شاهنشاهی اشکانی: تفاوت میان نسخه‌ها

بدون خلاصۀ ویرایش
جزبدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب‌ها: ویرایشگر دیداری ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
'''شاهنشاهی اشکانی '''یا''' اشکانیان''' که در ادبیات غربی با نام '''امپراتوری پارت‌ها''' شناخته می‌شود، نام دودمانی ایرانی و یکی از قدرت‌های سیاسی و فرهنگی [[ایران]]ی در [[ایران‌زمین]] بود که ۴۷۱ سال بر قسمت اعظم غرب آسیا و آسیای میانه حکومت می‌کردند.<ref name="iranicaonline.org">[http://www.iranicaonline.org/pages/chronology-1 CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1] ''iranicaonline.org''</ref><ref>{{harvnb|Waters|1974|p=424}}.</ref> این شاهنشاهی در قرن سوم پیش از میلاد توسط [[ارشک یکم|اَرشَک]] رهبر قبایل ایرانی [[پرنی|پَرنی]]، گروهی از [[داهان]]، پس از [[فتح پارت به دست پرنیان|فتح پارت]] در شمال شرقی ایران تأسیس گردید.<ref>"roughly western [[خراسان|Khurasan]]" {{harvnb|Bickerman|1983|p=6}}.</ref> وی سپس با متحد کردن پارتیان و دیگر اقوام ایرانی علیه [[سلوکیان]] قیام کرد و با تثبیت اقتدار، بنیان سلسله‌ی خود را از تبار هخامنشیان برشمارد. [[مهرداد یکم]] (۱۷۱–۱۳۸ پ. م) با تصرف مناطق [[ماد]] و [[میان‌رودان]]، قلمرو اشکانی را تا حد زیادی گسترش داد و سرانجام شاهنشاهی اشکانی در دوران [[مهرداد دوم]] به اوج گستره خود رسید. پهناوری دولت اشکانی در دورهٔ اقتدارش از [[فرات|رود فرات]] تا [[هندوکش]] و از کوه‌های [[قفقاز]] تا [[خلیج فارس]] را شامل می‌شد. به‌دلیل قرار گرفتن [[جاده ابریشم]] در گسترهٔ حکومت اشکانی و قرار گرفتن در مسیر بازرگانی بین [[جمهوری روم]] (بعدها [[امپراتوری روم]]) و [[حوضه مدیترانه]] و [[امپراتوری هان]] در [[چین]]، این امپراتوری به مرکزی برای تجارت جهانی تبدیل شد.
 
اشکانیان در دهه‌های نخستین حکومت خود، بخشی از سنت‌های [[هلنیسم|هِلِنیسم]] که پس از [[نبرد گوگمل]] رواج یافته بود را در دربار خود پذیرفتند؛ اما رفته‌رفته سنت‌های ایرانی بر همتایان هِلِنی خود غلبه کردند و این دوره شاهد یک نوزایی فرهنگی ایرانی بود. شاهان اشکانی خود را «[[شاهنشاه]]» می‌خواندند که نشانگر ادعای آنان بر جانشینی [[هخامنشیان]] است. در واقع شاهان اشکانی به راستی شاهِ شاهان بودند، زیرا تعداد زیادی از شاهان منطقه فرمانروای اشکانی را به عنوان شاهنشاه خود به رسمیت می‌شناختند؛ درحالی که در دوره هخامنشی [[ساتراپ|فرمانروایان محلی]] توسط دولت مرکزی انتخاب می‌شدند، شاهنشاهی اشکانی تعداد زیادی پادشاهی کوچک و بزرگ را در دل خود جای داده بود که فرمانروایی بر آنان به صورت موروثی دست به دست می‌شد. گرچه تعدادی [[شهربانی]] نیز به مانند گذشته وجود داشتند، اما در مقایسه با همتایان هخامنشی خود از خودمختاری کمتری برخوردار بودند. با گسترش قلمروی شاهنشاهان اشکانی، مرکز قدرت این دولت از خاور به باختر ایران منتقل شد. سامان فرمانرواییکشورداری اشکانی را کَتَگ خدایی یا شاهکی (ملوک الطوایفی) مینامند.
 
نخستین دشمنان اشکانیان، [[سلوکیان]] در غرب و [[سکاها|سَکاها]] در [[شمال ایران|شمال]] بودند. اما رفته رفته و با گسترش قدرت آنان به سوی غرب، این دولت وارد ستیز با [[ارمنستان بزرگ|پادشاهی ارمنستان]] و در نهایت یک رقابت طولانی با [[روم باستان|رومیان]] شد. [[جمهوری روم|جمهوری]] و سپس [[امپراتوری روم]] و اشکانیان بر سر مسائل متعددی، از جمله انتخاب پادشاه ارمنستان با یکدیگر به رقابت می‌پرداختند. ایرانیان در سال ۵۳ پیش از میلاد به طرز تحقیرآمیزی [[کراسوس|مارکوس کراسوس]] را در [[نبرد حران]] شکست دادند و در [[حمله نیروهای متحد اشکانیان و طرفداران پومپه به روم|۴۰–۳۹ پیش از میلاد]]، بخش‌های وسیعی از قلمروی آسیایی رومیان را فتح کردند؛ اما با ضدحمله [[مارک آنتونی]]، این مناطق مجدداً به زیر فرمان روم درآمدند. زد و خورد میان ایران و روم در سده‌های بعد و تا پایان دوران [[شاهنشاهی ساسانی|ساسانی]] ادامه پیدا کرد. هرچند، سرانجام این جنگ‌های داخلی بود که زمینه‌ساز ضعف و زوال اشکانیان را فراهم ساخت که منجر به [[نبرد هرمزدگان|شورش]] [[اردشیر بابکان]]، فرمانروای [[اصطخر]] در [[پارس]]، گردید. اردشیر در ۲۲۴ میلادی [[اردوان پنجم]] را شکست داد و با ورود به [[تیسفون]]، پایان دولت اشکانی را رقم زد. دولت اردشیر، [[شاهنشاهی ساسانی]]، برای بیش از چهار سده بر ایران و بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های اطراف فرمان راند، تا اینکه در میانه‌های [[سده ۷ (میلادی)|سده هفتم میلادی]] توسط [[مسلمانان]] از [[حمله مسلمانان به ایران|بین رفت]]. با وجود سقوط دولت اشکانی در ایران، شاخه‌های دیگر [[دودمان اشکانی|این دودمان]]، نظیر [[سلسله اشکانی ارمنستان|اشکانیان ارمنستان]] و [[سلسله اشکانی ایبری|اشکانیان ایبری]]، تا قرن‌ها بر قفقاز فرمان راندند.