کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در شهر مشهد و در حرم امام رضا قرار گرفته است. این کتابخانه دارای مساحت بالا و حجم زیادی از کتاب‌ها، نسخ خطی و آثار تاریخی است که باعث کسب رتبه بالایی در میان سایر کتابخانه‌ها در ایران و آسیای غربی شده است. کتابخانه آستان قدس رضوی، یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین کتابخانه‌های جهان اسلام است و گفته می‌شود بزرگ‌ترین دارندهٔ نسخه‌های چاپ سنگی در ایران است و دارای قدیمی‌ترین قرآن‌های خطی در دنیا به‌شمار می‌رود.

کتابخانه آستان قدس رضوی
ورودی کتابخانه آستان قدس رضوی
کشورایران
تأسیس۸۶۱ قمری، ساختمان کنونی ۱۳۷۴[۱]
موقعیتمشهد، حرم امام رضا
وابستگیآستان قدس رضوی
وبگاه

کتابخانه آستان قدس رضوی از جمله کتابخانه‌های وقفی قدیمی است که تا امروز پابرجا مانده است. تاریخ مشخصی برای تاسیس این کتابخانه گزارش نشده است و منابع نیز در سال تاسیس آن دچار اختلاف‌اند. برخی بر این باورند که از قرن چهارم ه.ق این کتابخانه فعال بوده است ولی اسناد موجود، از وجود کتابخانه‌ای در جوار حرم امام رضا در دوره صفویه خبر می‌دهند. این کتابخانه در دوره صفویه و با وقف عالمان و شاهان رونق گرفت و وسعت آن بیش از پیش شد. در دوره افشار و قاجار نیز بر این رونق افزوده شد. در دوره قاجار، برای نظام‌مند کردن کتابخانه، رئیسی بر آن انتخاب شد و بعدها در دوره پهلوی، ساختمان مشخصی برای آن وضع گردید. در دوره جمهوری اسلامی نیز چند مرتبه کتابخانه جابه جا شد تا سرانجام در مکان فعلی خود، مستقر شد.

کتابخانه در حال حاضر، زیر مجموعه سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی اداره می‌شود که رئیس آن را تولیت آستان قدس رضوی مشخص می‌نماید. این کتابخانه از کتابخانه‌های عمومی و تخصصی، مرکز نگهداری نسخ خطی، اداره حفظ و مرمت آثار، مرکز اسناد و مطبوعات و اداره روابط عمومی و امور بین‌الملل تشکیل شده است. علاوه بر کتابخانه‌های موجود در حرم امام رضا، ۶۰ باب کتابخانه دیگر در شهر مشهد و دیگر شهرهای ایران و یک باب کتابخانه در هند نیز، زیر مجموعه کتابخانه‌های آستان قدس رضوی به شمار رفته‌اند.

بر اساس آخرین آمارهای منتشر شده درباره این کتابخانه، بیش از ۴ میلیون کتاب چاپی و بیش از ۱۴۷ هزار نسخه سمعی-بصری در این کتاب‌خانه نگهداری می‌شود. عداد نسخه‌های خطی این مجموعه تا پایان سال ۱۴۰۱ شمسی را ۱۰۶ هزار نسخه عنوان شده است. همچنین گفته شده است که ۶۵ هزار نسخه چاپ سنگی در این کتابخانه نگهداری می‌شود. اولین قرآن تاریخ‌دار مجموعه کتابخانه، متعلق به سال ۳۲۷ ه‍.ق است. دو نسخه قدیمی دیگر که در سال‌های ۳۸۳ و ۳۹۳ ه‍.ق به ترتیب از جانب ابن‌سیمجور و ابن‌کثیر وقف این کتابخانه شده‌اند، دیگر آثار پرقدمت قرآنی این مجموعه است. تعداد اسناد نگهداری شده در مرکز اسناد آستان قدس رضوی را نزدیک به ۱۴ میلیون برگ سند مکتوب و ۱۰۸ هزار عکس، نگاتیو، اسلاید، کنتاک و فایل دیجیتالی عنوان کرده‌اند. غیر از نسخ مکتوب، بیش از ۱۱ میلیون و ۲۲۶ هزار نسخه سی‌دی و منابع غیر مکتوب (الکترونیکی) برای این مجموعه گزارش شده است.

تاریخچه

کتابخانه آستان قدس رضوی از جمله کتابخانه‌های وقفی قدیمی است که تا امروز پابرجا مانده‌است. تاریخ دقیقی از تأسیس کتابخانه رضوی گزارش نشده‌است؛[۲] اما به عقیده برخی، قرائن تاریخی و برخی وقف‌نامه‌ها، تاریخ تأسیس کتابخانه را پس از ۳۲۷ ه‍.ق می‌رساند. بر این اساس، یکی از قدیمی‌ترین موقوفات اهدایی به حرم امام علی بن موسی الرضا که هم‌اکنون در محل کتابخانه نگهداری می‌شود، قرآنی خطی اهدایی از جانب کشواد بن املاس، حکمران وقت اصفهان، مربوط به سال ۳۲۷ ه‍.ق است.[۳][۴] اولین سندی که از وجود کتابخانه در حرم امام رضا یاد کرده‌است، وقف‌نامه کتاب غایةالاصول است که در آن به عبارت «خزانة الکتاب» تصریح شده‌است. این سند متعلق به سال ۸۲۵ ه‍.ق است و گواهی می‌دهد در قرن نهم، کتابخانه‌ای در حرم دایر بوده‌است.[۵]

کوچ شیعیان، اجتماع علماء، فرهیختگان و طلاب و تأسیس حوزه‌های علمیه، از جمله عوامل ایجاد و توسعهٔ کتابخانه در کنار حرم امام رضا عنوان شده‌است. به مرور زمان، سنت وقف کتاب‌ها به آستان قدس رایج شد و همین امر سبب شد تا در حرم امام رضا، کتابخانه‌ای مستقل، با هدف نگهداری کتاب‌ها تأسیس شود. از این مکان با عنوان قرائت‌خانه یاد شده‌است. مکان این قرائت‌خانه در نزدیکی مسجد بالاسر بود.[۶]

از این کتابخانه در منابع تاریخی با نام‌های مختلفی از جمله «قرآن‌خانهٔ حضرت»، «کتابخانهٔ مبارکهٔ آستانهٔ مقدسه»، «کتابخانهٔ مشهد رضا»، «کتابخانهٔ مقدسهٔ روضهٔ مرضیهٔ رضویه» و «کتابخانهٔ مبارکهٔ رضویه» یاد کرده‌اند.[۷] نام «کتابخانهٔ سرکار فیض آثار» و «کتابخانه حضرت» از نام‌هایی است که در عصر قاجار به این مکان اشاره می‌کرد.[۸]

در دوره صفویه

به‌طور کلی، تا پیش از سال ۹۹۵، اطلاعات زیادی از کتابخانه آستان قدس وجود ندارد.[۹] در دورهٔ شاه اسماعیل صفوی و شاه طهماسب، برخی کتاب‌ها و وقف‌نامه‌های مندرج در حاشیه کتاب‌ها، از وجود کتابخانه‌ای با عبارت «خزانةالکتب» نام برده‌اند.[۱۰][۱۱] شاه طهماسب، حرم و موقوفات آن را به یک نهاد دولتی تبدیل کرد و خود را به عنوان سلطان، بر ریاست آن گمارد و متولیانی را برای انجام امور مربوط به حرم گمارد.[۱۲] با فرمان شاه طهماسب، دوست‌محمد حسینی استرآبادی، از اندیشمندان به‌نام صفوی، کتابداری کتابخانهٔ آستان قدس را بر عهده گرفت و اختیاراتی در حد رئیس به او واگذار شد و فرزندان وی در سال‌های بعد، عهده‌دار سمت کتابداری کتابخانه شدند.[۱۳]

گزارش شده‌است که در حمله ازبک‌ها به سال ۹۹۸ ه‍. ق، کتابخانه حرم غارت شد.[۱۴] شاه‌عباس صفوی و شیخ بهایی، کتاب‌ها و مصحف‌هایی را که توسط ازبکان به تاراج رفته بود، جمع‌آوری کرده و به کتابخانهٔ آستان قدس برگرداندند. همچنین با اهدای نسخه‌هایی توسط خود شاه و شیخ، کتابخانه جدیدی در حرم تأسیس شد.[۱۵] گزارش شده‌است که در سال ۱۰۰۹ ه‍.ق یا ۱۰۱۰ ه‍.ق و همزمان با سفر شاه‌عباس به مشهد،[۱۶] چندین قرآن خطی که بعضاً منسوب به امامان شیعه بودند وقف کتابخانه شدند.[۱۷] در همین دوره مشاغلی چون صحاف، مصحح، کاتب و کلیددار در کتابخانه آستان قدس شکل گرفتند که امور مربوط به مرمت و تصحیح قرآن‌ها و کتاب‌ها و سایر امور مربوط به کتابخانه را انجام می‌دادند.[۱۸] مرمت کاری نسخه‌های قدیمی در کتابخانه آستان قدس، مطابق اسناد تاریخی موجود در همین کتابخانه، نزدیک به ۵۰۰ سال قدمت داشته و به دوره صفویه بازمی‌گردد.[۱۹] بر اساس اسناد موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، اولین فهرست کتابخانه در سال ۱۰۱۰ ه‍. ق تهیه شد.[۲۰]

در دوره افشاریه و قاجاریه

پس از پایان حکمرانی صفویان بر ایران و آغاز دورهٔ افشاری، نادرشاه برای توسعه کتابخانه، حدود هفتصد جلد کتاب را از کتابخانهٔ سلطنتی اصفهان وقف کتابخانهٔ آستان کرد.[۲۱] این کتابخانه در دوره افشار فعال بود و در طومار موسوم به طومار علی‌شاه اسامی کارکنان این کتابخانه با ذکر حقوق و شغلشان گزارش شده‌است.[۲۲]

بعدها در دوره قاجار تغییر و تحولات اساسی در کتابخانه به وجود آمد. از دورهٔ ناصرالدین شاه، تغییراتی در ساختار و شرح وظایف مشاغل قدیم کتابخانه شکل گرفت که از جمله آنها، تعیین رئیس برای اداره کتابخانه بود. در اواخر دوره قاجار، القاب تشریفاتی بسیاری در کتابخانه پدید آمد که برخی از آنها تنها برای دریافت حقوق از کتابخانه تأسیس شده بودند. در این دوره، قرآن‌ها از کتاب‌ها مجزا شدند و دو ساختمان به کتابخانه اختصاص یافت. ناصرالدین شاه در هر دو سفر خود به مشهد، از کتابخانه بازدید و دستوراتی از قبیل جداسازی قرآن‌های خطی از کتاب‌ها را صادر کرد.[۲۳] در سال‌های پایان دوره قاجار، به سال ۱۳۴۳ ه‍.ق مصادف با ۱۳۰۳ ه‍. ش، کمیسیونی در آستان قدس تشکیل شد تا اصلاحاتی در امور کتابخانه از جمله تدوین نظام‌نامه برای ادارهٔ امور کتابخانه، انجام گیرد.[۲۴] در این دوره، شغلی با عنوان ضابط اسناد در اداره کتابخانه تأسیس شد تا به نگهداری اسناد اهتمام ویژه‌ای بدهد.[۲۵] در دوره قاجار، کتابخانه توسعه بیشتری یافت و از قرائت‌خانه جدا شد. تشکیل دو کتابخانه جدا به نام‌های «کتابخانه ایوان طلا» و «کتابخانه جدید» برای نگهداری نسخ نفیس و کتاب‌های جدید، از اقدامات دوره تولیت میرزا سیف‌الدوله بود. کتابخانه ایوان طلا در ایوان طلای نادری مستقر بود کتابخانه جدید به قسمت غربی مدرسه علینقی میرزا منتقل شد.[۲۶]

در دوره پهلوی و جمهوری اسلامی

در سال ۱۳۱۶ ه‍.ش مقدماتی برای ساخت صحن موزه در فضای جنوب شرقی حرم انجام گرفت. بنا شد تا در این صحن، موزه و کتابخانه‌ای جدید تأسیس شود. پس از ۸ سال کار عمرانی، در نهایت در سال ۱۳۲۴ ساختمان جدیدی برای کتابخانه در حرم احداث شد.[۲۷] این کتابخانه در سال ۱۳۳۴ به امکانات و تجهیزات جدیدی مجهز شد.[۲۸] در سال ۱۳۴۲ ه‍.ش تمام ساختمان برچیده شد و صحن موزه گسترش یافت و ساختمان جدیدی در سمت شرق صحن احداث شد. در سال ۱۳۵۳ ه‍.ش ساختمان جدیدی در ضلع شرقی حرم ساخته شد که ۱۰ هزار متر زیربنا در ۵ طبقه بود.[۲۹]

در سال ۱۳۳۲ ه‍. ش، کتابخانه مسجد گوهرشاد در حرم امام رضا توسط سعید طباطبایی نایینی ساخته شد و تعداد ۵ هزار جلد کتاب چاپی و خطی توسط او به کتابخانه اهدا شد. در تاریخ ۱۳۵۱ ه‍.ش تعداد کتاب‌های این کتابخانه ۸۲۰۰ جلد توصیف شده‌است.[۳۰] در سال ۱۳۶۸ ه‍. ش، ساختمان جدیدی با مساحت ۱۲۰۰ مترمربع در بست شیخ بهایی حرم احداث و کتابخانه گوهرشاد به آنجا منتقل شد.[۳۱]

در سال ۱۳۶۰ ه‍.ش کلنگ ساخت کتابخانه‌ای مستقل در حرم امام رضا زده شد. سرآخر در سال ۱۳۷۲ کارهای عمرانی کتابخانه جدید تکمیل و در اواسط سال ۱۳۷۳، از ساختمان جدید بهره‌برداری شد.[۳۲] این کتابخانه به صورت رسمی توسط رئیس‌جمهور وقت ایران در سال ۱۳۷۴ ه‍.ش افتتاح گردید.[۳۳] در طرح توسعه دیگری که در ساختمان به اجرا درآمد، سعی شد تا ظرفیت مجموعه مخازن کتابخانه توسعه یابد، در همین خصوص مخزن جدیدی در ۳ طبقه، شامل مخازن کتب چاپی، کتب خطی، اسناد و قرنطینه کتاب‌های اهدایی و … طراحی و ساخته شد. سرآخر مخازن جدید کتابخانه با وسعت ۹ هزار مترمربع و ظرفیت نگهداری ۱۰ میلیون منبع مطالعاتی، برای محافظت از میراث مکتوب در این مجموعه در ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۱ ه‍.ش افتتاح شد.[۳۴]

ساختمان

ساختمان این کتابخانه، مجموعاً شش مرتبه در حرم جابه‌جا شد. مکان‌های سابق این کتابخانه، به ترتیب تاریخ، مسجد بالاسر، بالای کفشداری شماره ۱۰، در صحن موزه (پهلوی سابق)، تالار آینه، و کنار درِ قسمت شرقی موزه بود. امروزه ساختمان کتابخانه در بین ضلع خیابان شیرازی و طبرسی در صحن انقلاب قرار گرفته‌است.[۳۵] ساختمان تازه تأسیس کتابخانه که در نیمه سال ۱۳۷۳ ه‍. ش به بهره‌برداری رسید، با ۲۸٫۸۰۰ مترمربع وسعت، در سه طبقه ساخته شده‌است.[۳۶] معماری این بنا ترکیبی از کارهای دورهٔ قبل از ایلخانی، صفوی و قاجار تا معماری امروزی موجود در حرم امام رضاست. در و دیوار، سقف، آمفی‌تئاتر، نمازخانه و مسجد چوبی و سالن قدس، نمونه‌ای از هنرهای مختلف از جمله کارهای دستی، خطاطی، گچ‌بری و مقرنس‌کاری است. واعظ طبسی، تولیت وقت آستان قدس رضوی در زمان تکمیل ساختمان جدید، کیفیت و هنر آن را چنین توصیف کرد که: «ساختیم تا بماند».[۳۷]

ساختار اداری

امروزه کتابخانه حرم امام رضا با نام رسمی «کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی» ذیل ساختار «سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی» فعال است. این کتابخانه از بخش‌های مختلفی تشکیل شده‌است که هر کدام، وظایف خاص خود را داشته‌اند:

کتابخانه عمومی و تخصصی

 
درب ورودی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

کتابخانهٔ عمومی از زیر مجموعه‌های معاونت کتابخانه‌ها، دارای قسمت‌های مختلفی از جمله مخزن و آرشیو کتاب‌های چاپی، بخش عضویت، واحد ترویج مطالعه، تالارهای مطالعه قفسه باز آقایان و بانوان، بخش امانت کتاب آقایان و بانوان، تالارهای مطالعه و گردش کتاب جوانان و نوجوانان، تالار امانت مواد سمعی و بصری، تالار اینترنت و واحد کپی است.[۳۸] عضویت بخش کتابخانه عمومی، به صورت مجازی صورت می‌گیرد. بخش امانت منابع سمعی و بصری کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس رضوی در سال ۱۳۷۴ ه‍.ش به عنوان بخشی از این کتابخانه، راه‌اندازی شده‌است.[۳۹]

کتابخانه‌های تخصصی این مجموعه از دههٔ ۱۳۸۰ ایجاد شد. هدف این مجموعه، ایجاد دسترسی راحت‌تر به منابع تخصصی برای پژوهشگران بود. مجموعه‌های تخصصی کتابخانه آستان قدس رضوی عبارتند از: کتابخانهٔ تخصصی علوم قرآن و حدیث، کتابخانهٔ تخصصی امام رضا، کتابخانهٔ تخصصی اهل‌بیت (کتابخانهٔ جامع گوهرشاد)، کتابخانهٔ تخصصی ادبیات، تالار کتاب‌های خارجی و کتابخانهٔ تخصصی جغرافیا.[۴۰]

در مجموعه کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ۱۰ کتابخانه تخصصی وجود دارد. یکی از خدمات تخصصی این مجموعه، تالار محققان است که برای استفاده استادان دانشگاه و هیئت علمی، پژوهشگران، مؤلفان، مخترعان و دانشجویان مقاطع تحصیلی کارشناسی ارشد در نظر گرفته شده‌است. دسترسی به منابع مرجع، پایان‌نامه‌ها، دیگر کتابخانه‌های آنلاین و مشاوران پژوهشی در نگارش پایان‌نامه از ویژگی‌های این تالار تخصصی عنوان شده‌است.[۴۱]

مرکز نسخ خطی و اداره حفاظت و مرمت

مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی از سال ۱۳۵۱ ه‍.ش با تهیه میکروفیلم شروع به فعالیت کرد. وظیفه این مجموعه، تهیه، نگهداری و فهرست‌نگاری کتاب‌های خطی و چاپ‌سنگی است. این مجموعه، از سال ۱۳۹۱ ه‍. ش، به صورت رایگان، نسخه‌های خطی و چاپ‌سنگی کتابخانه‌های دیگر را دیجیتال‌سازی می‌کند و در این موضوع، توانسته‌است تا کتابخانه‌های حرم شاه‌چراغ، کتابخانه‌های خوانسار، لار، کاشان، اصفهان، بیرجند و دانشگاه فرودسی مشهد را دیجیتال‌سازی نماید. این مرکز از تمام کتاب‌های دیجیتال سازی شده دیگر کتابخانه‌ها، یک نسخه را در ساختمان مرکزی خود نگهداری می‌کند.[۴۲]

وظیفه نگهداری و مرمت آثار نفیس این مجموعه، برعهده مرکز نسخ خطی است.[۴۳] در سال ۱۳۸۲ ه‍.ش بخش صحافی کتابخانه و بخش مرمت آثار موزه، با هم ادغام و سبب تشکیل «ادارهٔ حفاظت و مرمت آثار فرهنگی آستان قدس رضوی» شد. وظیفه این اداره، حفظ، نگهداری، پاکسازی و ترمیم نفایس موزه و کتابخانه است.[۴۴]

مرکز اسناد و مطبوعات

آستان قدس رضوی، اسناد بسیاری اعم از وقف‌نامه‌ها اسناد اداری و صورت خرج‌های خود را از دوره صفویه به بعد، نگهداری و حفظ می‌کند. وجود تعداد زیاد این اسناد سبب شد تا اداره‌ای مجزا برای نگهداری آنها در ذیل کتابخانه آستان قدس رضوی تدارک شود. اداره اسناد در ابتدا به سال ۱۳۷۶ تأسیس شد و در سال ۱۳۸۱ عنوان اسناد در نام رسمی کتابخانه چنین آمد: «سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی». در همین سال اداره اسناد، مستقل از اداره کتابخانه شد و عنوان «مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس» را به خود گرفت. در نتیجه این تحولات، دو اداره اسناد و مطبوعات شکل گرفتند.[۴۵]

نگهداری اسناد در این مجموعه بر عهده اداره اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی است.[۴۶] دیگر وظایف اداره اسناد، طبقه‌بندی، ارزشیابی، نمایه‌سازی، فهرست‌نویسی، انجام کارهای تحقیقاتی بر روی اسناد، اطلاع‌رسانی، حفظ تاریخ شفاهی از طریق مصاحبه، ماندگاری اماکن تاریخی به تهیه فیلم و عکس و ارائه خدمات به محققان در زمینه اسناد است. در همین خصوص، این اداره از بخش‌های مختلفی از جمله ارزشیابی و پیش آرشیو، آماده‌سازی و طبقه‌بندی اسناد، مخزن اسناد، نمایه‌سازی و مستندسازی اسناد، اسناد دیداری و شنیداری، تاریخ شفاهی و بخش پژوهش و مطالعات اسناد تشکیل شده‌است.[۴۷]

اداره مطبوعات مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، یکی از مجموعه‌های وسیع در زیرمجموعه‌های اداری کتابخانه مرکزی است. این بخش نگهداری و آرشیو مطبوعات را برعهده دارد. قدیمی‌ترین اثر در این مجموعه، نخستین روزنامه چاپ شده در ایران است. این اداره بزرگ‌ترین مرکز آرشیو مطبوعات در ایران از نظر تعداد، آمار و ارقام عناوین مطبوعاتی است. این اداره از سال ۱۳۵۹ ه‍.ش به منظور نظم در آرشیو، شکل گرفت. این اداره وظیفه دارد تا نشریات و مطبوعات شهری، استانی و کشوری، خبرنامه‌ها، نشریات دانشجویی، مسجدی و دانش‌آموزی، نشریات الکترونیکی، کتاب‌های مطبوعاتی، و بریده‌های جراید، سالنامه، تقویم و دیگر نشریات در زبان‌های مختلف را گردآوری و نگهداری نماید.[۴۸][۴۹]

روابط عمومی و امور بین‌الملل

«روابط عمومی و امور بین‌الملل» دیگر زیربخش مجموعه کتابخانه مرکزی آستان قدس است.[۵۰][۵۱] این سازمان وظیفه دارد با تبلیغات و اقدامات رسانه‌ای، تعاملات داخلی و خارجی و برگزاری برنامه‌های فرهنگی بین این سازمان و قشرهای گوناگون مردم، روابط فرهنگی ایجاد می‌کند.[۵۲][۵۳] برگزاری سمینارها، همایش‌ها، گردهمایی‌ها و جذب و شناسایی اندیشمندان و تقدیر از آنان از جمله وظایف این اداره است. گسترش روابط بین‌المللی و ایجاد تفاهم‌نامه با دیگر نهادها از جمله وظایف بخش بین‌الملل این سازمان است.[۵۴] یکی از شاخص ترین فعالیت های رسانه ای سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد، حمایت و اهتمام به تولید مجموعه مستند میراثی از سناباد است.[۵۵]

میراث مکتوب

در این کتابخانه بیش از ۴ میلیون کتاب چاپی و بیش از ۱۴۷ هزار نسخه سمعی-بصری نگهداری می‌شود.[۵۶] بخش مخزن چاپی و آرشیو کتابخانه، مهم‌ترین قسمت کتابخانهٔ مرکزی است که بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار نسخه کتاب دارد. مخزن، دارای مجموعهٔ منحصر به فرد از کتاب‌های چاپ سربی قدیم، کتاب‌های درسی قدیم از دارالفنون تا قبل از انقلاب ۱۳۵۷، نفایس هنری، مجموعه قرآن‌های چاپی و … است.

نسخه‌های نفیس

تعداد نسخه‌های خطی این مجموعه تا پایان سال ۱۴۰۱ شمسی را ۱۰۶ هزار نسخه عنوان شده‌است.[۵۷] این کتابخانه همچنین دارای ۶۵ هزار نسخه چاپ سنگی است.[۵۸] رئیس این کتابخانه مجموع تعداد نسخ خطی و سنگی این کتابخانه تا سال ۱۴۰۱ را ۱۷۶ هزار نسخه عنوان کرده‌است.[۵۹] از این میان بیش از ۲٫۲۰۰ نسخه قرآن خطی نفیس به خط کوفی و ثلث در این مجموعه نگهداری می‌شود.[۶۰]

اولین قرآن تاریخ‌دار مجموعه کتابخانه، متعلق به سال ۳۲۷ ه‍.ق است. دو نسخه قدیمی دیگر که در سال‌های ۳۸۳ و ۳۹۳ ه‍.ق به ترتیب از جانب ابن‌سیمجور و ابن‌کثیر وقف این کتابخانه شده‌اند، دیگر آثار پرقدمت قرآنی این مجموعه است.[۶۱] یکی دیگر از قرآن‌های نگهداری شده در این کتابخانه، متعلق به سال‌های بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ ه‍.ق است که به قرآن قدس شهرت دارد. این نسخه، قدیمی‌ترین قرآن مترجم جهان است که به زبان فارسی ترجمه شده‌است.[۶۲] بنابر گزارش‌ها از تمام امامان شیعه جز امام دوازده‌هم آنان، نسخه‌های خطی قرآنی در این کتابخانه نگهداری می‌شود.[۶۳] در این مجموعه آثاری از خطاطی‌های عثمان بن حسین وراق غزنوی نیز نگهداری می‌شود.[۶۴]

شرح دیوان تمیم بن مقیل به سال ۳۸۰ ه‍.ق شرح تدبیر الصحه به سال ۳۹۶ ه‍. ق، اولین صحیفه سجادیه به سال ۴۱۶ ه‍.ق و قرآن بایسنقری در دوره تیموری، از جمله نفایس این مجموعه به‌شمار می‌رود. از مهم‌ترین ویژگی‌های مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی، وقفی بودن بیشتر کتاب‌های خطی این مرکز است که تا زمان حال به صورت پیوسته توسط طبقات مختلف اجتماعی مانند: شاهان و شاهزادگان، دیوانیان، دانشمندان، علما و مردم عادی وقف شده‌است. از آثار این مرکز، قرآن‌های خطی نگاشته شده روی پوست آهو است که ثبت حافظهٔ ملی و ثبت میراث فرهنگی شده‌است.

سندها

تعداد اسناد نگهداری شده در مرکز اسناد آستان قدس رضوی را نزدیک به ۱۴ میلیون برگ سند مکتوب[۶۵][۶۶] و ۱۰۸ هزار عکس، نگاتیو، اسلاید، کنتاک و فایل دیجیتالی عنوان کرده‌اند.[۶۷] همچنین در این آرشیو، ۲۲ هزار ساعت تاریخ شفاهی بایگانی شده‌است.[۶۸] از این میان تنها ۳۰۰ هزار سند مربوط به اسناد اداری باقی مانده از دوران صفویه به بعد است[۶۹] که بالغ بر ۷۰ هزار برگ سند از دورهٔ صفوی و ۳۳ هزار برگ مربوط به دوره افشاریه است.[۷۰] کتابخانه آستان قدس به جهت رسم‌الخط‌ها خاص بعضی از این اسناد، بازنویسی آنها را در دستور کار دارد.[۷۱] گزارش شده‌است که بیش از ۲ هزار برگ سند از اسناد نگهداری شده در این مرکز، مربوط به مسجد جامع گوهرشاد است که ۱۵۰ برگ سند مربوط به دوره قاجار، ۸۰۰ برگ سند مربوط به دوره افشار و ۵۰۰ برگ سند مربوط به دوره قاجار است.[۷۲] علاه بر اسناد مکتوب، بیش از ۱۶ هزار قطعه عکس قدیمی از حرم امام رضا و علما و رجال سیاسی مربوط به حرم، در این مجموعه نگهداری می‌شود.[۷۳] مجموعهٔ از اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی که ارزش بالایی داشته‌اند، به ثبت حافظهٔ ملی یونسکو رسیده‌اند.[۷۴]

نشریه‌ها

منابع آرشیو مطبوعات سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی شامل مجله، روزنامه، سالنما و سالنامه‌ها، نشریات دانشگاهی، نشریات دانشجویی، نشریات الکترونیکی، خبرنامه‌ها، نشریات تجربی مانند نشریات دانش آموزی و نشریات مساجد، شب‌نامه‌ها، کتاب‌های مطبوعاتی و بریده‌های جراید است. این نشریات به زبان‌های فارسی، انگلیسی، عربی و اردو هستند.[۷۵]

در اداره مطبوعات، از نخستین شمارهٔ وقایع اتفاقیه (اولین روزنامهٔ منتشر شده در ایران) تا نشریات دورهٔ معاصر، بایگانی شده‌است.[۷۶] وسعت آثار این مرکز را بالغ بر ۲۸ هزار عنوان مجله، روزنامه و سالنامه؛ شامل نزدیک به ۲ میلیون نسخه به زبان‌های فارسی، عربی، لاتین است. این نشریات در چند دسته‌بندی شامل مجلات فارسی، عربی و اردو؛ روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌ها؛ سالنامه‌ها؛ نشریات لاتین؛ مجموعه مطبوعاتی محمد گلبن؛ مجموعه فرید قاسمی؛ نشریات دانشجویی؛ نشریات الکترونیکی و نشریات دیجیتال آرشیو شده‌اند. قدیمی‌ترین مجله فارسی نگهداری شده در این مجموعه، مجله فلاحت مظفری است که در سال ۱۳۱۸ ه‍.ق منتشر شده‌است. قدیمی‌ترین سالنامه این مجموعه، متعلق به سال ۱۲۹۰ ه‍.ق است. مهم‌ترین مجموعه‌های نگهداری شده در این مجموعه عبارتند از: به روزنامه وقایع اتفاقیه، سالنامه ایران، نشریهٔ فرانسوی زبان اکودو پرس،[۷۷] روزنامهٔ علمیه دولت علیّه ایران، نشریهٔ وقایع عدلیه، نشریهٔ دانش، حبل المتین کلکته، نشریه الاسلام، روزنامهٔ ملانصرالدین، روزنامهٔ صور اسرافیل، الکمال، کاغذ اخبار.

منابع الکترونیکی

غیر از نسخ مکتوب، بیش از ۱۱ میلیون و ۲۲۶ هزار نسخه سی‌دی و منابع غیر مکتوب (الکترونیکی) برای این مجموعه گزارش شده‌است.[۷۸] تا سال ۱۳۹۸ ه‍. ش، بیش از ۶۵ هزار حلقه سی‌دی در این کتابخانه نگهداری می‌شد. این مجموعه در سال ۱۳۹۰ ه‍.ش به صورت تفکیک شده بین نوجوانان و بزرگسالان ارائه خدمات می‌دهد.[۷۹] این مرکز تا سال ۱۳۹۳ ه‍. ش، بیش از ۱۷۶ هزار کتاب خطی را دیجیتال‌سازی کرده‌است.[۸۰] در این مجموعه بیش از ۵۶۵ هزار نسخه الکترونیکی از مجلات نیز نگهداری می‌شود که از این میان ۱۰ هزار نسخه از مجلات، تنها نسخه دیجیتال داشته و نسخه چاپی آنها در دسترس نیست.[۸۱]

کتابخانه دیجیتال

پیشنهاد تأسیس کتابخانه‌ای دیجیتال در کنار کتابخانه بزرگ آستان قدس رضوی، در سال ۱۳۸۰ ه‍.ش توسط مشاور علمی سازمان کتابخانه‌های آستان قدس مطرح شد. این کتابخانه، در سال ۱۳۸۳ ه‍.ش با بهره‌گیری از ۳۵ منبع خارجی و ۶ منبع داخلی آغاز به کار کرد.[۸۲][۸۳] بر اساس گزارش‌ها در سال ۱۴۰۲ ه‍. ش، مجموعه منابع این کتابخانه بالغ بر ۱۸۵ میلیون منبع دیجیتال بوده‌است.[۸۴] یکی از رسالت‌های این کتابخانه، تأسیس پایگاه‌های موضوعی و تخصصی به شکل متمرکز عنوان شده‌است. این کتابخانه در طول دوره‌های متمادی، دچار تحولات در زمینه ارائه خدمات و بروزرسانی بوده‌است.[۸۵] در سال ۱۳۹۹، از کتابخانه نشریات دیجیتال نیز رونمایی شد. در بدو رونمایی از این کتابخانه، ۴۸۰ عنوان نشریه در دسترس قرار گرفت.[۸۶]

یکی از اقدامات کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، که با هدف دسترس‌پذیر کردن منابع دیجیتال در سایر کتابخانه‌ها صورت گرفته‌است، ایجاد ایستگاه مطالعهٔ دیجیتال در کتابخانه‌های زیرمجموعه خود و همچنین دیگر مناطق دورافتاده بوده‌است. در این راستا ایستگاه‌های متعددی در شهرهای مشهد، طبس، کاشمر و چند شهر دیگر راه‌اندازی شده‌است.[۸۷]

وسعت و اهمیت

جایگاه در میان کتابخانه‌های

کتابخانه آستان قدس رضوی، یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین کتابخانه‌های جهان اسلام است.[۸۸] گفته شده‌است که کتابخانه آستان قدس رضوی، بزرگ‌ترین دارندهٔ نسخه‌های چاپ سنگی در ایران است و دارای قدیمی‌ترین قرآن‌های خطی در دنیا به‌شمار می‌رود.[۸۹]

از کتابخانه آستان قدس به عنوان بزرگ‌ترین آرشیو نشریات ایران، بزرگ‌ترین آرشیو نشریات دیجیتال در ایران و بزرگ‌ترین کتابخانه تخصصی مطبوعات در ایران یاد شده‌است.[۹۰] مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، دارای بزرگ‌ترین آرشیو تاریخ شفاهی شهری در خراسان و قدیمی‌ترین سند آرشیوی در ایران را در اختیار دارد.[۹۱]

اهمیت

به گفته نورالدین سنابادی، از پژوهشگران تاریخ شفاهی در ایران، پایگاه داده‌های آموزشی آزاد آمریکا (OEDB)، کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس رضوی را به عنوان هفتمین کتابخانه در میان بیست کتابخانهٔ معتبر دنیا که در تغییر جهان نقش داشته‌اند، نام برده‌است. به عقیده سنابادی، این کتابخانه سهم به سزایی در حفظ و نگهداری میراث اسلامی داشته‌است.[۹۲]

مخاطبان و اعضاء

بر اساس آمار سال ۱۳۹۶ ه‍.ش این کتابخانه میزبان بیش از ۸ میلیون نفر به صورت سالانه بوده‌است.[۹۳] سید جلال حسینی، رئیس کتابخانه آستان قدس در سال ۱۴۰۱ ه‍.ش اعلام کرد که این کتابخانه بیش از ۴۰ میلیون مخاطب از ۱۲۷ کشور دنیا را میزبانی می‌کند.[۹۴] تعداد اعضاء این کتابخانه را ۵۶۰ هزار نفر گزارش کرده‌اند.[۹۵]

واقفان کتابخانه

در طول تاریخ چندصد ساله کتابخانه آستان قدس رضوی، افراد بسیاری به عنوان واقف، آثار ارزشمندی را به این کتابخانه اهدا کرده یا به وقف این سازمان درآورده‌اند. عمده واقفان کتابخانه آستان قدس را شاهان و سلاطین و حاکمان شکل داده‌اند.[۹۶] قدیمی‌ترین واقف این مجموعه به گواهی تاریخ وقف در اسناد موجود، کشواد بن املاس بوده‌است که قرآنی کتابت شده در سال ۳۲۷ ه‍.ق را به این مجموعه اهدا کرده‌است.[۹۷][۹۸] محمد بن ابراهیم بن سمیجور، حاکم خراسان در دورهٔ سامانی، دیگر واقف مشهور در میان واقفان کتابخانه آستان قدس شناخته می‌شود که در سال ۳۸۳ ه‍.ق قرآنی را وقف نمود. ابوالقاسم منصور بن محمد بن کثیر، دیگر واقف قدیمی است که در تاریخ ۳۹۳ ه‍.ق قرآنی خطی را وقف حرم کرد. دیگر قرآن قدیمی این مجموعه به مصحف ابوالبرکات مشهور است و توسط ابوعلی بن حسوله و از جانب ابوالبرکات علی بن حسین رازی، به تاریخ ۴۲۱ ه‍.ق وقف این مجموعه شده‌است.[۹۹][۱۰۰] از دیگر واقفین نسخه‌های نفیس و خطی به این مجموعه، می‌توان به علی بن فضل بن علی حاجی بطرانی اشاره کرد.[۱۰۱]

در قرن‌های ششم و هفتم ه‍. ق، واقفین از میان زنان و مردان بسیاری، کتاب به مجموعه اهدا کرده‌اند. در دوره ایلخانی نیز واقفانی، آثار متعددی به این مجموعه منتقل کرده‌اند. از جمله واقفان دوره ایلخانی می‌توان به حسین بن محمد العاذری، علی نویان بن امیرعلی، صالح بن محمد صانع یزدی، مرتضی بن محمد سمنانی و نورمحمدخان بن امیرمراد علیخان اشاره کرد. در دوره تیموری، شاهان و شاهزادگان تیموری، آثار متعددی را تهیه یا وقف آستان قدس می‌کردند. میرزا نظام‌الملک بن میرزا علی‌خان بیک و همین‌طور ابراهیم سلطان بن شاهرخ از جمله واقفان این دوره تاریخی بود. در سده نهم تا یازدهم ه‍. ق، آثار متعددی از ناحیه هندوستان یا به سبک هندی به مجموعه کتابخانه آستان قدس راه یافت. از واقفان این دوره می‌توان به نورالدین جهانگیر (پادشاه گورکانی هند)، سلطان ابراهیم قطب‌شاه (پادشاه گلکنده دکن) و سلطان عبدالله قطبشاه اشاره کرد.[۱۰۲]

در دوره صفویه، با توجه به تغییر ساختار موقوفات در حرم، آثار متعددی به کتابخانه آستان قدس هدیه یا وقف شد. شاه عباس صفوی در این میان، آثار خطی نفیسی منسوب به امامان اول تا هفتم شیعه را به این کتابخانه اهدا کرد. شاه سلیمان صفوی و سلطان حسین صفوی از درباریان صفوی بودند که آثاری را وقف این کتابخانه کردند.[۱۰۳] شیخ بهایی یکی از بزرگ‌ترین واقفان دوره صفوی است[۱۰۴] که نزدیک به ۴ هزار سند خطی را به این مجموعه اهدا کرده‌است.[۱۰۵] در همین دوره (در سال ۱۰۶۷ ه‍.ق) از وقف بیش از ۴۰۰ نسخه خطی توسط ابن‌خاتون عاملی یاد شده‌است.[۱۰۶][۱۰۷] در دوره‌های افشاریه و زندیه و قاجار نیز حجم بسیاری از آثار از جانب سلاطین به این مجموعه اهدا شد. فتحعلی شاه قاجار و فرزندانش، مشیرالدوله، طهماسب میرزا، حشمت‌الدوله، شمس‌الدوله، مویدالدوله، رکن‌الدوله و معتمدالدوله از جمله واقفان این دوره‌های تاریخی بودند.[۱۰۸] در این میان نادرشاه افشار با اهدای ۷۰۰ نسخه خطی، از واقفان عمده این کتابخانه به حساب می‌آید.[۱۰۹] به گزارش منابع، بیشترین نسخ خطی در طول تاریخ کتابخانه را علی خامنه‌ای رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران به این مجموعه اهدا کرده‌است.[۱۱۰]

در میان واقفان کتابخانه آستان قدس، زنان نیز نقش بسزایی داشته‌اند. در میان نسخ خطی قرآنی مترجم، بیش از ۴۹ نسخه را زنان به کتابخانه اهدا کرده‌اند. از مشهورترین زنان واقف کتابخانه می‌توان به ترکان خاتون، فرزند سلطان محمود سلجوقی و ترکان زمرد، دختر سلطان محمود و خواهر سلطان سنجر اشاره کرد.[۱۱۱]

کتابخانه‌های وابسته

تا اوایل خرداد ۱۴۰۲ ه‍. ق، ۶۰ باب کتابخانه در شهرستان‌های ایران[۱۱۲][۱۱۳] و یک باب کتابخانه در شهر لکهنو در هند به عنوان کتابخانه‌های وابستهٔ آستان قدس معرفی شده‌اند.[۱۱۴] علاوه بر کتابخانهٔ مرکزی آستان قدس رضوی در حرم امام رضا، ۲۳ کتابخانه در سطح شهر مشهد و ۱۶ کتابخانه در شهرستان‌ها، ۹ کتابخانهٔ تخصصی و ۱۱ کتابخانهٔ موقوفاتی وابسته به آستان قدس رضوی به صورت رسمی، کتابخانهٔ وابسته به آستان قدس هستند.[۱۱۵] آستان قدس رضوی در شهرهای درگز، قوچان، تربت حیدریه، بیرجند، گناباد، روشناوند و سرخس، دارای کتابخانه‌های تخصصی کودک و نوجوان و در شهرهای شوشتر، کرمانشاه، میبد، بروجرد، اهواز و یزد، دارای ایستگاه کتاب کودک در کتابخانه‌های وابسته تحت پوشش خود است.[۱۱۶]

کتابخانه‌های شهر مشهد
موقعیت جغرافیای نام کتابخانه تاریخ تأسیس

ه‍.ش)

حجم آثار اعضاء

(نفر)

توضیحات
استان شهر یا روستا کتاب

(جلد)

نشریه

(عنوان)

خراسان رضوی مشهد مسجدالرضا ۱۳۶۱ ۵۶٫۰۰۰ ۳۰ ۳۷٫۰۰۰ کتابخانه مسجدالرضا به عنوان شعبه دوم از کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی شناخته می‌شود.[۱۱۷] این کتابخانه در دو ساختمان جداگانه، دارای بخش‌های مختلف از جمله تالار مطالعه قفسه باز، تالار محققان، تالار مرجع، واحد اینترنت و واحد امانت کتاب است. تعداد اعضاء این کتابخانه را ۳۷ هزار نفر عنوان کرده‌اند.[۱۱۸]
مشهد آیت‌الله عباس تربتی ۱۳۶۱ ۴۱٫۰۰۰ ۲۵ ۱۲٫۰۰۰ این کتابخانه ابتدا در یک سالن کوچک در کنار مسجد امام رضا، در نزدیکی آرامگاه خواجه ربیع، تأسیس شد و کتابخانه مسجد امام رضا نام گرفت. از ویژگی‌های این کتابخانه، وجود بیش از هزار نسخه منبع دیداری و شنیداری در مخزن این کتابخانه است.[۱۱۹]
مشهد آیت‌الله مجتبی قزوینی ۱۳۶۷ ۱۰۳٫۰۰۰ ۳۰ ۳۴٫۴۰۰ این کتابخانه در مسجد انصارالمهدی در محله کوی طلاب مشهد تأسیس و به سال ۱۳۶۷ه‍. ش، تحت پوشش کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی درآمد و به کتابخانه انصارالمهدی تغییر نام پیدا کرد. در سال ۱۳۸۰ه‍. ش، ساختمان شماره دو این کتابخانه افتتاح شد و مجدد نام کتابخانه به «آیت الله مجتبی قزوینی» تغییر یافت. در این کتابخانه، ۱۵٫۳۰۰ نسخه منبع دیداری و شنیداری نگهداری می‌شود.[۱۲۰]
مشهد آیت‌الله هاشم قزوینی ۱۳۶۹ ۹۶٫۰۰۰ ۲۵ ۲۵٫۵۰۰ این کتابخانه در محله محمدآباد مشهد قرار دارد. در سال ۱۳۸۵ ه‍. ش، ساختمان دیگری برای این کتابخانه ساخته شد. از ویژگی‌های این کتابخانه، وجود ۱۱ هزار نسخه منابع دیداری و شنیداری در مخزن کتابخانه است.[۱۲۱]
مشهد امام صادق ۱۳۷۰ ۳۷٫۰۰۰ ۲۴ ۱۰٫۰۰۰ این کتابخانه در محل مسجدی با همین نام در خیابان اسرار مشهد قرار دارد. برای این کتابخانه، حدود هزار عنوان منابع دیداری و شنیداری گزارش شده است.[۱۲۲]
مشهد مسجد قبا ۱۳۷۷ ۲۳٫۰۰۰ ۱۲٫۰۰۰ این کتابخانه در محل مسجدی با همین نام در بلوار خیام مشهد تأسیس و شامل تعدادی نشریه است.[۱۲۳]
مشهد مسجد زینبیه ۱۳۷۷ ۳۲٫۰۰۰ ۲۵ ۹٫۰۰۰ این کتابخانه در مسجدی با همین نام در خیابان مطهری مشهد قرار دارد و دارای بخشهای مختلف از جمله تالار مطالعه قفسه باز، واحد امانت، واحد مطبوعات و خدمات اینترنت است.[۱۲۴]
مشهد مسجد پیغمبر اکرم ۱۳۷۷ ۳۰٫۰۰۰ ۲۰ ۱۲٫۰۰۰ این کتابخانه در محل مسجدی با همین نام واقع در رضاشهر مشهد است و دارای بخشهای مختلف از جمله تالار مطالعه قفسه باز، واحد امانت منابع چاپی و منابع دیداری شنیداری، واحد مطبوعات و خدمات اینترنت می‌باشد.[۱۲۵]
مشهد مسجد بزرگ امام رضا ۱۳۷۷ ۲۳٫۰۰۰ ۱۹ ۱۱٫۶۰۰ این کتابخانه در محل مسجد بزرگ امام رضا در محله کوی امیرالمؤمنین مشهد قرار دارد و حدود ۷۰۰ عنوان منابع دیداری و شنیداری را در خود جای داده است.[۱۲۶]
مشهد محمدیه ۱۳۷۷ ۱۹٫۰۰۰ ۱۶ ۹٫۰۰۰ این کتابخانه پس از تأسیس در مسجد محمدیه، به خاطر کمبود جا در سال ۱۳۸۱ ه‍.ش به مسجد جوادالائمه در محله تلگرد مشهد منتقل شد.[۱۲۷]
مشهد مسجد جوادالائمه ۱۳۷۸ ۱۹٫۰۰۰ ۸٫۰۰۰ این کتابخانه در محل مسجد جوادالائمه در محله وکیل‌آباد مشهد قرار دارد و تعدادی نشریه ادواری را در خود جای داده است.[۱۲۸]
مشهد امام رضا ۱۳۷۹ ۳۴٫۰۰۰ ۲۰ ۱۱٫۰۰۰ این کتابخانه را تولیت وقت آستان قدس رضوی در ضمن یک حسینیه در خیابان هاشمی‌نژاد مشهد تأسیس کرده است. این کتابخانه حدود ۵ هزار منابع دیداری و شنیداری در خود جای داده است.[۱۲۹]
مشهد امام سجاد ۱۳۸۳ ۱۴٫۰۰۰ ۱۰ ۶٫۵۰۰ این کتابخانه در مسجد امام سجاد قرار دارد و از سال ۱۳۸۴ ه‍.ش خدمات این کتابخانه مختص آقایان شده است. از ویژگی‌های این کتابخانه، جایگیری حدود ۶۰۰ عنوان منابع دیداری و شنیداری در مخزن کتابخانه است.[۱۳۰]
مشهد مجتمع ثامن الائمه ۱۳۸۴ ۷٫۰۰۰ این کتابخانه در مجتمعی مسکونی به همین نام توسط آستان قدس رضوی تأسیس شده است و مراجعان آن تماماً از ساکنین همان شهرک مسکونی هستند.[۱۳۱]
مشهد سیار و تلفنی ۱۳۷۷ ۳٫۵ میلیون این کتابخانه به اساتید دانشگاه، پژوهشگران و محققان و معلولانی که نمی‌توانند به صورت حضوری به کتابخانه مراجعه داشته باشند خدمات ارسال کتاب به درب منزل را انجام می‌دهد. پشتوانه این کتابخانه مخزن اصلی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی است.[۱۳۲] در حال حاضر تعداد اعضای فعال این کتابخانه حدود ۸۳۰ عضو (حقیقی و حقوقی) عنوان شده‌اند.[۱۳۳]
مشهد گویای رضوی (ویژه نابینایان) ۱۳۸۳ ۱۳٫۰۰۰ ۲۶۰ کتابخانه گویای رضوی در محل کتابخانه آیت‌الله مجتبی قزوینی قرار دارد. خدماتی چون تهیه کتاب‌های گویا در موضوعات و قالب‌های متنوع و ارائه آنان به اعضای نابینا در سراسر کشور از وظایف و اقدامات این کتابخانه عنوان شده است.[۱۳۴]
مشهد امام رضا ۱۳۹۶ ۱۱٫۴۹۷ ۲۰ ۱٫۱۰۰ این کتابخانه در مسجد غدیر باباعلی واقع شده است و دارای بخشهای مختلف از جمله تالار مطالعه قفسه باز، ایستگاه کودک و واحد مطبوعات می‌باشد. در این کتابخانه علاوه بر کتاب‌های درون قفسه، ۲۵۰۰ جلد کتاب درسی نیز وجود دارد.[۱۳۵]
مشهد امام جعفر صادق ۱۳۹۶ ۸٫۱۳۰ ۹۰۰ محل این کتابخانه در وکیل‌آباد مشهد است. این کتابخانه دارای تعدادی نشریه ادواری می‌باشد.[۱۳۶]
رضویه حضرت معصومه ۱۴۰۰ ۶٫۰۰۰ این کتابخانه در فضای بالغ بر ۲۵۰ مترمربع ساخته شده است و دارای امکاناتی چون ایستگاه کودک می‌باشد.[۱۳۷]
مشهد مجتمع فرهنگی و هنری امام خمینی ۱۳۷۹ ۴۰٫۰۰۰ ۲۰ ۲۰٫۲۰۰ مجتمع فرهنگی هنری امام خمینی با همکاری دو مؤسسه «سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد» و «مرکز آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی» در مجموعه خواجه ربیع مشهد تأسیس شده است. در سال ۱۳۹۸ کتابخانه تخصصی کودک در این مکان تأسیس شد.[۱۳۸]
مشهد مسجد پنج تن ۱۴۰۰ ۶٫۰۰۰ این کتابخانه در خیابان بهشتی مشهد و در فضایی بالغ بر ۱۵۰ مترمربع راه اندازی شده است.[۱۳۹]
مشهد مسجد امیرالمؤمنین ۱۳۹۸ ۴٫۰۰۰ ۶ ۳۰۰ این کتابخانه در حاشیه شهر مشهد قرار دارد در ساختمانی با متراژ ۴۰۰ مترمربع در طبقه فوقانی مسجد امیرالمؤمنین واقع شده است.[۱۴۰]
مشهد تخصصی کودک ۱۳۹۸ آستان قدس رضوی، اولین کتابخانه تخصصی کودک در مشهد را در محل مجتمع فرهنگی امام خمینی در فضایی بالغ بر ۱۰۰ مترمربع و به صورت تخصصی برای گروه سنی ۳ تا ۱۰ سال تأسیس نمود.[۱۴۱]
سرخس فرهنگسرای بزرگ امام رضا ۱۳۸۹ ۴۲٫۰۰۰ ۱۵ ۱۱٫۰۰۰ این فرهنگسرا و کتابخانه، در زمینی به مساحت ۲٫۶۰۰ مترمربع و در یک طبقه، ساخته شد. در این کتابخانه حدود ۳۳۰۰ عنوان سی دی نگهداری می‌شود.[۱۴۲]
درگز امام رضا ۱۳۸۹ ۳۲٫۵۰۰ ۱۷ ۱۰٫۰۰۰ این کتابخانه در ضمن مجتمع فرهنگی در زمینی به مساحت ۱۸۵۰ مترمربع، در چهار طبقه تأسیس شده است. در این کتابخانه ۳۵۰۰ عنوان لوح فشره نگهداری می‌شود. کتابخانه تخصصی کودک از ویژگی‌های این کتابخانه است.[۱۴۳]
قوچان امام رضا ۱۳۸۹ ۴۷٫۵۰۰ ۲۹ ۱۸٫۰۰۰ این کتابخانه در ضمن یک مجتمع فرهنگی، در زمینی به مساحت ۱۱ هزار مترمربع، در چهار طبقه تأسیس شده است. در این کتابخانه ۵۲۰۰ عنوان لوح فشره نگهداری می‌شود. کتابخانه تخصصی کودک از ویژگی‌های این کتابخانه است.[۱۴۴]
گناباد امام رضا ۱۳۹۷ ۱۱٫۴۸۰ ۲۷ ۶۱۶ این کتابخانه در زمینی به مساحت ۲۰۰۰ مترمربع توسط سازمان عمران و توسعه رضوی ساخته شد. از ویژگی‌های این کتابخانه، وجود ۳۰۰۰ کتاب صوتی در مخزن کتابخانه عنوان شده است.[۱۴۵]
روشناوند امام رضا ۱۳۷۵ ۹٫۳۱۸ ۱٫۴۰۰ این کتابخانه توسط آستان قدس رضوی، در محل طبقه فوقانی حسینیه امام رضا تأسیس شد.[۱۴۶]
تربت حیدریه امام رضا ۱۳۹۳ ۲۴٫۰۰۰ ۲۰ ۴٫۲۰۰ این کتابخانه در فضایی به مساحت ۲۸۰۰ مترمربع، در قسمتی از پارک مینو تربت حیدریه تأسیس شد. در میان مخزن این کتابخانه، ۸۰۰ نسخه کتاب کودک و ۱۰ میلیون منابع الکترونیک آنلاین و آفلاین و همچنین ۱۳۰۰ نسخه منابع دیداری و شنیداری گزارش شده است. کتابخانه کودک از ویژگی‌های این کتابخانه است.[۱۴۷]
کاشمر شهید آیت‌الله مدرس ۱۳۷۵ ۷۶٫۰۰۰ ۷۵ ۲۸٫۰۰۰ این کتابخانه در نزدیکی مقبره مدرس با مساحتی حدودی ۸۲۵ مترمربع و در سه طبقه، ساخته شده است. وجود حدود ۹ هزار نسخه منابع دیداری و شنیداری در مخزن این کتابخانه، از ویژگی‌های آن توصیف شده است.[۱۴۸]
سبزوار فرهنگسرای امام رضا ۱۳۹۵ ۳۵٫۰۰۰ ۳۶ ۱۳٫۷۰۰ این فرهنگسرا در بلوار توحید شهر سبزوار و در زیربنایی بالغ بر ۳۴۵۰ مترمربع ساخته شده است. وجود حدود ۳۸۰۰ نسخه منابع دیداری و شنیداری از جمله ویژگی‌های این کتابخانه برشمرده شده است.[۱۴۹]
خراسان جنوبی بیرجند امام رضا ۱۳۸۱ ۵۰٫۵۳۲ ۲۵ ۲۳٫۵۵۶ این کتابخانه در قسمتی از باغ اکبریه، در فضایی به مساحت ۲۱۰۰ مترمربع در دو طبقه افتتاح شده است. در این کتابخانه ۶۵۲۳ عنوان لوح دیداری و شنیداری نگهداری می‌شود.[۱۵۰]
طبس فرهنگسرای حضرت حسین بن موسی الکاظم ۱۳۸۰ ۶۱٫۰۰۰ ۶۹ ۱۱٫۰۰۰ این کتابخانه در ضمن فرهنگسرایی در سه طبقه با زیربنای ۱۸۶۰ مترمربع در ضلع غربی حرم حسین بن موسی الکاظم احداث شده است. از ویژگی‌های این کتابخانه، وجود بیش از ۶ هزار نسخه منابع دیداری و شنیداری در مخزن کتابانه است.[۱۵۱]
محمدآباد امام رضا ۱۳۸۴ ۹٫۰۰۰ ۱۱ ۸۰۰ این کتابخانه در محله محمدآباد از نواحی طبس در زمینی به مساحت ۲۱۰۰ مترمربع و از محل اعتبارات اهدایی تولیت آستان قدس رضوی احداث شد. در مخزن این کتابخانه، حدود ۵۰۰ نسخه منابع دیداری و شنیداری قرار گرفته است.[۱۵۲]
قاین امام رضا ۱۳۸۶ ۴۰٫۰۰۰ ۴۴ ۱۱٫۰۰۰ این کتابخانه در دو طبقه با زیربنای ۹۲۰ مترمربع، توسط آستان قدس رضوی تأسیس شده است. وجود حدود چهار هزار نسخه منابع دیداری و شنیداری در این کتابخانه، از ویژگی‌های آن عنوان شده است.[۱۵۳]
مجد کتابخانه امام رضا ۱۴۰۲ ۴٫۶۰۰ این کتابخانه در روستای مجد از توابع بشرویه و با همکاری شرکت صنایع، معادن و عمران رضوی در متراژی بالغ بر ۱۰۰۰ مترمربع ساخته شده است.[۱۵۴]
خوزستان شوشتر علامه شوشتری ۱۳۷۴ ۳۶٫۳۳۶ ۱۰ ۱۲٫۰۰۰ این کتابخانه توسط علامه شوشتری جهت استفاده عموم وقف حرم امام رضا شد. در حال حاضر، این کتابخانه در زمینی به مساحت ۱۳۰۰ مترمربع قرار گرفته است. در این کتابخانه، ۳۳۰ نسخه کتاب خطی و ۲۶۲ نسخه کتاب چاپ سنگی نگهداری می‌شود.[۱۵۵]
اهواز کتابخانه امام رضا ۱۳۹۸ ۱۳٫۰۰۰ این کتابخانه، وابسته به مرکز فرهنگی حسین بن علی است و با همکاری آستان قدس رضوی و به صورت خیریه تأسیس شد. این کتابخانه در زمینی با مساحتی بالغ بر ۸۰۰ مترمربع راه‌اندازی شده است.[۱۵۶]
کرمانشاه کرمانشاه امام رضا ۱۳۴۹ ۳۱٫۸۶۰ ۴۲ ۹٫۴۰۲ این کتابخانه توسط عبدالجلیل جلیلی تأسیس و وقف آستان قدس رضوی شد. بنای این مجموعه در سال‌های ۱۳۸۰، ۱۳۸۳ و ۱۳۹۰ ه‍.ش توسعه یافته است و بنای آن امروزه تا ۵۰۰ مترمربع گزارش شده است. این کتابخانه ۴۳۸ نسخه کتاب خطی در خود جای داده است.[۱۵۷]
تهران تهران آیت‌الله سید محمدتقی حکیم ۱۳۷۵ ۲۸٫۰۰۰ ۱۵ ۷٫۰۰۰ این کتابخانه توسط محمدتقی حکیم (واقف منابع کتابخانه‌ای) و مرضیه حکیم (واقف محل کتابخانه) افتتاح شد. این کتابخانه در سال ۱۳۷۹ ه‍.ش وقف حرم امام رضا شد. در سال ۱۳۸۸ ه‍.ش طرح توسعه کتابخانه شروع و در ۱۳۹۳ ه‍.ش ساختمان جدید در زمینی به مساحت ۴۲۰ مترمربع در ۶ طبقه افتتاح گردید. این کتابخانه دارای ۱۷۳ نسخه کتاب خطی و ۴۲۳ نسخه کتاب چاپ سنگی می‌باشد.[۱۵۸]
تهران ملی ملک ۱۳۱۶ ۱۰۰٫۰۰۰ ۸۰۰ حسین آقا ملک، بنیان‌گذار کتابخانه و موزه ملی ملک، این گنجینه را برای آستان قدس رضوی، وقف کرد.[۱۵۹] کتابخانه ملی ملک با داشتن بیش از ۱۹ هزار عنوان نسخه خطی، یکی از شش مجموعه بزرگ نسخه‌های خطی در ایران است. وجود نشریاتی از دوره قاجار تاکنون، هزاران برگ سند و بیش از صدها عنوان منبع دیداری و شنیداری از دیگر ویژگی‌های این کتابخانه شمرده شده است.[۱۶۰]
لرستان بروجرد آیت‌الله محمد بروجردی ۱۳۶۸ ۴۳٫۱۴۱ ۱۷ ۱۷٫۹۵۰ این کتابخانه توسط محمد بروجردی در زمینی به مساحت ۵۰۰ مترمربع ساخته و به درخواست همو، وقف حرم امام رضا شد. در سال ۱۳۹۷ ه‍.ش مساحت زمین به ۱۳۰۰ متر مربع افزایش یافت.[۱۶۱]
یزد یزد وزیری ۱۳۳۴ ۲۴۴٫۰۰۰ ۲۸٫۵۰۰ علی‌محمد وزیری، کتابخانه وزیری در یزد را وقف آستان قدس رضوی کرده است.[۱۶۲] این کتابخانه در متراژی نزدیک به ۶۰۰ مترمربع، در دالان شمالی مسجد جامع یزد تأسیس شد. بعدها، توسعه‌هایی در بنای کتابخانه شکل گرفت که سبب شد، فضا به ۶۳۰۰ مترمربع و در ۳ طبقه ارتقاء یابد. این کتابخانه بیش از ۴۸۰۰ نسخه کتاب خطی، ۶۰۰۰ نسخه کتاب چاپ سنگی و بیش از ۶۰۰۰ نسخه نشریات ادواری را در خود جای داده است.[۱۶۳]
یزد مروج ۱۳۴۸ ۹۷٫۰۰۰ ۱۳۰ ۲۰٫۰۰۰ کتابخانه مروج از جمله کتابخانه‌های تحت مدیریت آستان قدس رضوی است.[۱۶۴] این کتابخانه بعدها در سال ۱۳۶۵ ه‍. ش، توسط محمد مروج و با همکاری آستان قدس رضوی، توسعه یافت. ساختمان جدید در فضایی به مساحت یک هزار مترمربع در سه طبقه احداث شد. در این کتابخانه ۲۵ نسخه کتاب خطی نگهداری می‌شود.[۱۶۵]
کرمان کرمان امام رضا ۱۳۸۵ ۲۰٫۰۰۰ ۹٫۰۰۰ این کتابخانه در زمینی به مساحت ۱۲۵۰ مترمربع در دو طبقه احداث شده است و تعدادی نشریه ادواری در آنجا نگهداری می‌شود.[۱۶۶]
کرمان هرندی ۱۳۵۰ ۸۶٫۰۰۰ ۳۲ ۱۳٫۷۰۰ این کتابخانه در زمینی به مساحت ۳۰۰ مترمربع توسط ابوالقاسم هرندی ساخته و وقف بر آستان قدس رضوی شد. این کتابخانه در سال ۱۳۸۶ مورد بازسازی قرار گرفت. این کتابخانه دارای حدود ۹۰ نسخه کتاب خطی، ۷۱ نسخه کتاب چاپ سنگی می‌باشد.[۱۶۷]
رفسنجان مرتضوی ۱۳۸۳ ۷۴٫۰۰۰ ۱۵ ۲۶٫۰۰۰ این کتابخانه در ساختمانی با زیر بنای ۱۲۰۰ مترمربع در سه طبقه توسط یحیی مرتضوی وقف بر آستان قدس رضوی شد. این کتابخانه دارای ۳ نسخه خطی است.[۱۶۸]
رفسنجان جوادالائمه ۱۳۸۳ ۳۵٫۰۰۰ ۵٫۰۰۰ این کتابخانه در ضمن مجموعه‌ای فرهنگی، در زمینی به مساحت ۵ هزار مترمربع در سه طبقه احداث شد. این کتابخانه دارای ۶ نسخه کتاب خطی و تعدادی نشریه ادواری است.[۱۶۹]
امین‌شهر امام علی بن موسی الرضا ۱۳۷۵ ۳۲٫۰۰۰ ۲۸ ۳٫۰۰۰ این کتابخانه در منطقه امین‌شهر (حسین‌آباد انار) از مناطق حوالی رفسنجان، و در زمینی به مساحت ۵ هزار مترمربع، توسط احمد وافی و کمک‌های عباس امین تأسیس شد.[۱۷۰]
اصفهان نائین نائین از جمله کتابخانه‌های تحت مدیریت آستان قدس رضوی است.[۱۷۱]
لکهنو (هند) محمودآباد راجه ۱۳۶۸ ۳۷٫۲۰۰ این کتابخانه در سال ۱۳۶۸ به وقف آستان قدس رضوی درآمد. در این کتابخانه ۱۶۳۰ نسخه خطی نگهداری می‌شود.[۱۷۲]

رئیسان کتابخانه

تا پیش از دوره قاجار، هیچ سمت رسمی به عنوان ریاست کتابخانه آستان قدس گزارش نشده است و منابع تنها به وجود کتابدارها در این کتابخانه اشاره کرده‌اند. این کتابدارها عموماً وظایف یک رئیس کتابخانه را نیز عهده‌دار بودند.[۱۷۳][۱۷۴][۱۷۵] نخستین کتابدارهای کتابخانه آستان قدس را دوست‌محمد حسینی استرآبادی و فرزندان وی پس از او گزارش کرده‌اند که در دوره صفوی و به فرمان شاه طهماسب به این کار گمارده شده بودند.[۱۷۶] در دوره سلطنت ناصرالدین شاه، اولین رئیس کتابخانه آستان قدس به صورت رسمی منصوب شد.[۱۷۷][۱۷۸][۱۷۹]

رؤسای کتابخانهٔ حرم امام رضا
نام

تاریخ حیات

سال‌های خدمت توضیحات
ابوالحسن میرزا شیخ الرئیس

(۱۲۶۴–۱۳۳۶ ه‍.ق)

۱۲۵۲–۱۲۶۲ ه‍.ش
اوکتای قاآن میرزا

(۱۲۲۰–۱۳۰۸ ه‍.ق)

۱۲۶۲–۱۲۷۰ ه‍.ش
عبدالرضا میرزا اوکتایی

(؟ - ۱۳۴۰ ه‍.ق)

۱۲۷۰–۱۲۹۳ ه‍.ش
عبدالعلی میرزا اوکتایی

(۱۳۷۶– ۱۳۵۹ ه‍.ق)

۱۳۰۳–۱۳۴۴ ه‍.ش
ابوالقاسم کتابدار

(۱۳۴۵–۱۴۲۹ ه‍.ق)

۱۳۴۴–۱۳۵۱ ه‍.ش
هاشم مکاسبی

(- ه‍.ق)

۱۳۵۱–۱۳۵۸ ه‍.ش
عباس سعیدی رضوانی

(۱۳۴۶–۱۴۱) ه‍.ق

۱۳۵۸–۱۳۵۸ ه‍.ش
رمضانعلی شاکری

(۱۳۴۲–۱۴۴۳ ه‍.ق)

۱۳۵۹–۱۳۷۲ ه‍.ش
علی اردلان جوان

(۱۳۶۴ ه‍.ق)

۱۳۷۲–۱۳۷۷ ه‍.ش
علیرضا برازش

(۱۳۷۴ ه‍.ق)

۱۳۷۷–۱۳۷۷ ه‍.ش
علی‌محمد برادران رفیعی

(۱۳۵۶–۱۴۴۰ ه‍.ق)

۱۳۷۸–۱۳۸۷ ه‍.ش
محمدهادی زاهدی

(۱۳۸۶ ه‍.ق)

۱۳۸۷–۱۳۹۷ ه‍.ش
مجتبی بذرافشان

(- ه‍.ق)

۱۳۹۷–۱۳۹۷ ه‍.ش
سید جلال حسینی

(- ه‍.ق)

۱۳۹۷ تا کنون


پانویس

  1. «تاریخچه». سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۲۹.
  2. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  3. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۵۰.
  4. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  5. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  6. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  7. «کتابخانه‌ای به قدمت تاریخ اسلام»، خبرگزاری قدس.
  8. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۵۸.
  9. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۴۹.
  10. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  11. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۴۹.
  12. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  13. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۷۰.
  14. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  15. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  16. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۱۲۲.
  17. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۵۴ و ۱۰۵.
  18. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۳۴۶–۳۴۸.
  19. «تلاش برای حفاظت از گنجینه‌های کاغذی»، روزنامه جام‌جم.
  20. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۷۲.
  21. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۱۴۵–۱۴۶.
  22. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  23. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۱۹۱–۱۹۵.
  24. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۲۲۲–۲۲۳ و ۲۵۱.
  25. «حفظ میراث مکتوب»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  26. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۳۳۰.
  27. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  28. شاکری، رمضانعلی. گنج هزار ساله. ص. ۵۴.
  29. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  30. فاضل، «کتابخانه‌های عمده مشهد»، وحید.
  31. «کتابخانه گوهرشاد»، دانشنامه مشهد.
  32. «توسعه مخزن کتابخانه مرکزی حرم»، خبرگزاری رضوی.
  33. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  34. «افتتاح گنجینه عظیم آثار مکتوب آستان قدس»، خبرگزاری ایبنا.
  35. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  36. «توسعه مخزن کتابخانه مرکزی حرم»، خبرگزاری رضوی.
  37. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  38. «آشنایی با کتابخانه آستان قدس رضوی».
  39. «بخش سمعی بصری کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  40. «آشنایی با کتابخانه آستان قدس رضوی».
  41. «تالار محققان کتابخانه مرکزی آستان قدس»، خبرگزاری ایرنا.
  42. «دیجیتال‌سازی ۴۹۶ نسخه خطی»، خبرگزاری ایکنا.
  43. «تلاش برای حفاظت از گنجینه‌های کاغذی»، روزنامه جام‌جم.
  44. «مرمت در آستان قدس رضوی»، خبرگزاری ایرنا.
  45. طلایی و محبوب، «تاریخچه مدیریت اسناد در آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  46. «حفظ میراث مکتوب»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  47. طلایی و محبوب، «تاریخچه مدیریت اسناد در آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  48. «تاریخ جراید ایران در گنجینه رضوی»، خبرگزاری قدس.
  49. طلایی و محبوب، «تاریخچه مدیریت اسناد در آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  50. «ادارهٔ روابط عمومی و امور بین‌الملل»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس.
  51. «برنامه‌های سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس»، خانه کتاب و ادبیات ایران.
  52. «ادارهٔ روابط عمومی و امور بین‌الملل»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس.
  53. دایرةالمعارف آستان قدس رضوی. ج. ۲. بنیاد پژوهش‌های اسلامی. ۱۳۹۳.
  54. «ادارهٔ روابط عمومی و امور بین‌الملل»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس.
  55. باشگاه خبرنگاران جوان (۲۰۲۱-۰۵-۱۵). «مستندی برای معرفی کتابخانه‌های آستان قدس رضوی ساخته شد».
  56. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  57. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  58. «اهدای کتب خطی به کتابخانه آستان قدس رضوی چهار برابر شد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  59. «افتتاح گنجینه عظیم آثار مکتوب آستان قدس»، خبرگزاری ایبنا.
  60. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  61. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  62. «قدیمی‌ترین قرآنِ جهان با ترجمه فارسی»، خبرگزاری قدس.
  63. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  64. «ایجاد تالار مطالعاتی نسخ خطی»، خبرگزاری ایکنا.
  65. «اهدای کتب خطی به کتابخانه آستان قدس رضوی چهار برابر شد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  66. «حفظ میراث مکتوب»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  67. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  68. «حفظ میراث مکتوب»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  69. «نمایه‌سازی ۳۰۰ هزار سند تاریخی»، خبرگزاری ایکنا.
  70. «حفظ میراث مکتوب»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  71. «نمایه‌سازی ۳۰۰ هزار سند تاریخی»، خبرگزاری ایکنا.
  72. «مسجد گوهرشاد، ۶ قرن هم‌نفَسی با حرم منور رضوی»، خبرگزاری ایرنا.
  73. «نمایه‌سازی ۳۰۰ هزار سند تاریخی»، خبرگزاری ایکنا.
  74. «ثبت اسناد آستان قدس رضوی در حافظه جهانی یونسکو»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  75. «تاریخ جراید ایران در گنجینه رضوی»، خبرگزاری قدس.
  76. طلایی و محبوب، «تاریخچه مدیریت اسناد در آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  77. «واحد مخازن آرشیوی نشریات»، مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی.
  78. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  79. «بخش سمعی بصری کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  80. «دیجیتال‌سازی ۴۹۶ نسخه خطی»، خبرگزاری ایکنا.
  81. «واحد مخازن آرشیوی نشریات»، مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی.
  82. کریمی، «کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  83. «کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی»، خبرگزاری ایبنا.
  84. «دسترسی به منابع دیجیتال در ایستگاه‌های مطالعه رضوی»، درگاه آستان قدس رضوی.
  85. کریمی، «کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  86. «پایگاه نشریات دیجیتال آستان قدس رضوی»، خبرگزاری تسنیم.
  87. «ایجاد ایستگاه مطالعه دیجیتال در کتابخانه‌های کشور»، خبرگزاری ایسنا.
  88. «اهدای کتب خطی به کتابخانه آستان قدس رضوی چهار برابر شد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  89. «بزرگ‌ترین مجموعه نسخ خطی و سنگی در جهان اسلام»، خبرگزاری ایبنا.
  90. «تاریخ جراید ایران در گنجینه رضوی»، خبرگزاری قدس.
  91. طلایی و محبوب، «تاریخچه مدیریت اسناد در آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  92. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  93. «چگونه در حرم رضوی کتابخانه ایجاد شد؟»، خبرگزاری ایسنا.
  94. «افتتاح گنجینه عظیم آثار مکتوب آستان قدس»، خبرگزاری ایبنا.
  95. «عضویت رایگان در کتابخانه آستان قدس»، خبرگزاری ایبنا.
  96. «نشان ارادت»، شهرآرانیوز.
  97. «نگاهی به قرآن‌های نفیس خطی»، شهرآرانیوز.
  98. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  99. «نگاهی به قرآن‌های نفیس خطی»، شهرآرانیوز.
  100. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  101. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  102. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  103. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  104. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۵۷.
  105. «میراث پر بهای شیخ بهایی در مشهد»، شهرآرانیوز.
  106. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۵۷.
  107. «نهضت با قدمت وقف کتاب»، ویژه‌نامه رواق.
  108. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  109. «نشان ارادت»، شهرآرانیوز.
  110. «بزرگ‌ترین مجموعه نسخ خطی و سنگی در جهان اسلام»، خبرگزاری ایبنا.
  111. معتقدی، «تاثیر سنت «وقف» در حفظ و توسعه کتاب آرایی ایرانی»، آستان هنر.
  112. «ارائه خدمات به کودکان در ۳۲ کتابخانه»، شهرآرانیوز.
  113. «شصتمین کتابخانه آستان قدس رضوی»، خبرگزاری ایبنا.
  114. «کتابخانه راجه محمودآباد»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  115. «عضویت رایگان در کتابخانه آستان قدس»، خبرگزاری ایبنا.
  116. «ارائه خدمات به کودکان در ۳۲ کتابخانه»، شهرآرانیوز.
  117. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  118. «کتابخانه مسجدالرضا»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  119. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  120. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  121. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  122. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  123. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  124. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  125. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  126. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  127. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  128. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  129. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  130. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  131. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  132. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  133. «ابتکار آستان رضوی با موضوع فرهنگ کتابخانی»، جام‌جم آنلاین.
  134. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  135. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  136. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  137. «کتابخانه حضرت معصومه آستان قدس رضوی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  138. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  139. «کتابخانه مسجد پنج تن»، خبرگزاری لیزنا.
  140. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  141. «کتابخانه مجتمع فرهنگی و هنری امام خمینی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  142. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  143. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  144. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  145. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  146. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  147. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  148. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  149. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  150. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  151. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  152. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  153. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  154. «شصتمین کتابخانه آستان قدس رضوی»، خبرگزاری ایبنا.
  155. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  156. خبرگزاری رسا. «کتابخانه امام رضا (ع)- اهواز».
  157. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  158. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  159. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  160. «اموال شخصی تاجری که کتابخانه و موزه ملی شد»، خبرگزاری ایبنا.
  161. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  162. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  163. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  164. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  165. «کتابخانه مروج- یزد»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  166. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  167. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  168. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  169. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  170. «کتابخانه مرکزی»، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
  171. سجادی، «آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  172. صدرایی خویی، «کتابخانه راجه محمودآباد»، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی.
  173. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۲۵۱.
  174. محبوب و سوهانیان حقیقی، «کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی.
  175. «نخستین رئیس کتابخانه آستان قدس رضوی»، خبرگزاری قدس.
  176. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۷۰–۷۱.
  177. «نخستین رئیس کتابخانه آستان قدس رضوی»، خبرگزاری قدس.
  178. محبوب و سوهانیان حقیقی، «کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی»، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی.
  179. محبوب فریمانی، تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی، ۲۵۱.

منابع

پیوند به بیرون