تفاوت میان نسخه‌های «زاهدان»

۸٬۱۸۲ بایت حذف‌شده ،  ۱ سال پیش
آخرین ۱۹ تغییر متن رد شد و برگردانده شد به نسخهٔ 29149955 توسط Persia: وپ:معتبر
(آخرین ۱۹ تغییر متن رد شد و برگردانده شد به نسخهٔ 29149955 توسط Persia: وپ:معتبر)
|شهرستان=زاهدان
|بخش=[[بخش مرکزی شهرستان زاهدان|مرکزی]]
کورین-منزل اب-نصرت آباد-
|نام‌محلی=
|نام‌های‌دیگر=
|نام‌های‌قدیمی=دزآپ،دزددزآپ آپ،دزداب،- دزد آپ-دزداب،<ref name="Dehkhoda">{{یادکرد وب|عنوان=زاهدان|ناشر=لغت‌نامهٔ دهخدا|نشانی=http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-7fff901a676e4053a89d0f1d0954e9b0-fa.html|تاریخ بازدید=۳۰ ژوئن ۲۰۱۰}}</ref>
|سال‌شهرشدن=
|جمعیت = ۵۸۷٬۷۳۰ نفر (۱۳۹۵)
|رشدجمعیت=
|تراکم‌جمعیت=
|زبان=[[لحجهبلوچی سیستانی]]،-[[(فارسی)]]، و بلوچی<ref>[http://www.zahedan-tebyan.ir/main.asp?id=233 تبیان]</ref>
|ره‌آورد=
|مذهب=[[اهلاسلام سنت]](تسنن و [[شیعه]]تشیع)
|مساحت=۷۸ کیلومتر مربعfref name="City1">{{یادکرد وب|عنوان=موقعیت جغرافیایی زاهدان|ناشر=وبگاه شهرداری زاهدان|نشانی=http://portalzahedan.ir|تاریخ بازدید=۳۰ ژوئن ۲۰۱۰}}</ref>
|مساحت= ۷۸ کیلومتر مربع
|ارتفاع=۱۳۸۵ متر از سطح دریا <ref name="SB">{{یادکرد وب|عنوان=زاهدان|ناشر=پورتال استان سیستان و بلوچستان|نشانی=http://www.sbportal.ir/sistan-cityinformation-zahedan-fa.html|تاریخ بازدید=۳۰ ژوئن ۲۰۱۰|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328064320/http://www.sbportal.ir/sistan-cityinformation-zahedan-fa.html|archivedate=۲۸ مارس ۲۰۱۰|dead-url=yes}}</ref>
|میانگین‌دما=بیشینه: ۴۲٫۵ درجهٔ{{سخ}}سانتی‌گراد<ref name="Tebyan">{{یادکرد وب|عنوان=معرفی شهرستان زاهدان|ناشر=وبگاه ادارهٔ کل تبلیغات اسلامی سیستان و بلوچستان|نشانی=http://www.zahedan-tebyan.ir/main.asp?id=233|تاریخ بازدید=۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۰}}</ref>{{سخ}}کمینه: ۱۲٫۶- درجهٔ{{سخ}}سانتی‌گراد<ref name="Tebyan"/>
|میانگین‌بارش‌سالانه=۷۲ میلی‌متر<ref name="Tebyan"/>
|پانویس=
}}
'''زاهِدانْ''' یکی از [[فهرست کلان‌شهرهای ایران|کلان‌شهرهای ایران]] و مرکز [[استان سیستان و بلوچستان]] است این شهر در منطقه سرحد قرار دارد . این شهر در منطقهٔ شمال استان[[بلوچستان]] قرار دارد.<ref name="xeli7">{{یادکرد وب | عنوان=سیمای عمومی استان | وبگاه=استانداری سیستان و بلوچستان | تاریخ=2015-12-09 | سال=2015 | پیوند=https://www.sbportal.ir/fa/news/5485/سیمای-عمومی-استان | کد زبان=fa | تاریخ بازبینی=2019-01-01}}</ref> نام پیشین شهر «دزدآب» بوده که در زمان [[رضاشاه|رضا شاه]] به «زاهدان» تغییر یافته‌است. زاهدان از سمت شمال به [[شهرستان زابل]] و، از سمت جنوب به [[شهرستان خاش]]، از سمت شرق به کشورهای [[افغانستان]] و [[پاکستان]] و از سمت غرب به [[شهرستان فهرج]] منتهی می‌شود. [[آب و هوا]]ی زاهدان در بیشتر روزهای سال گرم و خشک است. شب‌های تابستان آب و هوای این شهر رو به سردی می‌گراید. [[آب آشامیدنی]] زاهدان لوله‌کشی آب شیرین است و از طریق انتقال آب از [[شهرستان زابل]] تأمین می‌گردد.<ref name="sbdoe.ir">{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=fa|تاریخ=|وبگاه=www.sbdoe.ir|نشانی=http://www.sbdoe.ir/cms/printit.asp?id=2039|عنوان=بازدید استاندار محترم از پروژه خط دوم انتقال آب زابل به زاهدان|بازبینی=2018-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181125074030/http://www.sbdoe.ir/cms/printit.asp?id=2039|archivedate=۲۵ نوامبر ۲۰۱۸|dead-url=yes}}</ref> زاهدان به جهت مرزی بودن، از موقعیت استراتژیک جغرافیایی و تجاری و نظامی و شرایط خاص برخوردار است؛ به گونه‌ای که از یک‌سو راه‌آهن [[پاکستان]] که از مرز [[میرجاوه]] وارد [[ایران]] می‌شود و از سوی دیگر [[راه‌آهن سراسری ایران]] به این شهر منتهی می‌شود؛ و از سوی دیگر در نزدیکی به میل سه جانبهٔ ایران و پاکستان و افغانستان قرار دارد.<ref name="کتاب تاریخ بلوچستان">کتاب تاریخ بلوچستان</ref>
 
زاهدان شهری نوبنیاد است که در ۵۱۷ کیلومتری شرق شهر[[کرمان]] و نیز در نزدیکی کشور [[پاکستان]] واقع شده‌است. این شهر از طریق راه زمینی از سمت شمال به [[مشهد]] و از سمت جنوب به [[چابهار]] مرتبط شده و هم‌چنین دارای [[راه‌آهن|ایستگاه راه‌آهن]] و [[فرودگاه|فرودگاه بین‌المللی]] است. زاهدان از لحاظ مختصات جغرافیایی در ۶۰ درجه و ۵۱ دقیقه و ۲۵ ثانیهٔ طول شرقی و ۲۹ درجه و ۳۰ دقیقه و ۴۵ ثانیهٔ عرض شمالی واقع شده‌است. اختلاف زمان زاهدان با [[تهران]] ۳۶+ دقیقه و با [[گرینویچ]] ۲۴۶+ دقیقه‌است.
 
== نام‌شناسی ==
زاهدان تا قبل از [[دوره پهلوی]]، روستای کوچک و دورافتاده‌ای به نام «دزدآب» بود؛ اولین ساکنان دزآب بلوچ<ref>{{یادکرد وب|عنوان=دربارهٔ زاهدان|نشانی=http://seminars.usb.ac.ir/icmra/fa-ir/Page1752/|وبگاه=seminars.usb.ac.ir|بازبینی=2020-05-10}}</ref>و سیستانی بودند.<ref name=":3"/> دزدآب کلمه‌ای به [[زبان فارسی]] است؛ و از دزد+آب سیستانی تشکیل شده‌است. آب در فارسی است. بعدها دزدآپ به دزدآب و سپس با همکاری نیروهای رضاخان به فرماندهی امان‌الله جهانبانی زاهدان نام گرفت.
'''دزآپ''' یا دزدآب، نام قدیم و اولین نام شهر [[زاهدان]] مرکز استان [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] در کشور ایران است.
 
== قدمت _ وجه تسمیه ==
 
== قدمت دزد آپ ==
دزآپ کلمه ای به [[زبان بلوچی]] است. واز دز+آپ تشکیل شده‌است. آپ بلوچی، معاد آب در فارسی است. دزآپ به معنی جوشش آب است. بعدها دزآپ به دزدآب و سپس با تصرف نیروهای رضاخان به فرماندهی امان‌الله جهانبانی زاهدان نام گرفت. هنری فیلد دزدآب قدیم را جزء بخش سرحد، و سرحد رایکی از ۴ قسمت اصلی [[بلوچستان]] ایران دانسته‌است. سرپرسی سایکس نیز بر این مدعا صحه گذاشته. است. امان‌الله جهانبانی در سال ۱۳۰۸ ش، یک سال بعد از لشکرکشی ارتش به دزدآب، فقط شهر سرحد را دزدآب ذکر می‌کند که حدود ۵۰۰۰ نفر جمعیت داشت. وی طوایف [[مردم بلوچ|بلوچ]] را مهم‌ترین ساکنان منطقه با بیشترین درصد جمعیتی ذکر می‌کند
 
== تاریخچه ==
پس از قتل ناصرالدین شاه قدرت قاجار در بلوچستان رو به ضعف نهاد اوضاع آشفتة سیاسی ایران سبب کاهش نفوذ حکومت مرکزی و افزایش قدرت رهبران طوایف [[مردم بلوچ|بلوچ]] شد. یک جانشینی در دزدآب با مهاجرت گروهی از ایلات سیستانی آغاز و پایه‌ها و ساختارهای این شهر براساس سنن قبیله ای بنیان گذارده شد. از این رو با آن که برخی از نهادها چون گمرک، کارگزاری خارجه، و ساخلوی نظامی در شهر وجود داشت، اما قدرت اصلی در دست قبایل و ایلات منطقه، به ویژه بلوچ‌ها، بود. همین امر، رویاروی ایلات بلوچ به رهبری [[دوست‌محمدخان بارکزائی|دوست محمدخان]] با نیروی نظامی دولتی را بین سال‌های ۱۳۰۴–۱۳۰۶ شد در این رویارویی جهانبانی، فرماندة لشکر شرق، دوست محمدخان را دستگیر کرد و به تهران فرستاد. دزدآب، با حذف قدرت سران و خوانین بلوچ و ورود نیروی دولتی، وارد مرحلة جدیدی از حیات اقتصادی و سیاسی شد. بخشیاز سپاه اعزامی در دزدآب ساکن شد و نیروهای محلی و قبایل، که تا این زمان کارکرد نظامی داشتند، از این رقابت حذف شد ند و به مناطق دیگر مهاجرت داده شد ند یا یک جانشین شدندبعد از ایجاد راه‌آهن گروهی از هند وها به هدف کار در بخش راه‌آهن وارد دزدآب شدند، اما با اتمام خط راه‌آهن و هم چنین پایان جنگ اول ازاهمیت سیاسی این خط کاسته شد. موقعیت دزدآب جهت (نزدیکی به هند، هم چنین به آب‌های آزاد دریای عمان، و درنتیجه تسهیل امور تجاری) افزایش اهمیت اقتصادی راه‌آهن دزدآب و شهر دزدآب را در پی داشت. این امر سبب مهاجرت گروهی دیگر ازسیک‌ها به دزدآب و اشتغال آن‌ها در بخش تجارت شد که با حمایت دولت ایران وانگلیس در بخش‌های گمرک و عوارض راه هم راه بود. سیک‌ها اتباع هندی انگلیس قلمداد می‌شدند و این امر مزایایی داشت که البته کسب این مزایا سبب محرومیت اتباع ایرانی از آن می‌شد. این امر وضعیت سختی را بر اتباع ایرانی، به ویژه ساکنان محلی شهر، مترتب می‌کرد، چراکه در زاهدان به منزلة شهری تازه تأسیس، افزون بر مهاجران جدید، ساکنان بومی نیز در بخش‌هایی از شهر ساکن بودند. از جمله طایفة ریگی در جنوب غربی دزدآب مستقر بودند، طایفه ای مطیع که به گله داری و زراعت اشتغال داشتند و سنی مذهب و بلوچ زبان بودند. ورود مهاجران جدید و هم چنین اقدامات اصلاحی دولت مرکزی اوضاعی را بر آن‌ها مترتب می‌کرد که شماری از ساکنان بومی به سبب ناتوانی در سازگاری با این اوضاع مجبور به مهاجرت می‌شدند. در واقع، ساکنان محلی، که تخصص شغلی نداشتند، در سرزمین خود به مشاغل کاذب چون قاچاق کالا وروی می‌آوردند یا همان گونه که ذکر شد چاره‌های جز مهاجرت نداشتند.
 
== جمعیت‌شناسی ==
اعتماد السلطنه می‌گوید از دیرباز بیش تر جمعیت این منطقه از ایلات [[مردم بلوچ|بلوچ]] تشکیل می‌شد قوم [[مردم بلوچ|بلوچ]] بیش‌ترین درصد جمعیتی ساکن ر زاهدان را تا پیش ازدورة پهلوی اول داشت، اما به تدریج به علت مهاجرت از شمار آن‌ها کاسته شد؛ و درنتیجه ان شماری از ساکنان بومی این منطقه به دلایل اجتماعی و اقتصاد ی، مانند تنگناهای ناشی از سلسله مراتب اجتماعی و سنن حاکم بر ساکنان بومی، مهاجرت کنند.
 
اولین ساکنان دزدآب گروهی از [[مردم بلوچ|بلوچ‌ها]] در اوایل دورة قاجار بودند که به تدریج سازمان ایلی خود را در این منطقه استوار کردند. تا چند دهة اخیر نظام اجتماعی غالب دربسیاری از نقاط ایران نظام قبیله ای و عشیره ای بود به‌طور ی که، حکومت‌ها بعد ازمشروطیت نیز بخشی از بدنة سیاسی خود را از سران ایلات و عشایر قرار می‌دادند. در دورة جدید (از دورة پهلوی به بعد)، هرچند به ظاهر با برچیده شدن حکومت‌های ملوک الطوایفی یا خان سالاری، به منظور ایجاد نظام حکومتی دولت ملت، همة پهن حکومت در دست دولت مرکزی قرار گرفت، اما ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی نظام‌های اجتماعی ایلیاتی و قبیله ای، که هنوز در این قبیل جوامع جاری است، سبب شد بسیاری از حرکات در این جوامع پیش‌بینی ناپذیر شود.
 
== منابع دزدآب ==
 
# [[دزآپ#cite%20ref-1|↑]] فیلد، هنری (1343). مرد م‌شناسی ایران ترجمة عبدالله فریار، تهران: کتاب خانة ابن سینا.
# [[دزآپ#cite%20ref-2|↑]] سایکس، سرپرسی (1336). سفرنامه یا ده هزار میل در ایرا ن ترجمة حسین سعادت نوری، تهران: کتاب خانة ابن سینا.
# [[دزآپ#cite%20ref-3|↑]] جهانبانی، اما نالله (1338). سرگذشت بلوچستان و مرزهای آ ن تهران: بی نا.
# [[دزآپ#cite%20ref-4|↑]] جهانبانی، اما نالله (1338). سرگذشت بلوچستان و مرزهای آ ن تهران: بی نا
# [[دزآپ#cite%20ref-5|↑]] مکی، حسین (1362). تاریخ بیست ساله ایرا ن جلدج 4 و 5، تهران: امیرکبیر
# [[دزآپ#cite%20ref-6|↑]] اسناد کتاب خانة ملی و سازمان اسناد ایران (با نام اختصاری: ساکما 21-02404(-،
# [[دزآپ#cite%20ref-7|↑]] ناصح، ذبیح‌الله (1345). بلوچستان، بی جا: ابن سینا.
# [[دزآپ#cite%20ref-8|↑]] زرین کلک، بهناز (1382). اسنادی از روابط ایران و انگلیس 1325-1330(تهران: سازمان اسناد
# [[دزآپ#cite%20ref-9|↑]] اسناد مرکز اسناد وزارت امور خارجه (با نام اختصاری: ماواخ): SH1304-53-p5-21, 22، SH1304-53-p5-11
# [[دزآپ#cite%20ref-10|↑]] اعتماد السلطنه، محمدحسن خان (1367). مرا ةالبلدا ن تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران :دانشگاه تهران.
# [[دزآپ#cite%20ref-11|↑]] تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی مذهبی در مهاجرت بلو چها از زاهدان به آن سوی مرز (در دورة پهلوی اول) نام مجله :تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی 60 - 41، سال ششم، شمارة دوم، پاییز و زمستان 1395
 
 
واژهٔ «زاهدان» در سال [[۱۳۰۸]] خورشیدی، در زمان رضاشاه به این شهر اطلاق گردیدچرا که پیش از این نام این شهر دزآب بوده‌است دزآب کلمه‌ای به [[زبان فارسی]] است؛ و از دزد+آب تشکیل شده‌است. .<ref name=":3"/><ref name="City1"/> در آن سال پس از پایان دادن به نا امنی‌های مهاجران بلوچ چلی رضاشاه از راه بیرجند و زابل به دزآپ سفر کرد. در این سفر [[محمدابراهیم علم|محمدابراهیم علم (امیر شوکت‌الملک دوم)]]، سردار [[قائنات]]، و [[غلامحسین خان عامری (سردار مجلل)]] نیز همراه او بودند. رضاشاه در راه از شوکت‌الملک علم دربارهٔ وجود ویرانه‌های شهری آباد و قدیمی در نزدیکی زابل به نام زاهدان کهنه خبردار می‌شود و پس از رسیدن به شهر تصمیم به زنده کردن این نام قدیمی می‌گیرد و اداره منطقه را به سیستانی‌های بومی دزاب می‌دهد<ref>کتاب تاریخ دو قوم</ref>
 
== مردم‌شناسی ==
امروزه ترکیب عمده قومیتی این شهر را نیمی بلوچ و نیمی فارس تشکیل می‌دهد.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=https://jhgr.ut.ac.ir/article_24982_262a4d26bc89471517a14b885ad89a6e.pdf |عنوان=تحلیل فرصت‌ها و تهدیدهای ژئوپولیتیکی قوم بلوچ ازدیدگاه نظریه‌ای | ناشر = |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref> اقوام این شهر بلوچ و سیستانی و همچنین یزدی‌ها، بیرجندی‌ها، کرمانی‌ها، مهاجرانی از آذربایجان و سیکهای هندی و افاغنه تشکیل می‌دهند.<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی=https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=198703 |عنوان= رابطه احساس محرومیت نسبی با هویت قومی (مطالعه موردی: جمعیت بلوچ شهر زاهدان)| ناشر =پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref>
 
[[اعتماد السلطنه]] می‌گوید از دیرباز بیش تر جمعیت این منطقه رااز ایلات بلوچ و سیستانی می‌دانستتشکیل می‌شد.<ref>اعتماد السلطنه، محمدحسن خان (1367). مرآة البلدان تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران :دانشگاه تهران.</ref><ref>تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی مذهبی در مهاجرت بلوچ‌ها از زاهدان به آن سوی مرز (در دوره پهلوی اول) نام مجله :تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی 60 - 41، سال ششم، شمارة دوم، پاییز و زمستان 1395</ref>
 
در اوایل دوره قاجار اولین ساکنان دزآپ گروهی از [[بلوچ]]‌ها بودند که به تدریج سازمان ایلی خود را در این منطقه استوار کردند.
زاهدان تا پیش از وقوع [[جنگ جهانی اول]]، روستای کوچک و دورافتاده‌ای به نام «دزآب» بود؛ که ساکنان آن بلوچ بودند آنان آب آشامیدنی و کشاورزی مورد نیاز خود را از طریق چند رشته قنات در پیرامون روستا تأمین می‌نمودند.<ref name="کتاب تاریخ سیستان جلد 2"/> پیش‌تر در منطقهٔ شمالی شهر کنونی زاهدان و بر فراز کوه‌های این منطقه، دژ کوچکی قرار داشته که مردمانی در پیرامون این دژ سکنی گزیده بودند. این افراد از طریق [[تجارت]] و [[کشاورزی]] به زندگی خود ادامه می‌دادند.<ref name="SB"/>
 
[[هنری فیلد]] دزآب قدیم را جزء بخش سرحد، کهو جزسرحد مناطقرا سیستانیکی بهاز حساب۴ میقسمت آیداصلی می‌دانستبلوچستان ایران دانسته‌است.<ref>فیلد، هنری (1343). مردم‌شناسی ایران ترجمة عبدالله فریار، تهران: کتاب خانة ابن سینا.</ref> سرپرسی سایکس نیز بر این مدعا صحه گذاشته. است.<ref name=":4"/> ا[[مان‌الله جهانبانی]] فرمانده لشکر پهلوی (رضاخان) در سال ۱۳۰۸ ش، یک سال بعد از لشکرکشی ارتش به دزآب، در کتاب خاطرات خود، فقط شهر سرحد را دزآب ذکر می‌کند که حدود ۵۰۰۰ نفر جمعیت داشت. وی طوایف سرابندیبلوچ را جز اولینمهمترین ساکنان زاهدانمنطقه می‌دانستبا بیشترین درصد جمعیتی ذکر می‌کند.<ref name=":4">سایکس، سرپرسی (1336). سفرنامه یا ده هزار میل در ایران، ترجمة حسین سعادت نوری، تهران: کتاب خانة ابن سینا.</ref><ref name=":0">جهانبانی، امان‌الله (1338). سرگذشت بلوچستان و مرزهای آن تهران: بی نا</ref> اعتماد السلطنه می‌گوید از دیرباز بیشتر جمعیت این منطقه از ایلات بلوچ تشکیل می‌شد<ref name=":3">تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی مذهبی در مهاجرت بلوچ‌ها به زاهدان از آن سوی مرز در دورة پهلوی اول-تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
 
سال ششم، شماره دوم، پاییز و زمستان 1395صفحه60 - 41،</ref><ref name=":5">اعتماد السلطنه، محمدحسن خان (1367). مراةالبلدان تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران :دانشگاه تهران.</ref>
هنگامی که کمپانی هند شرقی بر هند و پاکستان امروزی مستولی شد و منطقه کلات و بلوچستان پاکستان به تصرف انگلیسی‌ها درآمد، در نخستین روز اکتبر سال ۱۸۷۷ ژنرال ریجنالد ادوارد هری دایر به این منطقه حمله کرد. در این بین عده‌ای از سران بلوچ با حمله به کاروان انگلیسی‌ها مانع حضور انگلیس در سرحد شده بودند. در این زمان انگلیس به فکر کشیدن خط آهن به بلوچستان ایران بود. مهم‌ترین سرداران بلوچ که با انگلیسی‌ها جنگیدند سردار جمعه‌خان اسماعیل‌زهی [شه‌بخش]، سردار خلیل‌خان گمشادزهی و سردار جنیدخان یاراحمدزهی [شهنوازی] بودند. جنگ‌های این سرداران بلوچ با قوای انگلیس منجر به کشته شدن بسیاری از نیروهای انگلیسی شد. در نبردی که بین نیروهای جمعه‌خان با انگلیس در شمال دزآپ (زاهدان کنونی) روی داد بیش از ۷۰ انگلیسی کشته شدند. در نبرد دره نالک نیز بیش از ۳۳۰ انگلیسی توسط یاراحمدزهی‌ها به قتل رسیدند. هری دایر به هندوستان رفت و ۶ سال بعد در بریستول انگلستان در گذشت. وی ماجرای جدال خود با بلوچ‌ها را در کتابی به نام «مهاجمان سرحد» که درسال ۱۹۲۱ درلندن انتشار پیدا کرد به چاپ رساند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=حمله انگلیس به بلوچستان در سال 1877|نشانی=https://www.donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1070885-حمله-انگلیس-به-بلوچستان-در-سال|وبگاه=روزنامه دنیای اقتصاد|بازبینی=2019-07-06|کد زبان=fa}}</ref><ref>مهاجمان سرحد-رویارویی نظامیان انگلیسی با سرداران بلوچ ایرانی نویسنده: ریجنالد ادوارد هری دایر مترجم: حمید احمدی- تهران انتشارات نشر نی – کتابخانه ملی ایران 1378</ref>
 
محدودهٔ شهری زاهدان در این دوران به فاصلهٔ میان خیابان تهران از یک سو و خیابان پشت شهرداری از سوی دیگر محدود شده‌بود. برق‌رسانی در شهر زاهدان در سال [[۱۳۲۸]] خورشیدی انجام شد. کارخانهٔ [[برق]] زاهدان در ابتدای خیابان سنایی قرار داشت و بانی آن یکی از اهالی یزد به نام «رزاق‌زاده» بود. وی هم‌چنین با خریداریغصب زمین هایزمین‌های کشاورزی وسیعی در جنوب شهر از بلوچ‌ها و ثبت آن به‌نام خود با حمایت مقامات وقت، مقدمات احداث اولین باغ در زاهدان به‌نام [[کلاته رزاق‌زاده]] را فراهم آورد که در جادهٔ زاهدان به [[خاش]] قرار دارد.<ref name="ReferenceA"/>
 
شهر زاهدان به خاطر حضور انگلیسی‌ها از قدیمی‌ترین شهرهای ایران است که دارای آب لوله‌کشی شد. این لوله‌کشی البته در ایستگاه راه‌آهن شهر و برای خانه‌های کارکنان آن انجام شد. گسترش لوله‌کشی آب شهر توسط شهرداری در سال [[۱۳۳۵]] انجام گرفت.<ref name="زند مقدم. ص۱۵۶">زند مقدم. ص۱۵۶.</ref>
== خوراکی‌های محلی ==
* حلوای خرمایی چنگال
* حلوای شکری بلوچی
* تاس آپی
* ترونچه (تنورچه)
[[پرونده:Student Biryani.JPG|بندانگشتی|بریانی]]
* شیلانچ (کشک سفید محلی)
* کورگ آپ بلوچی (غوره و اب انار همراه با سبزیجات و روغن حیوانی)
* سبزوک بلوچی
* شیر چاه یا دودپتی (مخلوطی از شیر، چای و شکر)
* حرام بلوچی (ترشی لیمو)
* چتنی بلوچی (ترشی انبه و مخلوط)
* انواع نان بلوچی مثل سیسرک-تلانتلو-شلو و..
* دوتینی بلوچی
* آبگوشت
* تجگی سیستانی
* کشک آردی (کشک زرد سیستانی )
* چلبک سیستانی
* تاسووی سیستانی
* [[کلوچه خرمایی سیستانی ]] محلی<ref name="کتاب تاریخ سیستان جلد 3">کتاب تاریخ سیستان جلد 3</ref>
 
== صنایع دستی ==
 
از مهم‌ترین [[فیلم سینمایی|فیلم‌های سینمایی]] تولید این مرکز در سال‌های اخیر می‌توان به «تب پنهان»، «چاه فرشته» و «دور از هیاهو»، از مهم‌ترین [[سریال]]ها می‌توان به «شمبل و شاهی»، «پیرانی زمانگ»، «بازگشت به خانهٔ پدری»، «خاطرات خاموش»، «در مسیر کوچ» و «رودخانهٔ سرباز»، «ستاره‌های شرق»، «گل‌فشان‌ها» و «مستند کوه خواجه» و از مهم‌ترین برنامه‌های [[کودک]] می‌توان به «عروسک مهربانی و صحرا» و «قصه‌های شهر سوخته» اشاره کرد<ref>صداوسیما</ref>
 
== مخابرات ==
تا سال ۱۳۲۷ خورشیدی در زاهدان تلفن وجود نداشت. در سیزدهم شهریور این سال به درخواست اهالی زاهدان، وزارت پست و تلگراف با راه‌اندازی شبکه تلفن در این شهر موافقت کرد. این موافقت در ۲۹ شهریور به تصویب هیئت وزیران رسید و مراحل اجرای آن آغاز شد.<ref>{{یادکرد وب |عنوان=مذاکرات جلسه ۱۰۲ دوره پانزدهم مجلس شورای ملی ۲۵ شهریور ۱۳۲۷ |نشانی=https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-102-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B1%D9%88%D8%B2-5-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%87-1327}}</ref>
 
== مراکز فرهنگی، تاریخی و تفریحی ==
* کتابخانهٔ عمومی کامبوزیا
* کتابخانه عمومی آیت الله کفعمی
* مجتمع تفریحی براسان
* مجتمع سنتی شبستان
* مجتمع تفریحی گراناز
* پارکبوستان فرهنگیان
* مجتمع تفریحی جهانگردی
* مجتمع تفریحی ایران بلوچ
* مجتمع تفریحی صاحب الزمان (عج)
* مجتمع تفریحی لادیز
* سینما اشراق
* سینما هلال
* کوهستان پارک
* پارک لاله
* باغ خانواده
* پارک ملت
* پارک شادی
* پارک فرهنگیان
* پارک شهر
* موزهٔ شهدا
* موزهٔ منطقه‌ای جنوب شرق ایران
* موزه پست
* باغ خاتم
* مجتمع تفریحی جهانگردیامام زمان (عج)
* باغ امام علی (ع)
* پارک شادی
* باغ خانواده
* خانه ابویی
* دادگستری سابق
* تلگراف سابق
 
== بیمارستان‌ها ==
* بیمارستان خاتم‌الانبیا
* بیمارستان نبی اکرم
* کلینیک خصوصی شفا
* کلینیک خصوصی نبوت
* کلینیک خصوصی امام حسین (ع)
 
== پیوند به بیرون ==