تفاوت میان نسخه‌های «محمدعلی فروغی»

بدون خلاصه ویرایش
برچسب: متن دارای ویکی‌متن نامتناظر
برچسب: متن دارای ویکی‌متن نامتناظر
| فعالیت‌ها =انتقال سلطنت از قاجاریه به پهلوی و هم در جریان انتقال سلطنت از رضاشاه به پسرش
| وبگاه رسمی =
| زیرنویس = نخستین و واپسین رئیس‌الوزرای رضاشاه و نخستین نخست‌وزیر محمدرضاشاه}}'''محمدعلی فروغی دردشتی'''<ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان=نخست‌وزیری محمدعلی فروغی|نشانی=http://www.irdc.ir/fa/calendar/555/default.aspx|بازبینی={{جا:تاریخ}}|اثر=|تاریخ=|ناشر=مرکز اسناد انقلاب اسلامی|نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20151220202425/http://www.irdc.ir/fa/calendar/555/default.aspx|تاریخ بایگانی=۲۰ دسامبر ۲۰۱۵|کد زبان=|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان=محمدعلی فروغی دردشتی|نشانی=http://moaser.iki.ac.ir/node/536|بازبینی=۲۱ ژانویهٔ ۲۰۱۶|اثر=|تاریخ=|ناشر=مؤسسهٔ پژوهشی امام خمینی|نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20160128080344/http://moaser.iki.ac.ir/node/536|تاریخ بایگانی=۲۸ ژانویه ۲۰۱۶|کد زبان=|dead-url=yes}}</ref> (زادهٔ ۱۲۵۶ [[گاه‌شماری خورشیدی|خورشیدی]] در [[تهران]] ـ درگذشتهٔ [[۵ آذر]] [[۱۳۲۱ (خورشیدی)|۱۳۲۱]] در تهران) ملقّب به '''ذُکاءُالمُلک'''، [[ملی‌گرا]]، تجددخواه، [[روشن‌فکر]]، [[مترجم]]، [[ادیب]] و [[سخن‌شناسی|سخن‌شناس]]، [[فیلسوف]]، تاریخ‌دان، [[روزنامه‌نگار]]، [[سیاست‌مدار]]، [[دیپلمات]]، نماینده و رئیس [[مجلس شورای ملی|مجلس]]، [[وزیر (دولت)|وزیر]] و [[فهرست نخست‌وزیران ایران پس از مشروطه|نخست‌وزیر ایران]] بود. وی نقش مهمی در تأسیس [[دانشگاه تهران]] داشت و همچنین او پایه‌گذار و نخستین رئیسِ [[فرهنگستان ایران]] است. همین نقش را فروغی در [[انجمن آثار و مفاخر فرهنگی|انجمن آثار ملی]] داشت که به تلاش برای نهادینه کردنِ پاسداری و نگهداری از آثار تاریخی ایران می‌پرداخت. فروغی همچنین چندین اثر مهمّ ادبی را تصحیح کرده که مشهورترین آن‌ها، [[کلیات سعدی]] است. نخستین کتاب دربارهٔ [[فلسفه غرب]] ([[سیر حکمت در اروپا]]) نیز به قلم او نوشته شد. علاوه بر این‌ها، فروغی آثار متعدّدی دربارهٔ تاریخ (به ویژه [[تاریخ ایران باستان]])، اقتصاد و حقوق به رشتهٔ تحریر درآورده است.<ref>{{یادکرد خبر|عنوان=فروغی و چهل سال تلاش برای بازآفرینی هویتهویّت ایران مدرن|نشانی=https://www.bbc.com/persian/42128410|کوشش=BBC News فارسی|تاریخ=2017-11-26|تاریخ بازبینی=2020-04-12|زبان=fa|نام=پویا|نام خانوادگی=زارعی}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://books.google.fr/books?id=uAJODAAAQBAJ&pg=PT65&lpg=PT65&dq=انجمن+آثار+ملی+محمد+علی+فروغی&source=bl&ots=M6YYiDAPb2&sig=ACfU3U36B1qH2QsCSAoiEl06g1byIlOJHw&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjZ25-TiuPoAhUOzhoKHWFpC6QQ6AEwEXoECAsQPQ#v=onepage&q=انجمن%20آثار%20ملی%20محمد%20علی%20فروغی&f=false|عنوان=حسان یار شاطر در گفتگو با ماندانا زندیان}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=با «محمدعلی فروغی» بیشتر آشنا شوید|نشانی=https://www.isna.ir/news/97060603209/با-محمدعلی-فروغی-بیشتر-آشنا-شوید|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2018-08-28|بازبینی=2020-04-14|کد زبان=fa}}</ref>
محمّدعلی فروغی از فعّالان و مبارزان مهمّ [[انقلاب مشروطه ایران]] بود.<ref>{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آدمیت|نام=فریدون|کتاب=ایدئولوژی نهضت مشروطه ایران، جلد اول|ناشر=|سال=|شابک=}}</ref> وی در دوران پس از جنگ جهانی اول، عضو هیئت اعزامی ایران به [[کنفرانس صلح پاریس (۱۹۱۹)]] و [[جامعه ملل|جامعهٔ ملل]] بود. در دوره قاجار، چند بار وزیر، دو بار نمایندهٔ [[مجلس شورای ملی]] و یک بار رئیس [[دیوان عالی تمیز]] (دیوان کشور) شد.
 
سومین دورهٔ نخست‌وزیری با استعفای [[رضاشاه]] از سلطنت آغاز شد که متن استعفا را فروغی نوشت و به امضای شاه رساند. سلطنت به اصرار شخص رضاشاه و با سفارش فروغی به [[محمدرضا شاه پهلوی]] انتقال یافت. فروغی اوّلین نخست‌وزیر در دورهٔ [[محمدرضا پهلوی|محمدرضا شاه]] شد. با برکناری [[رضاشاه]]، ایران به جمع حامیان متفقین پیوست و خطرات احتمالی جنگ میان ایران و متفقین، مانند تجزیهٔ ایران توسط متفقین مرتفع شد.
 
== پیشینهپیشینهٔ خانوادگی ==
محمّدعلی فروغی در ۱۲۵۴ [[هجری خورشیدی]] در [[تهران]] چشم به جهان گشود. پدر و نیاکانش بازرگان بودند و ارباب خوانده می‌شدند. نیای بزرگش، میرزا ابوتراب، نمایندهٔ [[اصفهان]] در [[شورای کبیر مغان]] و «از فضلا و ادبای بنام بود و تألیفات متعدد داشته است. من‌جمله کتابی در باب تاریخ و جغرافیای اصفهان به نام ''[[نصف جهان]]''...».<ref>''نقد حال''، مجتبی مینوی، چاپ سوم، ۱۳۶۷، خوارزمی، ص ۵۳۷</ref> پدربزرگش [[محمدمهدی ارباب اصفهانی]] از بازرگانان معتبر [[اصفهان]] و به‌ویژه آگاه در [[تاریخ]] و [[جغرافیا]] و [[علم هیئت|هیئت]] بود.
 
در آغاز، در دارالفنون پزشکی و داروسازی آموخت، ولی با دیدن ضعف کادر علمی یا کمبود امکانات پزشکی<ref name=":4"/> و ناهمگونی این رشته با ذوقش<ref>عاقلی، باقر؛ شرح حال…، پیشین، ص ۱۱۰۸</ref> به [[فلسفه]]، [[ادبیات]] و [[تاریخ]] روی آورد.<ref>غلامحسین رهنما، به نقل از فروغی می‌گوید: «بعدها اظهار داشت که علّت متارکه‌اش با طب و طبابت این بود که طب را مطابق ذوق و سلیقه‌اش نیافته بود. به‌خصوص این‌که هنوز معلومات خود را در طب ناقص و محتاج تکمیل می‌دیده و اشتغال به آن را، در آن حدّ معلومات، برخلاف وجدان می‌دانست». ن.ک. ''پژوهشگران معاصر''، هوشنگ اتحاد، ج ۱، ص ۷۶</ref> فرزندش [[محمود فروغی]] با اشاره به یادداشت‌های پدرش نقل می‌کند: «دیدم که طب را به این ترتیب نمی‌شد یادگرفت: نه سالن تشریح داریم، نه وسایل امروزی در اختیارمان هست.»<ref name=":4"/><ref name=":4"/>
 
افزون بر [[دارالفنون]]، او به [[مدرسه صدر|مدرسهٔ صدر]]، [[مدرسه مروی|مدرسهٔ مروی]] و [[مدرسه سپهسالار|مدرسهٔ سپهسالار]] نیز رفت و بر دانش خود در [[فلسفهٔ مشا]] و اشراق افزود؛ هم‌زمان و با آموختن بیشتر زبان‌های [[زبان فرانسوی|فرانسه]] و [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، با دیدگاه فیلسوفان اروپایی نیز آشنا می‌شد.<ref>عاقلی، باقر؛ ذکاءالملکذُکاءالملک فروغی و شهریور بیست، انتشارات علمی، چاپ اول، صص ۱۵ و ۱۶.</ref> فروغی زندگی‌نامه‌های [[فلاسفه]] غرب را به پارسی برگرداند و این برگردان‌ها بعدها کتاب ''[[سیر حکمت در اروپا]]'' را شکل داد. فروغی هم‌چنین شاگرد [[کمال‌الملک]] در نقاشی بود و در برابر به وی [[زبان فرانسه]] می‌آموخت.<ref name=":8"/>
 
== مترجمی و معلمی ==
در آغاز سلطنت [[مظفرالدین شاه]] که نوگرایان به ساخت مدرسه‌های ملّی روی آوردند، فروغی معلّمی پیشه کرد و در مدرسهٔ ادب به مدیریت [[یحیی دولت‌آبادی|میرزا یحیی دولت‌ابادی]]، [[مدرسه علمیه|مدرسهٔ علمیه]] به مدیریت [[مهدی‌قلی هدایت|مخبرالسلطنه هدایت]] و [[دارالفنون]] به آموزگاری پرداخت.<ref>''ریشه‌های تجدد''، پژوهش چنگیز پهلوان، نشر قطره، ص ۱۰۱</ref> هم‌زمان، با نگارش و برگردان مقالات فلسفی و تاریخی، در انتشار [[روزنامه تربیت|هفته‌نامه و روزنامهٔ تربیت]] و نشر آموزه‌ها و اندیشه‌های نو به پدرش یاری می‌رساند.<ref name=":5">''مقالات فروغی''، جلد اول، صص ۳۳۷ـ۳۳۸، خطابه فروغی در دانشکدهٔ حقوق</ref>
 
هفت سالهفت‌سال پیش از پیروزی [[جنبش مشروطه ایران|جنبش مشروطه‌خواهی]]، یعنی در سال ۱۳۱۷ قمری [[حسن پیرنیا|مشیرالدولهٔ پسر]]، [[مدرسه علوم سیاسی|مدرسه سیاسی]] را بنا نهاد.<ref name="bonyadhomayoun.com2">[http://bonyadhomayoun.com/?p=3300 طباطبایی جواد، دربارهٔ ترجمهٔ متن‌های اندیشهٔ سیاسی جدید / مورد شهریار ماکیاولی / دو]</ref> از همان آغاز کار، محمّدعلی فروغی به مترجمی و سپس معلمیمعلّمی در این مدرسه پرداخت و برگردان‌های او از مهم‌ترین [[کتاب‌های درسی]] به‌شمار می‌رفت:<ref name=":5"/><ref>''شرح زندگانی من''، زوار تهران ۱۳۶۰، ج. ۲، ص. ۷۱، به نقل از کتاب «ریشه‌های تجدد، پژوهش چنگیز پهلوان، نشر قطره»</ref> به‌گفتهٔ [[نصرالله انتظام]]<ref>از دانشجویان [[مدرسه علوم سیاسی]]</ref> «هر چهار کتاب درسی که در آن زمان به چاپ می‌رسید، دو تای آن تألیف و ترجمهٔ محمدعلی فروغی و پدرش بود».<ref>خاطرات نصرالله انتظام، انتشارات سازمان اسناد ملی، ۱۳۷۸، ص. ۱۵۹</ref>؛ کتاب‌هایی چون ''[[اصول علم ثروت ملل یعنی اکونومی پلتیک]]''، ''تاریخ ملل مشرق‌زمین'' و ''[[حقوق اساسی (یعنی) آداب مشروطیت دول]]'' که فروغی در حدود ۲۵ سالگی بوده به فارسی برگرداند. او سال‌ها بعد در خطابه‌ای در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران، کتاب ''[[اصول علم ثروت ملل یعنی اکونومی پلتیک]]'' را تنها کتاب اقتصاد برگردانده شده به پارسی خواند و نبود کتابی دیگر در این زمینه را غم‌انگیز دانست.
 
بیشتر این برگردان‌ها را پدرش بازبینی و ویرایش می‌کرد. [[موسی غنی‌نژاد]] معتقد است «به‌رغم اینکهاین‌که کتاب‌های مورد اشاره از منابع فرانسوی‌زبان ترجمه و اقتباس شده و همانند منابع اصلی در واقع آثار آکادمیک و درسی به‌شمار می‌روند، اما نظر به تازگی و کیفیتکیفیّت علمی مطالبی که در آن‌ها آمده و اهمیتاهمیّت حیاتی آن‌ها برای ایران در حال غلیان و تحوّل آن دوران، انتشار آن‌ها را می‌توان نقطهٔ عطفی در طرح اندیشه‌های مدرن سیاسی، اقتصادی در کشورمان به حساب آورد.»<ref>[http://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=6966 غنی‌نژاد موسی، محمدعلی فروغی در عرصه سیاست و اقتصاد، روزنامه ''دنیای اقتصاد''، شنبه ۱۱ شهریور ۱۳۸۵]</ref>
 
در برگردان کتاب ''[[اصول علم ثروت ملل یعنی اکونومی پلتیک]]'' از زبان فرانسه، برای بسیاری از واژگان پایه‌ای [[علم اقتصاد]]، برابرهایی به پارسی ساخت و برای نخستین بار در ایران، [[علم اقتصاد]] را به‌صورت روشمند و علمی مطرح کرد. در کتاب ''[[آداب مشروطیت دول]]'' که کمی پس از صدور [[فرمان مشروطیت]] به چاپ رسید، برای نخستین بار، مفاهیم کلیکلّی [[حقوق اساسی]] روشمند و بسامان مطرح می‌شوند. یکی از برجستگی‌های این کتاب، واژه‌سازی و معادل‌یابی در [[علم حقوق]] است و در واقع، بسیاری از واژگان جاافتادهٔ حقوق، نخستین بارنخستین‌بار در این کتاب به کاربه‌کار برده می‌شوند. [[جواد طباطبایی]]، این رسالهٔ فروغی را از نظر فهم مطلب، توضیح اصطلاحات، زبان فارسی شیوا و سرهٔ آن در نوع خود اثری ممتاز می‌داند.<ref name=":3">{{یادکرد وب |نام خانوادگی۱=افرادی |نام۱=احمد |عنوان=فروغی در گذر تاریخ |نشانی=http://bonyadhomayoun.com/?p=986 |وبگاه=بنیاد داریوش همایون}}</ref>
 
محمّدعلی فروغی پس از درگذشت پدرش (۱۳۲۵ ق/ ۱۲۸۶ ش) در ۳۲ سالگی به ریاست [[مدرسه علوم سیاسی|مدرسهٔ سیاسی]] برگزیده شد که رجال و دیپلمات‌های زیادی تربیت کرد و بعدها با تأسیس دانشگاه تهران تبدیل به [[دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران|دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران]] شد. او همچنین معلممعلّم خصوصی [[احمدشاه]] بود.
 
== فراماسونری ==
از آنجا که شناخت نظری فروغی از [[نظام پارلمانی]] [[اروپا]] در سامان دادن کار مجلس نوپای مشروطه سخت به کار می‌آمد،<ref name=":3"/> به پیشنهاد [[مرتضی‌قلی‌خان هدایت|صنیع‌الدوله هدایت]] رئیس مجلس اول، سرپرستی دبیرخانه [[مجلس شورای ملی]] به محمدعلی فروغی واگذار شد. پس از درگذشت پدر (در سال ۱۲۸۶ خورشیدی)، فروغی در حدود ۳۲ سالگی از کار در مجلس کناره گرفت.
 
پس از خلع [[محمدعلی شاه]] و در انتخابات دوره دوم [[مجلس شورای ملی]] فروغی که حالا ذُکاءُالمُلک شده بود، به نمایندگی مردم [[تهران]] برگزیده شد. ابتدا به عنوان منشی عضو هیئت رئیسه<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/جلسه-3-مذاکرات-یوم-شنبه-ششم-ذىالقعده-الحرام-1327|عنوان=مذاکرات جلسه سوم دوره دوم مجلس شورای ملی ششم ذیقعده ۱۳۲۷}}</ref> و رئیس کمیسیون معارف و اوقاف و صنایع مستظرقه شد<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/جلسه-41-خلاصه-صورت-مجلس-روز-شنبه-سوم-شهر-محرمالحرام-1328|عنوان=مذاکرات جلسه ۴۱ دوره دوم مجلس شورای ملی سوم محرم ۱۳۲۸}}</ref> و پس از استعفای [[مستشارالدوله صادق]] در شانزدهم تیر ۱۲۸۹ خورشیدی در ۳۵ سالگی به ریاست [[مجلس شورای ملی]] رسید اما مدت ریاستش کمتر از هفت ماه بود. در نشست مجلس در ششم بهمن همان سال، میرزا اسدالله خان نماینده کردستان او را متهم کرد که رعایت بی‌طرفی را نمی‌کند و از عهده اداره مجلس برنمی آید. ذکاءالملک پس از آنکه جواب اسدالله خان را داد به حالت قهر جلسه را ترک گفت و نمایندگان هم بجز ده پانزده نفر او را همراهی کردند. شیخ اسماعیل هشترودی اعلام کرد که در اعتراض به سخنان میرزا اسدالله خان، او و دیگر نمایندگان آذربایجان استعفا می‌دهند. پس از نزدیک به یک ساعت، نمایندگان برگشتند و جلسه با سخنان میانجی گرانه [[سید حسن مدرس]] و سخنان ذکاءالملک از سرگرفته شد. در پایان جلسه، ۳۷ تن از نمایندگان با امضای نامه ای نسبت به سخنان میرزا اسدالله کردستانی علیه ذکاءالملک ابراز تنفر کردند. با این حال او و [[سید نصرالله اخوی]] نایب رئیس مجلس از مقام خود استعفا دادند.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=مذاکرات جلسه ۲۰۲ دوره دوم مجلس شورای ملی ۲۴ محرم ۱۳۲۹|نشانی=https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/جلسه-202-صورت-مشروح-روز-پنجشنبه-24-شهر-محرمالحرام-1329}}</ref> هر دوی آنها در واپسین روزهای این دوره از مجلس در دوم آذر ۱۲۹۰ به ترتیب به عنوانبه‌عنوان نایب رئیس اولاوّل و دوم انتخاب شدند.
 
== وزارت ==
پنج روز بعد [[وزارت مالیه]] کابینه دوم [[صمصام‌السلطنه]] به فروغی واگذار شد. در ۲۰ آذر ۱۲۹۰ [[صمصام‌السلطنه]] کابینه خود را دوباره ترمیم کرد و این بار [[وزارت عدلیه]] را به ذکاءالملک سپرد. او قانون اصول محاکمات حقوقی را که [[میرزا حسن‌خان مشیرالدوله]] تهیه کرده بود، به اجرا درآورد و بدین‌سان قدمی بزرگ در راه استواری عدلیه جدید برداشت.<ref>ذکاءالملک فروغی و شهریور بیست، دکتر باقر عاقلی، انتشارات علمی، چاپ اول، ص ۲۰</ref> فروغی در این باره می‌گوید:<ref name=":6">{{یادکرد وب |عنوان=مخاطرات تدوین قوانین مدنی ایران؛ خطابه ای از محمد علی فروغی |نشانی=https://ir.voanews.com/a/froughi-2011-11-11-133705093/144960.html |وبگاه=صدای آمریکا}}</ref>
{{نقل قول|«خلاصه با مرارت و خون دل فوق‌العاده و با رعایت بسیار که نسبت به نظرهای آقایان علما به عمل آمد مبادا حکومت شرعیه از میان برود، اول قانونی که از کمیسیون گذشت قانون تشکیلات عدلیه بود که برطبق آن عدلیه ایران دارای محاکم صلح و محاکم استیناف و دیوان تمیز و متفرعات آن‌ها گردید و دوم قانونی که گذشت قانون اصول محاکمات حقوقی بود که تهیه آن را مرحوم مشیرالدوله دیده و زحمت گذراندنش را از کمیسیون کشیده بود، اما هنوز رسمیترسمیّت نیافته بود تا اول سال ۱۳۳۰ قمری یعنی ۲۵ سال پیش نوبت اولی که من وزیر عدلیه شدم آن قانون را به رسمیت رسانیدم و حکم به اجرای آن دادم.»}}
در ۲۵ مرداد ۱۲۹۳ در کابینه [[مستوفی‌الممالک]] سرپرستی [[وزارت عدلیه]] به فروغی واگذار شد. با آغاز کار دوره سوم مجلس شورای ملی در ۱۳ آذر ۱۲۹۳، ذکاءالملک نمایندگی مردم تهران را بر عهده گرفت و از دولت خارج شد. در پی استعفای [[نصرالله اخوی|سید نصرالله سادات اخوی]] از نایب رئیسی مجلس در دهم ربیع‌الثانی ۱۳۳۳ (اسفند ۱۲۹۳) به جای او برگزیده شد اما با پذیرش [[وزارت عدلیه]] کابینه [[مشیرالدوله]] در ۲۳ اسفند ۱۲۹۳ از نمایندگی مجلس دست کشید. دولت مشیرالدوله بیش از چهل روز نپایید.
 
== قضاوت و تدوین قوانین ==
پس از سقوط کابینه [[مشیرالدوله]]، ذکاءالملک به ریاست [[دیوان عالی تمیز]] رسید و با همکاری [[مشیرالدوله]] و [[سید نصرالله تقوی]] و دو سه نفر دیگر کمسیونی تشکیل دادند و به تهیه و تنظیم قانون اصول محاکمات جزایی پرداختند. خودش در این باره می‌گوید:<ref name=":6"/>
{{نقل قول|«و این کار در موقعی بود که مجلس شورای ملی تعطیل بود، و آن تعطیل قریب سه سال طول کشید و مجدداً منعقد نشد مگر بعد از شروع جنگ بین‌الملل. مع‌هذا وقتی که ما قانون اصول محاکمات جزایی را تمام کردیم آن را هم به عنوان قانون موقتی به جریان انداختیم. اما تصور نکنید این کارها به آسانی انجام گرفت… لطائف الحیل به کار بردیم، با مشکلات و دسیسه‌ها تصادف کردیم… من‌جمله این که مقدسین، یعنی مزدورهای (آنان)، چماق شریعت را نسبت به قوانین بلند کردند و در ابطال و مخالفت آن‌ها با شرع شریف حرف‌ها زدند و رساله‌ها نوشتند که از جمله به خاطربه‌خاطر دارم که یکی از آن رساله‌ها اولاوّل اعتراض و دلیلش بر کفری بودن آن قوانین این بود که در موقع چاپ کردن آن‌ها فراموش شده بود که ابتدا به بسم الله الرحمن الرحیمبسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم بشود… قانون تشکیلات و قانون اصول محاکمات حقوقی و محاکمات جزائی چنان‌که می‌دانید مربوط به اساس محاکم عدلیه و عملیات آن‌هاست و فقط محاکمه را تنظیم می‌کند و حقوق اصلی مردم را بر یکدیگر و اموری که بر زندگانی اجتماعی حاکم است مشخص نمی‌نماید، و این اصول به قوانین مدنی و جزایی استقرار می‌یابد و قوانین تجارت نیز متمم آن می‌باشد، و لیکن تهیه این قسمت و پیش بردن آن از آن قسمت اول هم مشکل‌تر بود زیرا که در آن قسمت در مقابل معارض‌ها و معترض‌ها می‌گفتیم این قانون نیست مقرراتی است که عملیات محاکم عدلیه را تحت نظم و قاعده درمی‌آورد، ولی اگر می‌خواستیم نغمه قانون مجازات و قانون مدنی را بلند کنیم هنگامه برپا می‌شد که در مقابل قانون شرع قانون وضع می‌کنند هر چند در جواب این اعتراضات حرف حسابی داشتیم و می‌گفتیم در امور جزایی سال‌ها بلکه قرن‌هاست که قانون شرع درجریان نیست، و اگر قانون مجازاتی برای امروز تنظیم نکنیم معنی آن این است که مجرمین و جنایت کاران نمی‌یابد مجازات شوند، یا باید درعملیات قدیم یعنی گوش و دماغ بریدن و مهار کردن و آدم گچ گرفتن و امثال آن‌ها مداومت شود؛ و اما در امور حقوقی مخالفتی با قانون شرع نیست فقط لازم است که آن قانون ماده‌بندی شود و به صورت قوانین امروزی تنظیم و تدوین گردد و به فارسی درآید تا مردم تکلیف خود را بدانند و بفهمند و قانون مجری شود. اما این حرف‌ها در مقابل مردم مغرض و بی‌انصاف مؤثر نبود و ما را از مخمصه محفوظ نمی‌داشت. این بود که این قسمت را محرمانه شروع کردیم و به اتفاق آقای [[سید نصرالله تقوی|تقوی]] و آقای [[سید محمد فاطمی|فاطمی]] مشغول شدیم، در حالی که اطمینان نداشتیم که زحمتی که می‌کشیم هیچ وقت به ثمر برسد و به موقع عمل بیاید. خداوند یاری کرد تا مقداری از این کار صورت گرفت و ورق به کلی برگشت، هم اساس عدلیه از نو ریخته شد و هم قوانین تکمیل و تجدید شد، و آنچه ما پنهانی و با هزار احتیاط می‌خواستیم درست کنیم علنی و آشکارا صورت گرفت و قوانینی تنظیم شد که امروز در دست دارید.»||}}
 
== دیپلماسی ==
ذکاءالملکذُکاءُالمُلک در سال [[۱۲۹۸ (خورشیدی)]] به‌عنوان عضوی از هیئت نمایندگی ایران به [[کنفرانس صلح پاریس (۱۹۱۹)]] رفت و تلاش کرد دعاوی مالی و سیاسی ایران را مطرح کند. او و دیگر همکارانش در آن کنفرانس نتایج مثبتی نگرفتند و خسارات سنگین ایران در [[جنگ جهانی اول|جنگ بین‌الملل اول]] پرداخت نشد.<ref name=":7">{{یادکرد وب |نام خانوادگی۱=داودیان |نام۱=بهروز |عنوان=زندگی و اندیشه‌های محمدعلی فروغی |نشانی=https://web.archive.org/web/20120610235327/http://iranshahr.org/?p=1125 |وبگاه=ایرانشهر}}</ref>این گروه در نظر داشت دعاوی مالی و سیاسی ایران را در نشستی که ویژه کشورهای درگیر جنگ بود مطرح کند.
 
بیانیه دعاوی ایران در سه بخش بود: ۱. الغای عهدنامهٔ ۱۹۰۷ روسیه و انگلستان و الغای کاپیتولاسیون قضائی؛ ۲. جبران خساراتی که ایران از جنگ متحمل شده و آزادی عمل در مسایل اقتصادی و رهایی از قیود عهدنامه‌های اقتصادی که به ایران تحمیل شده‌است؛ ۳. استرداد سرزمین‌هایی که دولت‌های روسیه و انگلستان از ایران منتزع کرده و الحاق مجدد آن‌ها به ایران.
در این میان، کارشکنی [[حسن وثوق|وثوق‌الدوله]] هم بی‌تأثیر نبود که [[علیقلی مسعود انصاری|مشاورالممالک]] را هنگامی از کار برکنار کرد که در مقام وزیر امور خارجه و رئیس هیئت نمایندگی در پاریس با جدّیت فراوان سعی داشت تا با حمایت آمریکا و فرانسه ایران را در زمرهٔ یکی از ملل آزاد و بی‌طرفی قلمداد کند که مورد تجاوز قشون دولت‌های متخاصم قرار گرفته و به استیفای حقوق ایران بپردازد. به جای او، وزارت خارجه را به [[فیروز فیروز|نصرت‌الدوله فیروز]] سپرد و فراموش نکنیم که انگلستان در آن زمان به‌طور نهانی پی‌گیر مذاکرات قرارداد ۱۹۱۹ بود.<ref>«چگونگی شکست مأموریت نمایندگان ایران در کنفرانس صلح پاریس (ورسای 1919)»، ایرج ذوقی، بررسی‌های تاریخی، آذر و دی 1354، شمارهٔ 60</ref>
 
در بخشی از نامه‌ای که ذکاءالملکذُکاءُالمُلک از پاریس به هنگام برگزاری کنفرانس صلح در سال ۱۹۱۹ (۱۲۹۸) نوشته‌است، پس از آن‌که به سختی گله می‌کند که چرا ایران باید در مقابل انگلیسی‌ها «مُرده در دستان مُرده‌شور» باشد، افسوس خود را از این فقدان هویت جدید این گونه نشان می‌دهد:{{نقل قول بزرگ}}
 
«ملتملّت ایران باید صدا داشته باشد، افکار داشته باشد، ایران باید ملت داشته باشد… ایران ملت ندارد. افکار عامه ندارد. اگر افکار عامه داشت به این روز نمی‌افتاد و همه مقاصد حاصل می‌شد. اصلاح حال ایران و وجود ایران متعلق به افکار عامه است و اگر بگویید تعلیق بر محال می‌کنی عرض می‌کنم خیلی متاسفم اما در حقیقت نمی‌توانم صرف نظر کنم».<ref>«فروغی و چهل سال تلاش برای بازآفرینی هویت ایران مدرن»، پویا زارعی، www.bbc.com، 5 آذر 1396</ref>
 
{{پایان نقل قول بزرگ}}ذکاءالملک دو سال در اروپا ماند و در این مدت تلاش‌ها و کارهای فرهنگی بسیاری در فرانسه و آلمان سامان داد که از جمله آن‌ها چندین سخنرانی دربارهٔ تاریخ و [[ادبیات ایران]] در محافل فرهنگی فرانسه و آلمان بود.<ref>فروغی و شهریور ۲۰، ص ۲۱</ref> او یک هفته پیش از کودتای [[سید ضیاءالدین طباطبایی|سیدضیاء]]-[[رضاخان]] در ۳ اسفند ۱۲۹۹ به ایران بازگشت<ref>نامه‌های دوستان، به کوشش ایرج افشار، نامه فروغی به تقی‌زاده، نشر فرزان، ۱۳۷۹، ص. ۴۳</ref> و دو سال بعد در اسفند ۱۳۰۱ در کابینه [[حسن مستوفی‌الممالک|مستوفی‌الممالک]] وزیرخارجه شد.
 
این نخستین تجربه ذکاءالملکذُکاءُالمُلک در [[وزارت امور خارجه]] بود. با استعفای [[حسن مستوفی‌الممالک|مستوفی‌الممالک]] در کابینه جدید [[حسن پیرنیا|مشیرالدوله]] (۲۶ خرداد ۱۳۰۲) [[وزارت مالیه]] به او واگذار شد تا اینکه [[رضاخان سردار سپه]] رئیس‌الوزراء شد و دوباره [[وزارت امور خارجه]] را به ذکاءالملکذُکاءُالمُلک سپرد. در این دوره او نخستین معاهده تجاری میان ایران و شوروی را به مجلس داد که یک سال پیشتر، تأخیر در تدوین آن، از عواملی شد که [[سید حسن مدرس]] او و دولت مستوفی‌الممالک را به استیضاح کشید و باعث سقوط آن شد. اما پیش از آنکه این عهدنامه به تصویب مجلس برسد، سردارسپه در دهم شهریور، ذکاءالملک را به عنوان [[وزارت مالیه|وزیر مالیه]] به مجلس معرفی کرد. در آن دوران، ریاست کل مالیه کشور در دست [[آرتور میلسپو]] مستشار آمریکایی بود که در طول وزارت ذکاءالملک طرحهایی از طریق او برای افزایش مالیات و درآمد دولت به مجلس داد. مانند قانون ممیزی که مالیاتی را که قبلاً تنها از بهرهبهرهٔ مالکانه زمیندارانزمین‌داران گرفته می‌شد، بر کلکلّ درآمد این املاک برقرار کرد و همچنین قانون مالیات تصاعدی.
 
== اولین نخست‌وزیر رضا شاه ==
فروغی در مراسم تاج‌گذاری خطابه‌ای در ستایش ایران باستان و [[تاریخ شاهنشاهی ایران]] ایراد کرد. برخی از فرازهای این خطابه، غیرمستقیم روش درست [[پادشاهی مشروطه]] را به [[رضاشاه]] و [[مردم ایران]] یادآور می‌شد:{{نقل قول بزرگ}}
 
«ملتملّت ایران باید بداند و البتهالبتّه خواهد دانست که امروز تقربتقرّب به حضرت سلطنت به وسیلهوسیلهٔ تأیید هوای نفسانی و استرضای جنبهجنبهٔ ضعف بشری و تشبثات گوناگون و توسلتوسّل به مقامات غیر مقتضیه میسرمیسّر نخواهد شد، بلکه یگانه راه نیل به آن مقصد عالی احراز مقامات رفیعه هنر و کمال و ابراز لیاقت و کفایت و حسن نیت و درایت در خدمتگزاریخدمت‌گزاری این آب و خاک است…».<ref>تاریخ ۲۰ ساله ایران، حسین مکی، جلد ۴، آغاز سلطنت و دیکتاتوری پهلوی، صص ۳۹–۴۲، خطابه فروغی</ref>
 
{{پایان نقل قول بزرگ}}[[رضاشاه]] در ۲۸ آذر ۱۳۰۴ فروغی را به نخست‌وزیری برگزید و حدود دو ماه پس از تاج‌گذاری از طریق [[تیمورتاش]] به فروغی ابلاغ کرد که خواهان استعفای اوست.<ref>بهنود، مسعود، دولت‌های ایران از سوم اسفند ۱۲۹۹ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷: از سید ضیا تا بختیار، تهران: سازمان انتشارات جاویدان، ۱۳۷۰، ص ۸۷.</ref> سرانجام کابینه فروغی در ۱۵ خرداد ۱۳۰۵ به کار خود پایان داد. [[محسن فروغی]] پسر محمدعلی فروغی می‌گوید: «استعفای پدرم از نخست‌وزیری علل و جهات مختلفی داشت. دخالت‌های [[تیمورتاش]] -وزیر دربار- و عدم سازش با اقلیت مجلس را باید از جمله عوامل اصلی به حساب آورد. [[میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک]]، که در دوران [[مشروطیت]] پنج بار رئیس‌الوزرا شده بود، جانشین پدرم شد تا شاید شخصیت و سوابق وی مانع اعمال نفوذ در دولت گردد.»<ref name="autogenerated22">ذکاءالملک فروغی و شهریور بیست، ص ۳۰</ref> خود [[تیمورتاش]] نیز چند سال بعد به دستور [[رضا شاه]] و به دست [[پزشک احمدی]] کشته شد.
فروغی در زمان سفارتش در آنکارا ریاست هیئت نمایندگی ایران در [[جامعه ملل]] را هم عهده‌دار بود و به عنوان نمایندهٔ ایران به [[ژنو]] رفت و در هجدهم تیر ۱۳۰۷ در کنفرانس خلع سلاح شرکت کرد.<ref>خاطرات نصرالله انتظام، صص ۱۷۸–۱۸۱</ref> در جریان دهمین اجلاس مجمع عمومی جامعه ملل نیز ریاست [[جامعه ملل]] به او داده شد.<ref>[http://www.astaneh.com/archive/foroughi.htm Mohammad Ali Fooughi، محمدعلی فروغی ذکاءالملک]</ref> [[محسن فروغی]]، از پدرش محمدعلی فروغی نقل می‌کند که: «وقتی من نماینده اول ایران در [[جامعه ملل]] شدم و به کشور [[سوئیس]] رفتم، [[آتاتورک]] به کلیه سفرا و وزرای مختار مقیم [[آنکارا]] گفته بود «بزرگترین شخصیتی که در این مجمع عضویت دارد، فروغی سفیر ایران است. من تاکنون مردی به این جامعی و وطن‌پرستی و مطلعی ندیدم. کاش مملکت من هم یک فروغی داشت». شاید همین اظهارنظر [[آتاتورک]] باعث شد من در جامعه ملل به ریاست انتخاب شوم.»<ref>فروغی و شهریور بیست، ص. ۲۵۱</ref>
 
فروغی در فروردین ۱۳۰۹ به ایران بازگشت تا وزارتخانه تازه تأسیس اقتصادملیاقتصاد ملّی را عهده‌دار شود. این وزارتخانه با تفکیک وزارت فوائد عامه به دو وزارتخانه [[وزارت راه و شهرسازی ایران#.D9.88.D8.B2.D8.A7.D8.B1.D8.AA.D9.81.D9.88.D8.A7.D8.A6.D8.AF.D8.B9.D8.A7.D9.85.D9.87|طرق و شوارع]] و اقتصاد ملی ایجاد شد. او در شانزدهم فروردین ۱۳۰۹ به عنوانبه‌عنوان نخستین وزیر این وزارتخانه به مجلس معرفی شد. [[وزارت طرق و شوارع]] را نیز به عهده [[سید حسن تقی‌زاده]]) گذاشتند. چند هفته بعد، در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۹ فروغی [[وزارت امورخارجه|وزیر امورخارجه]] شد و سرپرستی وزارت اقتصاد ملی نیز همزمان بر عهده او ماند تا اینکه سرپرستی این وزارتخانه در آذر آن سال به [[عنایت‌الله سمیعی|مدبرالدوله سمیعی]] داده شد.
 
فروغی در دوران سرپرستی وزارت اقتصادملی، سنگ بنای تشکیل [[بانک فلاحتی]] را گذاشت که تأسیس آن از زمان مشروطیت، از خواسته‌های اصلی بود. فروغی همچنین اتاق تجارت (بازرگانی) را زیر پوشش دولت برد و امکان تشکیل اتاقهای تجارت در سراسر کشور را فراهم آورد. اقدام مهم دیگر او، به تصویب رساندن قانون «حفظ آثار عتیقه» بود که کلیه بناها و آثار هنری پیش از قاجار را اثر ملی اعلام و ثبت آنها را اجباری می‌کرد. فروغی رئیس انجمن آثار ملی بود که با تلاش دانشمندان و رجال آن زمان، برای نگهداری از آثار باستانی در آذر ۱۳۰۴ تأسیس شده بود. این انجمن «نخستین قدم را برای ساختن آرامگاه [[فردوسی]] در [[توس]] برداشت».<ref>فرهنگ معین، جلد پنجم، صص ۱۸۲–۱۸۳۱۸۲ـ۱۸۳ تحت عنوان انجمن آثار ملی</ref>
 
در دوران وزارت خارجه فروغی، توفیق رشدی بیگ وزیرخارجه ترکیه در زمستان ۱۳۱۰ به تهران رفت و معاهدهمعاهدهٔ مبادلهمبادلهٔ اراضی برای حل اختلافات مرزی و معاهدهمعاهدهٔ حکمیتحکمیّت میان آن دو در سوم بهمن ۱۳۱۰ امضا شد. سال بعد در آبان ۱۳۱۱ فروغی سفر رسمی به ترکیه کرد.
 
== دومین نخست‌وزیری ==
دو روز پس از یورش [[متفقین]] به خاک ایران، [[رضاشاه]] در پنجم شهریور ۱۳۲۰ فروغی را احضار و [[علی منصور]] را از نخست‌وزیری برکنار کرد و ریاست دولت را به فروغی سپرد تا مسئولیت مذاکره با [[متفقین]] را بر دوش می‌گیرد.<ref>گویا متفقین در این زمان خواستار تغییر پادشاهی مشروطه به یک جمهوری بوده‌اند. ن.ک. [http://www.aftabir.com/articles/view/politics/plitical_history/c1c1221983877_mohammad_ali_foroghi_p1.php/محمد-علی-فروغی-و-تلاش-برای-عدم-تغییر-سلطنت-پهلوی کاوشی، حسین، محمد علی فروغی و تلاش برای عدم تغییر سلطنت پهلوی در شهریور ۱۳۲۰]</ref> فروغی بلافاصله دستور ترک مقاومت به ارتش ایران داد و این دستور را به اطلاع [[سرریدر بولارد|سر ریدر بولارد]] وزیرمختار انگلیس و [[آندره آندریویچ اسمیرنوف|آندری اسمیرنوف]] سفیرکبیر [[شوروی]] رساند و از آنان خواست که نیروهایشان عملیات جنگی را متوقف کنند.<ref name=":0">{{یادکرد وب|عنوان=مذاکرات جلسه ۱۱۳ دوره دوازدهم مجلس شورای ملی هجدهم شهریور ۱۳۲۰|نشانی=https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/جلسه-113-مذاکرات-مجلس-صورت-مشروح-مجلس-روزسهشنبه-18-شهریور-ماه-1320https://www.ical.ir/ical/fa/Content/4_artmajles1/جلسه-113-مذاکرات-مجلس-صورت-مشروح-مجلس-روزسهشنبه-18-شهریور-ماه-1320}}</ref>
 
دو روز پس از دریافت این یادداشت در هشتم شهریور [[سرریدر بولارد|بولارد]] و [[آندره آندریویچ اسمیرنوف|اسمیرنوف]] نزد فروغی و وزیر امورخارجه‌اش [[علی سهیلی]] رفتند و اعلام کردند که دولت‌های متبوع آنها هیچ نقشه‌ای علیه استقلال یا تمامیت اراضی ایران ندارند و از دولت ایران می‌خواهند تعهد کند که ارتش ایران در جنوب و شمال به پشت خط مشخصی عقب‌نشینی کند، همگی اتباع آلمان به استثنای اعضای حقیقی سفارت آلمان و چند نفر مهندس را (به شرطی که در نهادهای مخابراتی یا نظامی شاغل نباشند) به نیروهای انگلیس یا شوروی تحویل دهد و اجازه ورود هیچ شهروند آلمانی را به کشور ندهد، وسایل تسهیل حمل و نقل تجهیزات جنگی و غیرجنگی را در خاک خود به وسیلهبه‌وسیلهٔ راه‌آهن یا از راه هوا میان نیروهای انگلیسی و شوروی فراهم بیاورد، آنهاآن‌ها نیز در مقابل حقوق مربوط به نفت و حق‌الامتیاز شیلات سواحل جنوبی دریای خزر را همچون گذشته خواهند پرداخت، وسایل تسهیل لوازم مورد احتیاجات اقتصادی ایران را فراهم خواهند ساخت، پیشروی نیروهای خود را متوقف خواهند کرد و به محض این که وضعیت نظامی اجازه دهد، ارتش‌های خود را از خاک ایران بیرون خواهند برد.<ref name=":0"/>
 
دو روز پس از این دیدار در دهم شهریور، فروغی به [[سرریدر بولارد|بولارد]] و [[آندره آندریویچ اسمیرنوف|اسمیرنوف]] نوشت که شروط آنها را می‌پذیرد و در مقابل می‌خواهد در مناطقی که به اشغال ارتش‌های انگلیس و شوروی در می‌آید، حاکمیت دولت ایران برقرار بماند و ادارات دولتی و شهربانی و امنیه (ژاندارمری) به کار خود ادامه دهند و نیروهای انگلیس و شوروی به هیچ‌وجه عملیاتی که منافی با حاکمیت دولت ایران باشد، انجام ندهند، هزینه‌ای بر دولت ایران تحمیل نکنند و تأمین مایحتاجشان با خودشان باشد، تماس با اهالی نداشته باشند، سلاح و تجهیزاتی را که از ارتش ایران غنیمت گرفته‌اند، پس بدهند و خساراتی را که به ایران وارد آمده جبران کنند.<ref name=":0"/>