تفاوت میان نسخه‌های «سده ۱۹ (میلادی)»

جز
ربات ردهٔ همسنگ (۲۰) +مرتب+تمیز(۲.۲): + رده:تاریخ معاصر
جز (r2.7.2) (ربات: اصلاح uk:XIX століття)
جز (ربات ردهٔ همسنگ (۲۰) +مرتب+تمیز(۲.۲): + رده:تاریخ معاصر)
 
== قارهٔ اروپا ==
[[پرونده:Queen Victoria bw.jpg|thumbبندانگشتی|rightراست|[[ملکه ویکتوریا]]، ملکهٔ [[امپراتوری بریتانیا]] از سال [[۱۸۳۷ (میلادی)|۱۸۳۷]] ([[۱۲۱۵]]) تا پایان سدهٔ نوزدهم. دوران تحت سلطنت وی به [[عصر ویکتوریا]] مشهور است.]]
در سال [[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] ([[۱۱۷۹]]) [[پارلمان ایرلند]] رای به اتحاد با [[انگلستان]] داد و در نتیجه [[پادشاهی متحد بریتانیا]] به وجود آمد. [[ایرلند]] تا سال [[۱۹۲۲ (میلادی)|۱۹۲۲]] ([[۱۳۰۰]]) زیر نظر بریتانیا بود ولی پس از اینکه اکثریت شهرستان‌های ایرلندی‌نشین و اکثریت جمعیت ایرلندی‌ها خواستار جدایی از انگلیس شدند، [[ایالت خودمختار ایرلند]] به وجود آمد. شهرستان‌های شمالی همچنان به بریتانیا وفادار ماندند و تا به امروز تحت عنوان [[ایرلند شمالی]] از کشور ایرلند جدا هستند.
 
 
== قارهٔ آمریکا ==
[[پرونده:GoldenSpikev3.jpg|thumbبندانگشتی|leftچپ|مراسم کوبیدن میخ طلایی در منطقهٔ [[نوک دماغه]] در ایالت [[اوتاها]] در سال [[۱۸۶۹ (میلادی)|۱۸۶۹]] ([[۱۲۴۷]]). اولین ارتباط ریلی در ایالات متحده]]
ایالات متحده گسترش خود به سوی شمال قارهٔ آمریکا را با [[خرید ایالت لوییزیانا]] در سال [[۱۸۰۳ (میلادی)|۱۸۰۳]] ([[۱۱۸۱]]) آغاز کرد. این گسترش به عنوان هدف نهایی کشور تلقی شد. این کار با انقیاد و پراکنده‌سازی آمریکایی‌های بومی همراه بود. گسترش ایالات متحده با ساخت [[راه‌آهن‌های قاره‌پیما|راه‌آهن‌هایی در سراسر قاره]] و جذب مهاجران جدید افزایش یافت. در تاریخ [[۲۴ ژانویه]] [[۱۸۴۸ (میلادی)|۱۸۴۸]] ([[۴ بهمن]] [[۱۲۲۶]]) در [[کالیفرنیا]] طلا کشف شد. با این کشف، در طول سده افراد زیادی برای یافتن طلا و نقره به آنجا سرازیر شدند. میلیون‌ها نفر از مردم به معادن و شهرهای مناطق غربی آمریکا هجوم آوردند و این امر باعث توسعهٔ مناطق غربی در آن زمان شد. چینی‌های زیادی به کالیفرنیا آمدند و جذب فرهنگ جدید شدند. کالیفرنیا در تاریخ [[۹ سپتامبر]] [[۱۸۵۰ (میلادی)|۱۸۵۰]] ([[۱۸ شهریور]] [[۱۲۲۹]]) به عنوان ایالت جدید پذیرفته شد. این گسترش به تدریج کشور را مجبور به مقابله با مسألهٔ برده‌داری قانونی در ایالت‌های غربی کرد زیرا این مشکل باعث به هم خوردن تعادل بین «ایالت‌های آزاد» و «ایالت‌های برده‌دار» می‌شد.
[[پرونده:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumbبندانگشتی|rightراست|[[آبراهام لینکلن]]، رئیس‌جمهور ایالات متحده، یکی از بزرگ‌ترین رهبران آمریکایی تاریخ]]
[[جنگ داخلی ایالات متحده آمریکا|جنگ داخلی ایالات متحده]] از سال [[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] تا [[۱۸۶۵ (میلادی)|۱۸۶۵]] ([[۱۲۳۹]] تا [[۱۲۴۳]]) طول کشید. در طول جنگ [[آبراهام لینکلن]] رئیس‌جمهور بود. امروزه او را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین رهبران جهان غرب تلقی می‌کنند. در همین زمان، آمدن نیروی بخار در کنار [[انقلاب صنعتی]] رو به رشد، گسترش شدیدی در کارخانجات صنعتی ایجاد کرد. در سال [[۱۸۷۸ (میلادی)|۱۸۷۸]] ([[۱۲۵۶]]) [[توماس ادیسون]] لامپ برق جدید خود را به نمایش گذاشت و در طول یک دهه سیستم توزیع برق بزرگی را در تمام کشور راه‌اندازی کرد. تأثیر اقتصادی به تدریج به خارج از ایالات متحده و به سمت [[اقیانوس آرام]] و [[آمریکای لاتین]] گسترش پیدا کرد.
 
 
== رویدادها ==
[[پرونده:British Empire 1897.jpg|thumbبندانگشتی|نقشهٔ جهان در سال [[۱۸۹۷ (میلادی)|۱۸۹۷]] ([[۱۲۷۵]]). امپراتوری بریتانیا (رنگ صورتی) ابرقدرت سدهٔ ۱۹ بود.]]
=== [[دهه ۱۸۰۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۰۰]] ===
* [[۱۸۰۱ (میلادی)|۱۸۰۱]] - ([[۱۱۷۹]]): [[پادشاهی بریتانیای کبیر]] و [[پادشاهی ایرلند]] به هم پیوستند تا [[بریتانیا|پادشاهی متحد]] را به وجود آورند.
 
=== [[دهه ۱۸۱۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۱۰]] ===
 
* [[۱۸۱۰ (میلادی)|۱۸۱۰]] - ([[۱۱۸۸]]): اولین دانشگاه تحقیقاتی جهان به نام [[دانشگاه برلین]] به وجود آمد. از دانشجویان و استادانی که تا به حال در آن بوده‌اند می‌توان [[جرج ویلهلم فردریش هگل|هگل]]، [[کارل مارکس|مارکس]]، [[اتو ون بیسمارک|بیسمارک]] و [[آلبرت اینشتین|اینشتین]] را نام برد. اصلاحیهٔ دانشگاه آلمان آنچنان موفق بود که در تمامی جهان از آن الگوبرداری شد.
* دههٔ [[دهه ۱۸۲۰ (میلادی)|۱۸۲۰]]-[[دهه ۱۸۱۰ (میلادی)|۱۸۱۰]] - ([[۱۱۸۸]] تا [[۱۲۰۸]]): پس از [[جنگ استقلال مکزیک|جنگ‌های استقلال‌طلبانهٔ مکزیک]] و [[جنگ استقلال آمریکای جنوبی|آمریکای جنوبی]] بسیاری از مستعمرات آمریکای لاتین خود را از چنگ [[امپراتوری اسپانیا|امپراتوری‌های اسپانیا]] و [[امپراتوری پرتغال|پرتغال]] آزاد ساختند.
 
=== [[دهه ۱۸۵۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۵۰]] ===
[[پرونده:CatonWoodvilleLightBrigade.jpeg|thumbبندانگشتی|200px|[[یورش تیپ سبک]] در [[جنگ کریمه]]]]
* [[۱۸۵۰ (میلادی)|۱۸۵۰]] - ([[۱۲۲۸]]): [[عصر یخی کوتاه]] حدوداً در این سال پایان یافت.
* [[دهه ۱۸۶۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۶۰]]-[[۱۸۵۱ (میلادی)|۱۸۵۱]] - ([[۱۲۴۷]]-[[۱۲۲۹]]): [[تب طلای ویکتوریایی]] در [[استرالیا]]
 
=== [[دهه ۱۸۶۰ (میلادی)|دههٔ ۱۸۶۰]] ===
[[پرونده:SuezCanalKantara.jpg|thumbبندانگشتی|عبور اولین کشتی‌ها از [[کانال سوئز]]]]
* [[۱۸۶۵ (میلادی)|۶۵]]-[[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] - ([[۱۲۴۳|۴۳]]-[[۱۲۳۹]]): [[جنگ داخلی آمریکا]] بین اتحادیه و جدایی‌طلبان متحد
* [[۱۸۶۱ (میلادی)|۱۸۶۱]] - ([[۱۲۳۹]]): [[روسیه]] برده‌داری را لغو کرد.
 
=== [[انسان‌شناسی]] ===
[[پرونده:FranzBoas.jpg|thumbبندانگشتی|leftچپ| [[فرانتز بوآس]]، یکی از پیشاهنگان [[انسان‌شناسی]] جدید]]
* [[فرانتز بوآس]]
* [[ادوارد بورنت تیلور]]
 
=== [[نقاشی]] ===
[[پرونده:Claude Monet, Impression, soleil levant, 1872.jpg|thumbبندانگشتی|[[دریافتی از طلوع آفتاب]] اثر نقاش فرانسوی [[کلود مونه]] ([[۱۸۴۰]] - [[۱۹۲۶]] میلادی) که نام [[امپرسیونیسم]] از آن گرفته شده است.]]
[[رئالیسم (هنر)|رئالیسم]] و [[رمانتیسیم|رمانتیسمی]] که در ابتدای سدهٔ ۱۹ وجود داشت موجب به وجود آمدن [[امپرسیونیسم]] و [[پساامپرسیونیسم]] در سال‌های پایانی این سده شد. [[پاریس]] به عنوان پایتخت هنری جهان آن روزگار شناخته می‌شد. نقاشان مشهور این سده عبارت‌اند از:
 
* [[پل سزان]]
* [[یوگن دلاکروییکس]]
 
=== [[موسیقی]] ===
[[پرونده:BeethovenStieler.jpg|thumbبندانگشتی|[[بتهوون|لودویگ وان بتهوون]]]]
[[فرم سوناتا]] در عصر کلاسیک به کمال رسید و به صورت فرم غالب ترکیبات سازها در سدهٔ نوزدهم در آمد. امروزه بیشتر موسیقی‌های سدهٔ نوزدهم را در قالب سبک [[موسیقی رمانتیک|رمانتیک]] قلمداد می‌کنند. بسیاری از بزرگ‌ترین موسیقی‌دانان جهان همچون [[بتهوون|لودویگ وان بتهوون]]، [[پیتر چایکوفسکی|پیوتر ایلیچ چایکوفسکی]]، [[فردریک شوپن]] و [[ریچارد واگنر]] در این عصر زندگی می‌کردند. دیگران عبارت‌اند از:
 
* [[هکتور برلیوز]]
* [[یوهانس برامس]]
 
=== [[ادبیات]] ===
[[پرونده:CDickens.jpg|thumbبندانگشتی|[[چارلز دیکنز]]]]
[[پرونده:Twain in Tesla Lab.jpg|thumbبندانگشتی|140px|[[مارک تواین]] در سال [[۱۸۹۴ (میلادی)|۱۸۹۴]] ([[۱۲۷۲]])]]
[[پرونده:Jane Austen (chopped) 2.jpg|thumbبندانگشتی|[[جین آستن]]]]
 
ادبیات سدهٔ نوزدهم با [[رمانتیسم]] آغاز شد. رمانتیسم که جنبشی بر علیه عقل‌گرایی حاکم بر سدهٔ ۱۸ بود توانست در سراسر اروپا پخش شود. این جنبش کمابیش همراه با انقلاب صنعتی به پیش می‌رفت و سعی داشت تا با تغییرات بنیادینی که این انقلاب به‌وسیلهٔ [[موتور بخار]] و [[راه‌آهن]] در طبیعت به وجود می‌آورد مقابله کند. [[ویلیام وردزورث]] و [[ساموئل تیلور کلریج]] بنیانگذاران این مکتب در [[انگلستان]] بودند. در اروپا نیز جنبش آلمانی Sturm und Drang با پخش شدن در سطح این قاره از [[ایتالیا]] گرفته تا [[اسپانیا]] را تحت تأثیر خود قرار داد.
 
در سدهٔ نوزدهم میلادی نویسندگان زیادی با آثار فراوان به وجود آمدند. برخی از بزرگ‌ترین نویسندگان این سده عبارت‌اند از [[لئو تولستوی]]، [[آنتوان چخوف]] و [[فیودور داستایوسکی|فئودور داستایوفسکی]] از [[روسیه]]؛ [[چارلز دیکنز]]، [[جان کیتز]]، [[اسکار وایلد]] و [[جین آستن]] از [[انگلستان]]؛ [[ادگار آلن پو]] و [[مارک تواین]] از [[آمریکا]] و [[ویکتور هوگو]]، [[ژول ورن]] و [[چارلز بودلر]] از [[فرانسه]]. دیگر نویسندگان مشهور این سده عبارت‌اند از:
 
* [[آرتور ریمباد]]
* [[استاندال]] (مری هنری بیل)
 
=== [[علم]] ===
[[پرونده:Charles Robert Darwin by John Collier cropped.jpg|thumbبندانگشتی|[[چارلز داروین]]]]
سدهٔ ۱۹ میلادی شاهد تولد علم به عنوان یک شغل بود؛ واژهٔ Scientist (ساینتیست یا '''[[دانشمند]]''') اولین بار در سال [[۱۸۳۳ (میلادی)|۱۸۳۳]] ([[۱۲۱۱]]) توسط [[ویلیام وول]] ساخته شد. از میان تأثیرگذارترین نظریه‌های سدهٔ ۱۹ میلادی می‌توان به نطریهٔ [[چارلز داروین]] که در سال [[۱۸۵۹ (میلادی)|۱۸۵۹]] ([[۱۲۳۷]]) در کتاب [[اصل انواع]] منتشر شد اشاره کرد. این نظریه مبنی بر [[تکامل]] مبتنی بر [[انتخاب طبیعی]] بود. [[لویی پاستور]] توانست اولین [[واکسن هاری]] را بسازد. او همچنین توانست اکتشافات مختلفی در شیمی از جمله [[کریستال‌های نامتقارن]] را انجام دهد. [[توماس ادیسون|توماس آلوا ادیسون]] توانست با اختراع [[لامپ]] به جهان نور ببخشد. [[کارل ویرستراس]] و تعدادی از ریاضی‌دانان توانستند آنالیز را مبتنی بر حساب کنند. برخی دیگر از دانشمندان مهم سدهٔ نوزدهم عبارت‌اند از:
 
* [[آمادئو آووگادرو]]، فیریکدان
* [[یوهان جاکوب بالمر]]، ریاضی‌دان، فیزیکدان
=== [[دین]] و [[فلسفه]] ===
جنبش روز پایانی مقدس در سدهٔ ۱۹ توسط [[جوزف اسمیت کوچک]] و [[بریگهام یانگ]] معرفی شد که بعدها نظریات، تکالیف و فرهنگ آن به [[مورمونیسم]] شهرت یافت. در سال [[۱۸۴۴ (میلادی)|۱۸۴۴]] ([[۱۲۲۲]]) بازرگانی جوان در ایران ادعا کرد که [[باب]](که در عربی به معنای «دروازه» می‌باشد) است و کیش [[بابی]] را بنیان گذاشت. او ادعا کرد که نایب شخصی است که «خدا به او رسالت خواهد داد». در سال [[۱۸۶۳ (میلادی)|۱۸۶۳]] ([[۱۲۴۱]]) [[بهاالله]] که خود یکی از پیروان باب بود، خود را به عنوان موعودی که تمامی ادیان مژدهٔ آمدنش را داده‌اند اعلام کرد. او بنیانگذار [[دین بهائی]] می‌باشد. [[نیکولای ژاپن]] رهبری مذهبی بود که [[ارتدکس شرقی]] را به [[ژاپن]] معرفی کرد. دیگر شخصیت‌های مذهبی و فلسفی این سده عبارت‌اند از:
[[پرونده:Karl Marx 001.jpg|thumbبندانگشتی|leftچپ|[[کارل مارکس]]]]
* [[میخائیل باکونین]]، آنارشیست
* [[اگوست کنت]]، فیلسوف
 
=== [[سیاست]] ===
[[پرونده:Bismarck1894.jpg|thumbبندانگشتی|leftچپ|[[اتو وان بیسمارک]]، صدراعظم آهنین [[آلمان]]]]
* [[اتو وان بیسمارک]]، صدراعظم آلمان
* [[ناپلئون بناپارت]]، ژنرال و امپراتور فرانسوی
 
== اختراعات، اکتشافات و نوآوری‌ها ==
[[پرونده:View from the Window at Le Gras, Joseph Nicéphore Niépce.jpg|thumbبندانگشتی|یکی از اولین عکس‌های گرفته‌شده، که در سال [[۱۸۲۶ (میلادی)|۱۸۲۶]] ([[۱۲۰۴]]) توسط [[نیسفور نیپسه]] تولید شده است.]]
تحقیق در دانشگاه‌های تحقیقاتی نظیر [[دانشگاه برلین]] و آزمایشگاه‌های ثبت‌شده همچون [[پارک منلو]] ادیسون صنعتی شده و باعث رشد سرعت اکتشافات و نوآوری‌ها می‌شود.
 
* [[فروشگاه‌های زنجیره‌ای]]
* [[اپیدمیولوژی]]
 
[[رده:سده ۱۹ (میلادی)]]
[[رده:تاریخ معاصر]]
[[رده:سده‌های میلادی]]
[[رده:هزاره دوم (میلادی)]]
۴۶۶٬۰۴۱

ویرایش