تفاوت میان نسخه‌های «محمدعلی فروغی»

بدون خلاصه ویرایش
برچسب: متن دارای ویکی‌متن نامتناظر
برچسب: متن دارای ویکی‌متن نامتناظر
| name =محمدعلی فروغی
| image =[[پرونده:Foroughi PM1314.jpg|250px|'''محمدعلی فروغی''']]
| معروف به =ذَکاءُالمُلکذُکاءُالمُلک
| birth_date =[[۱۲۵۶ (خورشیدی)|۱۲۵۶]] خورشیدی
| birth_place =[[تهران]]،[[ایران]]
| فعالیت‌ها =انتقال سلطنت از قاجاریه به پهلوی و هم در جریان انتقال سلطنت از رضاشاه به پسرش
| وبگاه رسمی =
| زیرنویس = نخستین و واپسین رئیس‌الوزرای رضاشاه و نخستین نخست‌وزیر محمدرضاشاه}}'''محمدعلی فروغی دردشتی'''<ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان=نخست‌وزیری محمدعلی فروغی|نشانی=http://www.irdc.ir/fa/calendar/555/default.aspx|بازبینی={{جا:تاریخ}}|اثر=|تاریخ=|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20151220202425/http://www.irdc.ir/fa/calendar/555/default.aspx|تاریخ بایگانی=۲۰ دسامبر ۲۰۱۵|کد زبان=|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان=محمدعلی فروغی دردشتی|نشانی=http://moaser.iki.ac.ir/node/536|بازبینی=۲۱ ژانویهٔ ۲۰۱۶|اثر=|تاریخ=|ناشر=مؤسسهٔ پژوهشی امام خمینی|نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20160128080344/http://moaser.iki.ac.ir/node/536|تاریخ بایگانی=۲۸ ژانویه ۲۰۱۶|کد زبان=|dead-url=yes}}</ref> (زادهٔ ۱۲۵۶ [[گاه‌شماری خورشیدی|خورشیدی]] در [[تهران]] – درگذشتهٔ [[۵ آذر]] [[۱۳۲۱ (خورشیدی)|۱۳۲۱]] در تهران) ملقّب به '''ذُکاءُالمُلک'''، [[ملی‌گرا]]، تجددخواه، [[روشن‌فکر]]، [[مترجم]]، [[ادیب]] و [[سخن‌شناسی|سخن‌شناس]]، [[فیلسوف]]، تاریخ‌دان، [[روزنامه‌نگار]]، [[سیاست‌مدار]]، [[دیپلمات]]، نماینده و رئیس [[مجلس شورای ملی|مجلس]]، [[وزیر (دولت)|وزیر]] و [[فهرست نخست‌وزیران ایران پس از مشروطه|نخست‌وزیر ایران]] بود. وی نقش مهمی در تأسیس [[دانشگاه تهران]] داشت و همچنین او پایه‌گذار و نخستین رئیسِ [[فرهنگستان ایران]] است. همین نقش را فروغی در [[انجمن آثار و مفاخر فرهنگی|انجمن آثار ملی]] داشت که به تلاش برای نهادینه کردنِ پاسداری و نگهداری از آثار تاریخی ایران می‌پرداخت. فروغی همچنین چندین اثر مهمِمهمّ ادبی را تصحیح کرده که مشهورترین آن‌ها، [[کلیات سعدی]] است. نخستین کتاب دربارهٔ [[فلسفه غرب]] ([[سیر حکمت در اروپا]]) نیز به قلم او نوشته شد. علاوه بر این‌ها، فروغی آثار متعددیمتعدّدی دربارهٔ تاریخ (به ویژه [[تاریخ ایران باستان]])، اقتصاد و حقوق به رشتهرشتهٔ تحریر درآورده است.<ref>{{یادکرد خبر|عنوان=فروغی و چهل سال تلاش برای بازآفرینی هویت ایران مدرن|نشانی=https://www.bbc.com/persian/42128410|کوشش=BBC News فارسی|تاریخ=2017-11-26|تاریخ بازبینی=2020-04-12|زبان=fa|نام=پویا|نام خانوادگی=زارعی}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://books.google.fr/books?id=uAJODAAAQBAJ&pg=PT65&lpg=PT65&dq=انجمن+آثار+ملی+محمد+علی+فروغی&source=bl&ots=M6YYiDAPb2&sig=ACfU3U36B1qH2QsCSAoiEl06g1byIlOJHw&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjZ25-TiuPoAhUOzhoKHWFpC6QQ6AEwEXoECAsQPQ#v=onepage&q=انجمن%20آثار%20ملی%20محمد%20علی%20فروغی&f=false|عنوان=حسان یار شاطر در گفتگو با ماندانا زندیان}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=با «محمدعلی فروغی» بیشتر آشنا شوید|نشانی=https://www.isna.ir/news/97060603209/با-محمدعلی-فروغی-بیشتر-آشنا-شوید|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2018-08-28|بازبینی=2020-04-14|کد زبان=fa}}</ref>
محمِّدعلیمحمّدعلی فروغی از فعالانفعّالان و مبارزان مهمّ [[انقلاب مشروطه ایران]] بود.<ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آدمیت|نام=فریدون|کتاب=ایدئولوژی نهضت مشروطه ایران، جلد اول|ناشر=|سال=|شابک=}}</ref> وی در دوران پس از جنگ جهانی اول، عضو هیئت اعزامی ایران به [[کنفرانس صلح پاریس (۱۹۱۹)]] و [[جامعه ملل|جامعهٔ ملل]] بود. در دوره قاجار، چند بار وزیر، دو بار نمایندهٔ [[مجلس شورای ملی]] و یک بار رئیس [[دیوان عالی تمیز]] (دیوان کشور) شد.
 
در سال [[۱۳۰۴ (خورشیدی)|۱۳۰۴]]، پس از تصویب انقراض دودمان [[قاجار]]، که خود در آن نقش اصلی و تعیین‌کننده‌ای داشت، کفیل نخست‌وزیری شد. با انتقال سلطنت از [[قاجاریان|قاجار]] به [[پهلوی]]، فروغی به عنوان اولین نخست‌وزیر در [[دوره پهلوی]]، مراسم تاج‌گذاری [[رضاشاه]] را در اولیناوّلین قدم برگزار کرد. او از مدت‌ها قبل با [[مصطفی کمال آتاترک|آتاتورک]] آشنایی داشت و به اصرار او،{{مدرک}} [[رضاشاه]] سفری به [[ترکیه]] کرد و برخی اصلاحات، به دنبال این سفر انجام شد.
 
بعد از این کهاین‌که میان فروغی و [[رضاشاه]] اختلافاتی افتاد، فروغی فعالیتفعالیّت سیاسی را رها کرد و به کارهای علمی پرداخت، هر چند همچنان تسلطتسلّط بسیار زیادی بر اوضاع داخلی ایران داشت تا سرانجام پس از آنکهآن‌که در جریان [[جنگ جهانی دوم]]، [[متفقین جنگ جهانی دوم|متفقین]] در شهریور ۱۳۲۰ ایران را اشغال کردند، رضا شاه مجدداً از فروغی برای قبول نخست‌وزیری دعوت کرد و پس از گذشت چند سال، دوباره او را به سیاست بازگرداند.
 
سومین دورهٔ نخست‌وزیری با استعفای [[رضاشاه]] از سلطنت آغاز شد که متن استعفا را فروغی نوشت و به امضای شاه رساند. سلطنت به اصرار شخص رضا شاهرضاشاه و با سفارش فروغی به [[محمدرضا شاه پهلوی]] انتقال یافت. فروغی اولیناوّلین نخست‌وزیر در دورهٔ [[محمدرضا پهلوی|محمدرضا شاه]] شد. با برکناری [[رضاشاه]]، ایران به جمع حامیان متفقین پیوست و خطرات احتمالی جنگ میان ایران و متفقین، مانند تجزیهٔ ایران توسط متفقین مرتفع شد.
 
== پیشینه خانوادگی ==
محمدعلیمحمّدعلی فروغی در ۱۲۵۴ [[هجری خورشیدی]] در [[تهران]] چشم به جهان گشود. پدر و نیاکانش بازرگان بودند و ارباب خوانده می‌شدند. نیای بزرگش، میرزا ابوتراب، نمایندهٔ [[اصفهان]] در [[شورای کبیر مغان]] و «از فضلا و ادبای بنام بود و تألیفات متعدد داشته است. من‌جمله کتابی در باب تاریخ و جغرافیای اصفهان به نام ''[[نصف جهان]]''...».<ref>''نقد حال''، مجتبی مینوی، چاپ سوم، ۱۳۶۷، خوارزمی، ص ۵۳۷</ref> پدربزرگش [[محمدمهدی ارباب اصفهانی]] از بازرگانان معتبر [[اصفهان]] و به‌ویژه آگاه در [[تاریخ]] و [[جغرافیا]] و [[علم هیئت|هیئت]] بود.
 
پدرش، [[محمدحسین فروغی]] به‌عنوان مدیر دارالترجمه و مترجم زبان‌های [[زبان عربی|عربی]] و [[زبان فرانسه|فرانسه]] به وزارت انطباعات (اداره انطباعات از زمان قاجار نظارت بر مطبوعات را به‌عهده داشت) و دارالترجمه [[محمدحسن خان اعتمادالسلطنه]] وارد و بعدها رئیس دارالترجمه، رئیس وزارت انطباعات و مترجم شاه شد.<ref>برای مثال نگاه کنید به ذکاء الملکذُکاءُالمُلک فروغی و شهریور بیست، محسن فروغی، ص ۲۴۰</ref>
 
این چکامه‌سراچکامه‌سَرا و نویسندهٔ زمانهٔ [[ناصرالدین شاه]] و [[مظفرالدین شاه]] از سر دوستی و هم‌فکری با [[میرزا ملکم خان]] مدتیمدّتی نیز تحت تعقیب بود. اما در دوران [[مظفرالدین شاه]] با انتشار [[روزنامه تربیت|روزنامهٔ تربیت]] امکان بیشتری برای نشر افکار و آرای تربیتی و ترویج افکار متجددانهٔ خود پیدا کرد. در این نخستین روزنامهٔ [[غیردولتی]] ایران، افکار تجددخواهانه در ستایش از غرب و علم‌گرایی رخ می‌نمود.<ref>در برگردان‌های محمّدعلی فروغی برای این روزنامه نیز همین خط دنبال می‌شد.</ref>
 
برخی اجداد فروغی را از یهودیان عرب بغداد خوانده‌اند که به اصفهان کوچیدند و مسلمان شدند.<ref>Mina Shahmiri, A look at the life of Mohammad Ali Foroughi, in the midst of culture and power, Etemad Newspaper, No 1842, 2008.</ref> در زمان جنگ جهانی دوم، رادیو [[آلمان نازی]] بارها به نژاد یهودی فروغی اشاره کرده، او را فردی غیرقابل اعتماد می‌خواند.<ref>Bagher Agheli, A biography of political and military figures in contemporary Iran, Elm publishing, Tehran, 2001.</ref> [[ملک الشعراء بهار]] از شاعران معروف آن دوران نیز در ابتدای سلطنت محمّدرضا شاه این شعر را سرود که در آن فروغی را یهودی خوانده‌است:{{شعر}}
فروغی تحصیلات خود را از پنج‌سالگی آغاز کرد و [[ادبیات فارسی]] و عربی را نزد پدر<ref name=":8">عاقلی، باقر؛ ''شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران''، تهران، نشر گفتار و نشر علم، ۱۳۸۰، جلد دوم، صص ۱۱۰۷–۱۱۲۰</ref><ref name=":4">فروغی م. ''خاطرات [[محمود فروغی]] (فرزند محمدعلی فروغی و سفیر سابق ایران در آمریکا)''به کوشش حبیب لاجوردی، تهران، کتاب نادر، ۱۳۸۳، صص ۱۴–۱۵</ref> و آموزگاری به نام مولانا فراگرفت.<ref name=":4"/> در سال [[۱۲۶۸ (خورشیدی)]] وارد [[دارالفنون]] شد و چون زبان‌های خارجی به‌ویژه [[زبان فرانسوی|فرانسه]] را خوب می‌دانست، به‌عنوان خلیفه مطالب را برای هم‌شاگردی‌های خود به پارسی برمی‌گرداند.
 
در آغاز، در دارالفنون پزشکی و داروسازی آموخت، ولی با دیدن ضعف کادر علمی یا کمبود امکانات پزشکی<ref name=":4"/> و ناهمگونی این رشته با ذوقش<ref>عاقلی، باقر؛ شرح حال…، پیشین، ص ۱۱۰۸</ref> به [[فلسفه]]، [[ادبیات]] و [[تاریخ]] روی آورد.<ref>غلامحسین رهنما، به نقل از فروغی می‌گوید: «بعدها اظهار داشت که علتعلّت متارکه‌اش با طب و طبابت این بود که طب را مطابق ذوق و سلیقه‌اش نیافته بود. به‌خصوص این‌که هنوز معلومات خود را در طب ناقص و محتاج تکمیل می‌دیده و اشتغال به آن را، در آن حدحدّ معلومات، برخلاف وجدان می‌دانست». ن.ک. ''پژوهشگران معاصر''، هوشنگ اتحاد، ج ۱، ص ۷۶</ref> فرزندش [[محمود فروغی]] با اشاره به یادداشت‌های پدرش نقل می‌کند: «دیدم که طب را به این ترتیب نمی‌شد یادگرفت: نه سالن تشریح داریم، نه وسایل امروزی در اختیارمان هست.»<ref name=":4"/><ref name=":4"/>
 
افزون بر [[دارالفنون]]، او به [[مدرسه صدر|مدرسهٔ صدر]]، [[مدرسه مروی|مدرسهٔ مروی]] و [[مدرسه سپهسالار|مدرسهٔ سپهسالار]] نیز رفت و بر دانش خود در [[فلسفهٔ مشا]] و اشراق افزود؛ هم‌زمان و با آموختن بیشتر زبان‌های [[زبان فرانسوی|فرانسه]] و [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، با دیدگاه فیلسوفان اروپایی نیز آشنا می‌شد.<ref>عاقلی، باقر؛ ذکاءالملک فروغی و شهریور بیست، انتشارات علمی، چاپ اول، صص ۱۵ و ۱۶.</ref> فروغی زندگی‌نامه‌های [[فلاسفه]] غرب را به پارسی برگرداند و این برگردان‌ها بعدها کتاب ''[[سیر حکمت در اروپا]]'' را شکل داد. فروغی هم‌چنین شاگرد [[کمال‌الملک]] در نقاشی بود و در برابر به وی [[زبان فرانسه]] می‌آموخت.<ref name=":8"/>