تفاوت میان نسخه‌های «منظومه شمسی»

ویرایش به‌وسیلهٔ ابرابزار:
(افزودن چند پیوند و تمیزکاری: محتوای این جدول‌ها در جای خود چند بار از جمله در نگاره اصلی تکرار شده، با توجه به حجم و سطح مقاله نیازی به آنها نیست)
(ویرایش به‌وسیلهٔ ابرابزار:)
 
{{مقاله خوب}}
{{تمیزکاری}}{{Infobox planetary system
| title = منظومۀمنظومهٔ شمسی
| image = Planets2013-fa.png
| image_alt = تصویری دارای اندازه و بدون فاصله از منظومه شمسی؛ برای مقایسه
'''منظومهٔ شمسی''' یا '''سامانهٔ خورشیدی'''<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|سال=|تاریخ=۲۴ خرداد ۱۳۹۶|وبگاه=[[خبرآنلاین]]|نشانی=https://www.khabaronline.ir/detail/676659/science/astronomy|پیوند=|عنوان=قدیمی‌ترین سیاره منظومه شمسی را بشناسید|تاریخ بازبینی=۱۵ اوت ۲۰۱۸}}</ref> {{به انگلیسی|Solar System}} سامانه‌ای دربرگیرندهٔ یک [[ستاره]] به نام [[خورشید]] و شماری [[جرم آسمانی|اجرام آسمانی]] دیگر است که در [[مدار (سیاره)|مدارهایی]] مستقیم یا غیر مستقیم پیرامون آن می‌گردند.
 
منظومۀمنظومهٔ خورشیدی از انفجار یک [[ابرنواختر]] و فروریزش یک [[ابر مولکولی]] چرخان پدید آمد و هویت آن در دوران [[رنسانس]] (نوزایی) و با مشاهدات افرادی از جمله [[گالیلئو گالیله]] دوباره مطرح و شواهد انکارناپذیر آن بر پایهٔ محاسبات او ارائه‌شد. این سامانه در [[بازوی شکارچی]]، [[کهکشان راه شیری]] واقع‌شده و ۲۶٬۰۰۰ [[سال نوری]] از [[مرکز کهکشانی]] فاصله، و در کنارهٔ [[کهکشان]] قرار دارد. خورشید بیش از ۹۹٫۸ درصد جرم منظومه شمسی را تشکیل می‌دهد و سرچشمهٔ [[انرژی]] بسیار از جمله گرما و نور است. این ستاره یک [[ستاره نوع جی رشته اصلی|ستارهٔ نوع جی رشته اصلی]] و عضوی از [[فلزیگی#جمعیت‌های ستاره‌ای سه، دو، و یک|تودهٔ ستارگان نخستین]] است. مانایی منظومه شمسی به مانایی خورشید وابسته‌است.{{مدرک}}
 
منظومه شمسی دارای هشت [[سیاره]] ([[عطارد]]، [[زهره]]، [[زمین]]، [[مریخ]]، [[مشتری (سیاره)|مشتری]]، [[زحل]]، [[اورانوس]] و [[نپتون]]) و پنج [[سیاره کوتوله|سیارهٔ کوتولهٔ]] تاکنون شناخته‌شده ([[سرس]]، [[پلوتون]]، [[هائومیا]]، [[ماکی‌ماکی]] و [[اریس]]) است. چهار سیارهٔ نخست، [[سیاره زمین‌سان|سیارات درونی یا زمین‌سان]] هستند و بیشتر از [[سنگ]] ساخته شده‌اند و از چهار سیارهٔ دیگر مشتری و زحل [[غول گازی|سیارات بیرونی یا غول‌های گازی]] هستند و بیشتر از [[گاز]]های [[هیدروژن]] و [[هلیوم]] ساخته شده‌اند و اورانوس و نپتون [[غول یخی|غول‌های یخی]] هستند. علاوه بر این اجرام، منظومه شمسی دربرگیرندهٔ اجرام دیگری از جمله [[قمر|ماه‌ها]]، [[سیارک]]‌ها، [[شهاب‌وار]]ها، [[شهاب]]‌ها، [[شهاب‌سنگ]]‌ها و [[دنباله‌دار|دنباله‌دارهاست]]. منظومه شمسی هم‌چنین دارای مناطق خاصی از جمله [[کمربند سیارک‌ها]]، [[کمربند کویپر]] و [[دیسک پراکنده|دیسک پراکنده (سامانه خورشیدی)]] است.
 
ماده‌ای رقیق و فشرده به‌نام [[محیط میان‌سیاره‌ای]] در فاصلهٔ میان سیارات و اجسام دیگر وجود دارد. اجزای سازندهٔ محیط میان‌سیاره‌ای را [[هیدروژن]] خنثی و [[یونش|غیر یونیزه‌شده]]، گاز [[پلاسما (فیزیک)|پلاسما]]، [[پرتو کیهانی|پرتوهای کیهانی]] و ذرات [[گرد و غبار]] تشکیل می‌دهند. در واقع این پنداشت که [[فضای بیرونی|فضا]] یک [[خلأ]] کامل است، نادرست است و مواد [[محیط میان‌سیاره‌ای]] در فضا وجود دارد. [[سدنا ۹۰۳۷۷]] دورترین جسم کشف‌شده در منظومه شمسی‌است که [[اوج و حضیض|اوج]] آن ۱۰۰۰ [[واحد نجومی]] است و [[تناوب مداری]] آن ۱۰٬۵۰۰ سال به طول می‌انجامد. ابری [[کره (هندسه)|کروی‌شکل]] و بزرگ به نام [[ابر اورت]] منظومه شمسی را دربرگرفته که دامنهٔ آن از ۲٬۰۰۰ تا ۵٬۰۰۰ واحد نجومی دورتر از خورشید آغاز می‌شود و به گستردگی ۵۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ واحد نجومی دورتر از خورشید ادامه می‌یابد. گسترش مرزهای منظومه شمسی تا جایی‌است که دیگر تحت تأثیر خورشید (نفوذ نور خورشید، گرانش خورشیدی، [[خورشید#میدان مغناطیسی|میدان مغناطیسی خورشید]] و [[باد خورشیدی|بادهای خورشیدی]]) نیست. [[هلیوسفر#هلیوپاز|هلیوپاز]] مرز میان محیط میان‌سیاره‌ای و [[فضای بیرونی#ستارگان|فضای میان‌ستاره‌ای]] است. هلیوپاز به عنوان مرز بیرونی منظومه شمسی در نظر گرفته شده و برآورد می‌شود که میان ۱۱۰ تا ۱۷۰ واحد نجومی از خورشید دورتر است.
 
 
== پیدایش ==
|تاریخ بازبینی=13 September 2013}}</ref> تاکنون دانشمندان، ستاره‌شناسان، فلاسفه و بسیاری دیگر به‌دنبال پاسخ چگونگی شکل‌گیری جهان گشته‌اند. هیچ الگوی معتبری که بتواند چگونگی شکل‌گیری جهان را توضیح‌دهد، وجود ندارد؛ اما دانشمندان بر سر الگویی محبوب با نام [[نظریه سحابی|نظریهٔ سحابی]] به توافق رسیده‌اند.<ref name="formation-universe">{{یادکرد وب |نویسنده = Abby Cessna|نشانی= http://www.universetoday.com/38118/how-was-the-solar-system-formed/|عنوان=How Was the Solar System Formed | ناشر = [[یونیورز تودی|Universe Today]]|تاریخ = 23 August 2009|تاریخ بازبینی= 13 September 2013|پیوند بایگانی=|تاریخ بایگانی=13 November 2013|کد زبان=en}}</ref>
 
حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش، هنگامی که یک ابر گازی و گرد و غباری در فضا آشفته‌بود، منظومهٔ شمسی در اثر انفجار یک [[ابرنواختر]] شکل‌گرفت. انفجار این ابرنواختر امواجی در فضا ساخت که ابر گازی و گرد و غباری را تحت فشار قرار داد. فشردن ابر موجب فروریزش آن شد، به‌طوری‌که [[گرانش]] گاز و گرد و غبار را به هم چسباند و یک [[سحابی خورشیدی]] شکل‌گرفت. ابر شروع به چرخیدن کرد و سرانجام فرو ریخت. سپس مرکز ابر داغ‌تر و چگال‌تر از بقیهٔ آن شد و دیسک گازی و گرد و غباری شکل ‌گرفتگرفت که مرکز آن داغ و لبه‌های آن سرد بود. دیسک نازک‌تر و نازک‌تر شد و ذرات با هم توده‌هایی ساختند. با چسبیدن توده‌های کوچک به هم، برخی توده‌های بزرگ ساخته‌شدند و سیاره‌ها و قمر‌هاقمرها پدید آمدند. مواد یخی مناطق بیرونی دیسک با مواد سنگی سیارات غول‌پیکری مانند مشتری را پدیدآوردند. سرانجام مرکز ابر به اندازه‌ای گرم شد که تبدیل به ستاره‌ای به نام خورشید شد.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=http://www.windows2universe.org/our_solar_system/formation.html|عنوان=Solar System Formation|ناشر=Windows to Universe|تاریخ بازبینی=5 October 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6OhiRKP9z | تاریخ بایگانی = 09 April 2014}}</ref>
 
اگرچه نظریهٔ سحابی به‌طور گسترده پذیرفته شده‌است، اما هنوز مشکلاتی دارد که دانشمندان نتوانسته‌اند دلیل آن را توضیح‌دهند. یکی از این مشکلات [[انحراف محوری]] سیارات است. این مشکل بیان می‌کند که همهٔ سیارات روی [[دائرةالبروج]] واقع شده‌اند، با این حال، دلیل اختلاف زیاد در انحراف محوری [[سیاره سنگی|سیاره‌های درونی]] و [[سیاره غول‌پیکر|بیرونی]] مشخص نیست. با پیشرفت فناوری و بررسی و مطالعهٔ سیارات فراخورشیدی، دانشمندان در درستی نظریهٔ سحابی شک کرده‌اند. ستاره‌شناسان برخی از این مشکل‌ها را حل کرده‌اند، اما نتوانسته‌اند به همهٔ پرسش‌ها پاسخ بدهند.<ref name="formation-universe"/>
== کشف ==
{{اصلی|کشف منظومه شمسی}}
[[پرونده:Heliocentric.jpg|چپ|بندانگشتی|250x250پیکسل|طراحی [[آندریاس سلاریوس]] از منظومه کوپرنیکی,کوپرنیکی، از کتاب «هارمونیا ماکروکاسمیکا» (۱۶۶۰).]]
برای دوره‌ای طولانی، بشر اطلاع یا شناختی از وجود منظومه شمسی نداشت. بیشتر مردم تا [[قرون وسطای متأخر]]–[[رنسانس]] باور داشتند که زمین ثابت و مرکز [[گیتی]] بوده و با اجسام روحانی یا الهی متحرک در آسمان فرق می‌کند. با وجود این که [[آریستارخوس ساموسی]]، فیلسوف [[یونان باستان]]، وجود خورشیدمرکزی در جهان را حدس زده‌بود، [[نیکلاس کوپرنیک]] نخستین کسی بود که با استفاده از ریاضیات، [[نظریه خورشیدمرکزی]] را ارائه داد.<ref>{{cite magazine|title=The astronomical system of Copernicus|author=WC Rufus|magazine=Popular Astronomy|volume=31|page=510|date=1923|bibcode=1923PA.....31..510R|url=|first=|journal=|pages=|via=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/237788689|title=Copernicus, Darwin, & Freud : revolutions in the history and philosophy of science|last=Weinert, Friedel, 1950-|date=2009|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781405181846978-1-4051-8184-6|location=Chichester|oclc=237788689}}</ref>
 
[[گالیلئو گالیله]] در سده هفده میلادی کشف کرد که خورشید دارای [[لکه خورشیدی|لکه‌های خورشیدی]] است و مشتری چهار قمر در اطراف خود دارد.<ref>{{Cite web|url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Galileo.html|title=Galileo Galilei (1564-1642) -- from Eric Weisstein's World of Scientific Biography|last=Weisstein|first=Eric W.|website=scienceworld.wolfram.com|language=en|access-date=2019-05-02}}</ref> [[کریستیان هویگنس]] با کشف [[تیتان]] و شکل [[حلقه‌های زحل]]، اکتشافات گالیله را ادامه داد.<ref>{{Cite web|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Christiaan_Huygens_Discoverer_of_Titan|title=Christiaan Huygens: Discoverer of Titan|last=esa|website=European Space Agency|language=en-GB|access-date=2019-05-02}}</ref> در سال ۱۷۰۵، [[ادموند هالی]] متوجه شد که [[دنباله‌دار هالی|یک دنباله‌دار]] هر ۷۵–۷۶ سال تکرار می‌شود. این اولین مدرکی بود که نشان می‌داد که جرم دیگری هم به جز سیارات به‌دور خورشید می‌گردد.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20061205064316/http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/comets/halley.html|title=Comet Halley|date=2006-12-05|website=web.archive.org|access-date=2019-05-02}}</ref> در همان دوران سال ۱۷۰۴، اصطلاح «منظومه شمسی» برای اولین بار در زبان انگلیسی استفاده شد.<ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/search?q=solar%20system|title=solar system {{!}} Search Online Etymology Dictionary|website=www.etymonline.com|access-date=2019-05-02}}</ref> [[فریدریش بسل]] در سال ۱۸۳۸ با موفقیت یک [[اختلاف‌منظر ستاره‌ای]]، تغییری ظاهری در موقعیت یک ستاره که به‌دلیل حرکت زمین دور خورشید ایجاد شده، را اندازه گرفت و به این ترتیب، نخستین مدرک مستقیم و تجربی نظریه خورشیدمرکزی را فراهم کرد.<ref>{{Cite web|url=https://cosmology.carnegiescience.edu/timeline/1838|title=1838: Friedrich Bessel Measures Distance to a Star {{!}} Everyday Cosmology|website=cosmology.carnegiescience.edu|access-date=2019-05-02}}</ref>
غول گازی (سیارهٔ بیرونی یا سیارهٔ مشتری‌سان) سیاره‌ای است که عمدتاً از سنگ و مواد جامد ساخته نشده، بلکه از گازهای مختلف ساخته شده‌است. این سیارات به‌طور کامل از گاز ساخته نشده‌اند و ستاره‌شناسان یک مرکز سنگی برای این سیارات در نظر می‌گیرند. منظومهٔ شمسی دارای چهار غول گازی به نام‌های مشتری، زحل، اورانوس و نپتون است. به دلیل این که این سیارات دورترین سیارات منظومهٔ شمسی نسبت به خورشید هستند، آن‌ها را سیارات بیرونی می‌نامند. از آن‌جا که این سیارات از گاز ساخته شده‌اند، دارای چگالی کم هستند. علاوه بر بزرگ‌بودن، غول‌های گازی به سرعت می‌چرخند و پیرامون خود دارای حلقه هستند و ماه‌های بسیاری نیز دارند. از آن‌جا که این سیارات دورتر از سیارات درونی هستند، دانشمندان نتوانسته‌اند از نزدیک مطالعات گسترده‌ای بر روی آن‌ها انجام‌دهند. علاوه بر منظومهٔ شمسی، دانشمندان غول‌های گازی دیگری را در سامانه‌های خورشیدی دیگر کشف کرده‌اند که مانند مشتری هستند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده=Abby Cessna|نشانی=http://www.universetoday.com/33506/gas-giants/ |عنوان=Gas Giants|ناشر=[[یونیورز تودی|Universe Today]]|تاریخ=26 June 2009|تاریخ بازبینی=11 September 2013|کد زبان=en| پیوند بایگانی = http://www.webcitation.org/6OhjJliPt | تاریخ بایگانی = 09 April 2014}}</ref>
 
==== مشتری (هرمز،برجیسهرمز، برجیس) ====
{{اصلی|مشتری (سیاره)}}
[[پرونده:Great Red Spot From Voyager 1.jpg|بندانگشتی|راست|نمایی از [[لکه سرخ بزرگ|لکهٔ سرخ بزرگ]] (نگارهٔ گرفته‌شده توسط [[وویجر ۱]])]]