تفاوت میان نسخه‌های «بابک خرمدین»

۳٬۸۳۲ بایت اضافه‌شده ،  ۱ ماه پیش
به نسخهٔ 32000418 از M.Jamshidi6 (بحث) برگردانده شد: خارج از منبع (توینکل)
(خیانت افشین فارس)
برچسب‌ها: ویرایش با تلفن همراه ویرایش با مرورگر تلفن همراه برگردانده‌شده
(به نسخهٔ 32000418 از M.Jamshidi6 (بحث) برگردانده شد: خارج از منبع (توینکل))
برچسب: خنثی‌سازی
| عنوان تصویر = تندیس بابک در جمهوری آذربایجان
| زادروز = ۱۰ تیر ۱۷۷ خورشیدی
| زادگاه = [[اردبیل]]<ref>{{یادکرد وب|عنوان=بابک خرمدین نماد آذربایجانایران دوستی یا دستاویز ایران ستیزی (بابک در نزدیکی کوه سبلان و در روستای بلال‌آباد در حومه اردبیل به دنیا آمد)|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/106661/بابک-خرمدین-نماد-آذربایجان ایران-دوستی-یا-دستاویز-ایران-ستیزی|وبگاه=خبرگزاری تابناک رسمی جمهوری اسلامی ایران{{!}} |بازبینی=2019-08-11}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=The “Babak Khorramdin Organisation”: A Mysterious Opposition Group in the Islamic Republic of Iran|نشانی=https://www.researchgate.net/publication/275506898_The_Babak_Khorramdin_Organisation_A_Mysterious_Opposition_Group_in_the_Islamic_Republic_of_Iran|وبگاه=The “Babak Khorramdin Organisation”: A Mysterious Opposition Group in the Islamic Republic of Iran{{!}} |بازبینی=2019-08-11}}</ref>
 
| تاریخ مرگ = ۱۷ دی ۲۱۶ خورشیدی<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref>
| مکان مرگ = کنیسه بابک
| علت مرگ = بریده شدن دست‌ها و پاهایش پس از خیانت افشین فارس
| آرامگاه = ندارد
| ملیت = [[ترکمردمان آذربایجانیایرانی|ایرانی]]<ref>{{پک|Encyclopædia Britannica| |ک=Bābak|ص=Online}}</ref><ref>{{پک|Spuler|۱۹۶۹|ک=A History of the Muslim World: The age of the caliphs|ص=۵۵}}</ref><ref>{{پک|larousse encyclopedie| |ک=Abbassides|ص=Online}}</ref><ref>Arthur Goldschmidt, Lawrence Davidson, "A concise history of the Middle East", Westview Press; Eighth Edition (July 21, 2005). Pg 81: "..a Persian named Babak whose rebellion lasted twenty three years. Victorious in every battle, these uprisings were inspired by Persia's pre-Islamic religions, such as Zoroastrianism (The faith of Sassanid rulers) and a peasant movement called Mazdakism"</ref><ref>Whittow (1996), The Making of Orthodox Byzantium, 600-1025. New studies in medieval history, London: Macmillan, pp. 195, 203 & 215</ref><ref>Daniel Pipes, "Slave soldiers and Islam: the genesis of a military system ", Middle East Forum, 1981. pg 153: "Al-Mutasim undertook two military campaigns during his caliphate, the attack on Amorium (a town in Anatolia) and the suppression of the Persian rebel Babak."</ref><ref>Bernard Lewis, "The Arabs in History", Oxford University Press, 2002. pp 109-110.</ref><ref>Armenian historian Vardan Areweltsʻi, ca. 1198-1271 notes: In these days, a man of the PERSIAN race, named Bab, who had went from Baltat killed many of the race of Ismayil(what Armenians called Arabs) by sword and took many slaves and thought himself to be immortal... See: La domination arabe en Armènie, extrait de l’ histoire universelle de Vardan, traduit de l’armènian et annotè, J. Muyldermans, Louvain et Paris, 1927, pg 119: En ces jours-lá, un homme de la race PERSE, nomm é Bab, sortant de Baltat, faiser passer par le fil de l’épée beaucoup de la race d’Ismayēl tandis qu’il.. Original Grabar: Havoursn haynosig ayr mi hazkes Barsitz Pap anoun yelyal i Baghdada, arganer zpazoums i sour suseri hazken Ismayeli, zpazoums kerelov. yev anser zinkn anmah. yev i mium nvaki sadager yeresoun hazar i baderazmeln youroum ent Ismayeli</ref><ref>The Arab historian ʻAlī ibn Aḥmad ibn Ḥazm (994-1064) mentions the different Iranian revolts against the Caliphate in Al-Faṣl fi l-Milal & l-Ahwāʾ & n-Niḥal.
 
The Persians had the great land expanse and were greater than all other people and thought of themselves as better... after their defeated by Arabs, they rose up to fight against Islam but God did not give them victory. Among their leaders were Sunbādh, Muqanna‘, Ustasīs, Bābak and others.
| گفتاورد = «یک روز شاهی به از ۴۰ سال بردگی… مهم نیست که زنده مانم یا بمیرم، هر جا که من باشم یا از من یاد شود، من آنجا پادشاهم.»<ref>{{پک|Crone|2012|ک=The Nativist Prophets of Early Islamic Iran|ص=72}}</ref>}}
 
'''بابک خرمدین''' (مرگ ۶ صفر ۲۲۳ قمری/۷ ژانویه ۸۳۸ میلادی/۱۷ دی ۲۱۶ خورشیدی)<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref> رهبر اصلی مبارزان آذربایجانیایرانی [[جنبش خرمدینان|خرمدین]] بود که پس از مرگ [[ابومسلم خراسانی|ابومسلم]] بر [[خلافت عباسی]] شوریدند. خرمدینان مرگ ابومسلم را انکار کرده و معتقد بودند که [[ابومسلم خراسانی|ابومسلم]] باز خواهد گشت تا عدالت را در جهان برقرار نماید.<ref>{{پک|Encyclopædia Britannica| |ک=Bābak|ص=Online}}</ref> در دوران خلافت عباسیان [[آذربایجان]] کانون شورش طولانی‌مدت و خطرناک علیه خلافت بود که توسط بابک خرمدین رهبری می‌شده‌است و بر شمال غرب ایران تأثیر گذاشته و بیش از ۲۰ سال - از ۲۰۱ ه‍.ق/۸۱۶ م تا ۲۲۲ ه‍.ق /۸۳۷ م - طول کشید. از نگاه [[کلیفورد ادموند باسورث|باسورث]] این شورش قطعاً پایه‌های دینی داشته ولی ممکن است که پایه‌های سیاسی-اجتماعی نیز داشته باشد. شورش او به روشنی از حس ضد عربی ایرانیان در آذربایجان بهره می‌برده‌است.<ref>{{پک|BOSWORTH|۱۹۸۹|ک=AZERBAIJAN iv. Islamic History to 1941|ص=۲۲۴–۲۳۱}}</ref> تعداد نیروهای لشکر بابک را در ابوالمعالی ۱۰۰ هزار نفر،<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref><ref>{{پک|رضازاده لنگرودی|۱۳۹۰|ک=خرمدینان|ص=۴۱۷–۴۲۲}}</ref> در تنبیه الاشراف مسعودی ۲۰۰ هزار نفر،<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref> در تاریخ بغدادی ۳۰۰ هزار نفر<ref>{{پک|رضازاده لنگرودی|۱۳۹۰|ک=خرمدینان|ص=۴۱۷–۴۲۲}}</ref> یا بیشمار<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref> و در تبصره العوام بیشمار ذکر کرده‌اند<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref> که بی شک مبالغه آمیز است ولی حداقل دلالت بر بزرگ بودن آن دارد.<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref><ref>{{پک|رضازاده لنگرودی|۱۳۹۰|ک=خرمدینان|ص=۴۱۷–۴۲۲}}</ref>
 
او زندگی گمنامی در آذربایجان داشت تا اینکه مورد توجه جاویدان بن سهل، رهبر خرمی‌ها-که مدت کوتاهی بعد درگذشت-، قرار گرفت. بابک ادعا کرد که روح جاویدان در کالبد او وارد شده و تحریک ساکنین [[بذ]] را آغاز کرد. او قدرت جدیدی به جنبش دینی-اجتماعی که ریشه در مذهب [[مزدک]] داشت، بخشید و از روش‌های خشونت‌آمیزِ ویژه‌ای بهره گرفت. به نظر می‌رسد که قیام او از ۲۰۱ ه‍.ق/۸۱۶ م آغاز و با نقشهٔ [[حاتم پسر هرثمه]]، یاری شده بود و با مشکلات مختلفی در استان‌های شرقی که به دنبال آن [[مأمون]] به [[بغداد]] بازگشت، آسان گشته بود.<ref>{{پک|SOURDEL|۱۹۸۶|ک=BĀBAK|ص=۸۴۴}}</ref>
[[پرونده:Babak castle 10.jpg|200px|بندانگشتی|چپ|نمایی از قلعه بابک]]
{{نوشتار اصلی|ریشه نام بابک}}
بابک در [[آذربایجان]] متولد شد. بی‌گمان او از ترکانایرانیان بوده‌است. [[ابن حزم]]، مورخ عرب‌تبار، نویسد: «ترکانایرانیان از نظر وسعت و ممالک و فزونی نیرو بر همهٔ ملت‌ها برتری داشتند، و خود را برترین ذات بشری می‌دانستند و خود را آزادگان نام نهاده و اقوام دیگر را بندگان می‌شمردند. چون دولتشان برافتاد و عرب که نزد آنها دون‌پایه‌ترین قوم جهان بود بر آنها مستولی گردید این امر بر آنها گران آمد و خود به مصیبت تحمل نشدنی روبرو یافتند، و بر آن شدند که با راه‌های مختلف به جنگ اسلام برخیزند؛ ولی هربار خدای تعالی حق را نصرت داد. از جمله رهبران آنان (= ایرانیان) سنباد، مقنع، استادسیس، بابک و دیگران بودند».<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://www.azargoshnasp.net/famous/babak_khorramdin/babakpasokhbehanirani.htm|عنوان=بابک خرم‌دین یکو نام ترکیپان‌ترکیسم}}</ref> [[زبان مادری]] او نیز پهلویِ [[زبان ترکی آذربایجانیآذری|آذری]] یعنی همان زبان باستانی آذربایجان پیش از ترکی بوده‌است.<ref name=ToolAutoGenRef10>{{یادکرد وب|نویسنده = علی بهرامیان|نشانی =https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/6038|عنوان =بابک خرم دین| ناشر =[[دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|تاریخ = |تاریخ بازدید =}}</ref> وارتان، مورخ ارمنی، در حوادث سال ۸۲۶ میلادی و ۲۱۱ قمری می‌نویسد: «درین روزها مردی از [[نژاد ایرانی]] به نام باب که از بغتات (بغداد) بیرون آمده بود بسیاری از نژاد اسماعیل (ارمنیان در آن زمان به تازیان اسماعیلی و از اسماعیلی‌نژاد می‌گفتند) را به شمشیر از میان برد و بسیاری از ایشان را برده کرد و خود را جاودان می‌دانست. در جنگی که با اسماعیلیان کرد به یکبار سی هزار تن را نابود کرد. تاگغارخونی آمد و خرد و بزرگ را با شمشیر از میان برد. مأمون هفت سال در سرزمین یونانیان (خاک روم) بود و دژ ناگرفتنی لولوا را گرفت و به [[بین‌النهرین]] بازگشت …»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بابک خرم‌دین|نام خانوادگی=نفیسی|نام=سعید|ناشر=|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=117-116}}</ref>
 
نام بابک معرب نام ایرانی «پاپک» است.<ref>{{پک|SOURDEL|۱۹۸۶|ک=BĀBAK|ص=۸۴۴}}</ref><ref>{{پک|Huart| |ک=Bābek|ص=Online}}</ref> به گفته مایکل هِش (آذربایجان‌شناس آلمانی)، نام بابا نخست در زبان [[فارسی نو]] (فارسی دری یا فارسی امروزین) به کار رفته، سپس وارد زبان‌های دیگر (از جمله ترکی آذربایجان) گشته‌است. حتی کلمه چینی 爸爸 به معنی بابا، در ادبیات کلاسیک چینی غایب است. آغازین‌ترین مثال این دانشمند برای ادعایش، بابک خرمدین (درگذشت ۸۳۸ میلادی) است.<ref>Heß, Michael R.. "Baba." Encyclopaedia of Islam, THREE. Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2015. Reference. 15 April 2015 <http://brillonline.nl/entries/encyclopaedia-of-islam-3/baba-COM_25077></ref>
 
در تمامی منابع نام بابک یافت می‌شود، اما [[علی بن حسین مسعودی|مسعودی]] نام او را حسن ذکر کرده‌است.<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref> مورخین ارمنی بابک خرمدین را گاهی «باب»، گاهی «بابن» و گاهی «بابک» ضبط کرده‌اند.<ref>{{پک|نفیسی|۱۳۸۴|ک=بابک خرمدین|ص=۱۲۹}}</ref> بنابر برخی روایات پدر بابک مرد مسلمانی بود به نام عبدالله یا عامر بن عبدالله یا عامر بن احد از شهر [[تیسفون|مدائن]] که روغن فروشی می‌کرد؛<ref>{{پک|Crone|2012|ک=The Nativist Prophets of Early Islamic Iran|ص=47}}</ref> و مادرش زنی تک چشم بود که «ماه‌رو» نام داشت و از اهالی [[آذربایجان]] بود.<ref group="پانویس">یوسفی زیبارو (ماهرو) بودن مادر بابک توأم با تک چشم را بودنش مضحک می‌داند. [[#CITEREFY.C5.ABsof.C4.AB2000|(ایرانیکا، ذیل «بابک خرمی»)]]</ref><ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref> نام اصلی که بر بابک (در دوران تولد) گذاشته شده بود، حسن بود؛ و برادران بابک، عبدالله و معاویه (به گزارش طبری) و اسحاق (در فرق بین الفرق بغدادی) بودند که نشان می‌دهد که نام‌های آن‌ها اسلامی بود.<ref>{{پک|Crone|2012|ک=The Nativist Prophets of Early Islamic Iran|ص=48}}</ref> به اعتقاد کرون، حسن هنگام ورود به دژ بذ، نام بابک را بر خود برگزید.<ref>{{پک|Crone| |ک=BĀBAK|ص=online}}</ref> چرا که بابک یا پاپک به معنی پدر است و نام [[بابک پدر اردشیر|نیای ساسانیان]] نیز بوده‌است.<ref>{{پک|بهرامیان|۱۳۸۱|ک=بابک خرمدین|ص=۲۳–۲۶}}</ref>
 
تبار و [[طبقه اجتماعی]] بابک مبهم و متناقض، گاهی شگفت‌انگیز و باورنکردنی است. [[واقدی]] و [[محمد بن جریر طبری|طبری]] بابک را فردی از طبقه پائین جامعه معرفی می‌کنند ولی جواب بابک به نامه پسرش (بعد از فرار) و کلماتی که عبدالله، برادر بابک به ابن شروین طبری - کسی که او را به بغداد منتقل کرده - گفته‌است، نشان می‌دهد که بابک اشراف‌زاده بوده‌است.<ref>{{پک|Yūsofī|۲۰۰۰|ک=BĀBAK ḴORRAMI|ص=۲۹۹–۳۰۶}}</ref> به عقیده [[عبدالحسین زرین‌کوب|زرینکوب]]، مجرد نام بابک، جاویدان و شهرک نیز به رغم آنچه روایات دشمنان قوم القاء می‌کنند این تصور را که رهبران نهضت منحصراً از طبقات بی‌مایه و پست یا از طایفه‌های غیر ایرانی بوده‌اند، چندان پذیرفتنی نمی‌دهد.<ref>{{پک|زرین‌کوب|۱۳۸۲|ک=تاریخ مردم ایران|ج=2|ص=67-68}}</ref>