا که یوسفوس مورخی یهودی بوده و نه مسیحی و نکاتی دربارهٔ عیسی گفته که از یکی یهودی دین‌دار بعید است. به نظر می‌رسد بخش‌هایی از این نوشته که به قیام مسیح اشاره می‌کنند، بعدها توسط مسیحیان به پاراگراف فوق اضافه شده‌اند. با این حال اگر این عبارات را از متن حذف کنیم، از نوشتهٔ یوسِفوس کاملاً آشکار است که او عیسی را یک مرد دانا می‌دانسته که معجزه می‌کرده و تعالیم عمیقی می‌داده‌است.<ref>کتاب عیسی، شخصیتی تاریخی-منابع مستند خارج از کتاب مقدس در مورد اشارات تاریخی به عیسای ناصری-نویسنده پروفسور جاش مَک داوِل</ref>
 
=== در اعتقادات مانوی‌ها ===