کردی ایلامی

گویش

کردی ایلامی[۱][۲][۳][۴][۵] که گاه آن را کردی فیلی نیز نامیده‌اند،[۶][۷] یکی از گویش‌های جنوبی کردی است.[۸][۹] کردی ایلامی زبان رایج ساکنان استان ایلام[۱۰] و مناطقی از کشور عراق نظیر بدره (عراق)، مندلی و خانقین است. در استان ایلام، طوایف و ایلات مختلف در تمامی شهرستان‌های استان به جز شهرستان ایوان که ساکنین این شهرستان به تمامی از ایل کلهر هستند و به زبان و گویش کردی کلهری تکلم می‌کنند، با تفاوت اندک در ادای الفاظ و کلمات، بدان تکلم می‌کنند.[۱۱] واژهٔ فِیلی در بین مردم ایلام معروفیت بسیار ندارد. این را کردهای ساکن عراق معرب کلمه پهله یا پهلوانی موسوم به «پهلی» بر ایلام، رواج داده‌اند و آن از مقولهٔ مجاز خاص و عام است.[۶][۷][۱۲] البته باید اشاره کرد که نامگذاری کردی فیلی بر روی گویش کردی ایلامی از سوی کردهای ساکن در عراق صورت گرفته، اما باید یادآور شد که این نام چندان مقبول مردم کرد ایلام نیست و به نظر می‌رسد استفاده از کردی ایلامی را بیشتر از هر نام دیگر می‌پسندند.[۱۳]

کردی ایلامی
الفبای کردی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹sdh
SOUTHERN KURDISH.JPG

کردی ایلامی،[۶] به‌عنوان گونه‌ای از زبان کردی (در کنار گونه‌های کلهری، جاف و...[۹][۱۴]) قرار دارد و گویش عمدهٔ مردم استان ایلام است که با تفاوت اندک در شهرهای ایلام، اَرکواز ملکشاهی، مهران،جعفرآباد (ایلام)، سَرابله، سیروان، سیوان، چوار، بدره، دهلران، دره‌شهر، چرداول، کارزان، آبدانان و مناطقی از کردستان عراق، نظیر بدره، مندلی و خانقین بدان تکلم می‌شود.[۷][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹] گویش کردی ایلامی از اصیل‌ترین گویش‌های کردی ایرانی است که ریشه در زبان ایرانی میانهٔ باستانی دارد. علیرضا اسدی، پژوهشگر، در کتاب خود چنین می‌آورَد: «از مقایسهٔ واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) با واژگان کردی ایلامی، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم‌ریشه‌اند و ساخت‌های هجاییِ یکسانی دارند. این هم‌آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود».[۲۰]

همچنین گویش کوردی ایلامی در خود لهجه هایی هم دارد که عبارتند از:

ملکشاهی:که این لهجه رایج بین مردم ایل ملکشاهی و منطقه گلان در مهران هستش

پهله ای:این لهجه ی رایج بین مردم کرد آبدانان،دهلران،پهله،دره شهر هستش

خزلی:در این لهجه ما کلمات لکی مانند موشم وژم را داریم که تعدادشان به ده کلمه هم نمیرسد این لهجه مخصوص ایل خزل است

رشنوادی:این لهجه نامی در بین مردم ایلام ندارد و بیشتر مردم اون رو با نام ایلامیانه صدا میزنن این لهجه مخصوص خانواده های کرد ایل رشنوادی هستش که بسیاری از کلمات کرمانجی مانند اژنفتم لچ و... رو داراست و دلیلش این است که این ایل از کرد های کرمانج منطقه وان هستش و به دلیل داشتن سواد به عنوان یک سفارت به اینجا فرستاده شدن

الفباویرایش

  • الفبای کردی (۳۴ حرف دارد):

ی، ێ, ﮪ، ه، وو، و، ﯙ, ن، م، ل، ڵ, گ، ک، ق، ڤ, ف، غ، ع، ش، س، ژ، ز، ڕ, ر، د، خ، ح، چ، ج، ت، پ، ب، ئ، ا

به صورت خلاصه یادآوری نماییم که رسم‌الخط کردی بر اساس یکسانی تلفظ و نگارش واژگان استوار است. یعنی همان‌طور که یک واژه تلفظ می‌شود به همان شکل نیز نوشته می‌شود:

  1. در رسم‌الخط کردی ضمه به صورت حرف (و) نوشته می‌شود. مثال کورد (کُرد)، ئوتاق (اُتاق)، فورم (فُرم)
  2. فتحه ـَ به صورت (ه) نوشته می‌شود. مثال سه‌ر (سَر)، فره (بسیار)، ده‌ر (بیرون)، خه‌م (غَم)

نکته: برای شوا حرفی در نظر گرفته نشده است. مثال: کرد (کَرد)، برد (بُرد)، مل (گردن)

  1. واو کشیده (وو) برای اینکه با ضمه ـُ اشتباه نشود با دو واو (و) نوشته می‌شود. مثال: سووڵ (شور)، کوور (کور)، نوور (نور)
  2. در کردی جنوبی واکه‌ای وجود دارد که پیشین، بسته و گرد است و به نوعی مابین (ی/و) شنیده می‌شود. این حرف با واو هفت دار (ۊ) نوشته می‌شود. مثال: دۊر (دور)، خۊن (خون)، خورادۊ (خورده بود)، دۊه‌ت (دختر)، ئۊشم (می‌گویم)
  3. در زبان کردی، یای مجهول وجود دارد که امتداد تلفظ آن به اندازه دو کسره است و در رسم‌الخط کردی بدین صورت (ێ) نوشته می‌شود. مثال: بڕێ (عده‌ای)، خوازێ (می‌خواهد)

نکته: اگر همزه (أ) قبل از حروف صدادار واقع شود به صورت (ئ) نوشته می‌شود. مثال: ئاگر (آتش)، ئه‌سر (اشک)، ئوتاق (اتاق)، ئاساره (ستاره)، ئیلام (ایلام)، ئاسوو (افق)، ئاسکول (بچه آهو)

  1. در رسم‌الخط کردی دو نوع (ر) وجود دارد. نوع اول در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال جار (دفعه)، لار (کج)، دار (درخت)، شار (شهر). نوع دوم که بدان (ڕ) کردی می‌گویند تقریبأ مشدد و لرزان تلفظ می‌شود. مثال: بنووڕ (ببین)، جاڕ (مزرعه درو شده)
  2. همچنین دو نوع لام وجود دارد. نوع اول، در تلفظ و شکل نوشتاری با فارسی یکسان است. مثال: کەل (شکاف)، پەل (شاخه). نوع دوم که بدان (ڵ) کردی می‌گویند و سنگین تلفظ می‌شود. مثال: کەڵ (گوزن)، پەڵ (سنگ پهن)، گوڵ (گل)، چه‌قەڵ (شغال)
  3. به جای سه حرف (ذ، ظ، ض) فقط حرف (ز) نوشته می‌شود. مثال: زاڵم (ظالم)، زامن (ضامن)
  4. به جای دو حرف (ث، ص) فقط حرف س نوشته می‌شود. سروه‌ت (ثروت)، سابوون (صابون)

۵. به جای (ط) حرف (ت) نوشته می‌شود. مثال: ته‌ناف (طناب)، تانه (طعنه)[۲۱]

الفبا و رسم‌الخط لاتین کُردیویرایش

«وه ناو خوداێ زانا و بێ وێنه»

«We Nawi Xwidaŷ Zana û Bê Wêne»

الف) مصوت‌ها (حروف صدا دار / Vowels):

حروف فارسی الفبای کردی مثال کردی لاتین کردی مثال لاتین معنی فارسی
فتحه ـَ ه، ـه هه‌ناس H, h Hena نفس
شوا - بن I, i Bin بُن، ته
ضمه ـُ و کورد U, u Kurd کُرد
ا ا دار A, a Dar درخت
وُ وو دوو Û، û دوغ
ی ی ویر Î، î Wîr یاد
ـ ۊ رۊن Ü، ü Rün روغن
ـ ێ فێر Ê، ê Fêr جستجو

[۲۲]

ب) صامت‌ها (حروف بی‌صدا /consonant):

حروف فارسی الفبای کردی ایلامی مثال کردی لاتین کردی مثال لاتین معنی فارسی
همزه ئ بئۊش ? Bi?üş گوینده
ب ب بان b ,B Ban بالا
پ پ په‌ل p ,P Pel شاخه
ت، ط ت تاپوو t ,T Tapû شبح
ج ج جیڕ c ,C Cîř سفت
چ چ چه‌م ç، Ç emÇ رود
ح ح حامد h ,H Hamid حامد
خ خ خوار x ,X Xwar پایین
د د ده‌م d ,D Dem دهان
ر ر جار r ,R Car دفعه
- ڕ جاڕ ř، Ř Cař مزرعه
ز، ض، ظ، ذ ز زاڵم z ,Z Zaĺim ظالم
ژ ژ ژان j ,J Jan درد
س، ث، ص س سه‌د s ,S Sed سد، صد
ش ش شوان ş، Ş wanŞ چوپان
ع ع عه‌لی ? ?elî علی
ق ق قڵا q ,Q q ,Q Qiĺa
غ غ مه‌غار x ,X Mexar صخره
ف ف فره f ,F Fire بسیار
ک ک کاکه k ,K kake برادر
گ گ گیان g ,G Gyan جان
و هەڤده v ,V Hevde هفده
- ۆ ژۊه‌ر ẅ,ẅ Jẅer بالا
ل ل که‌ل Ĺ,ĺ Keĺ شکاف
- ڵ کەڵ Ĺ,ĺ Keĺ بزکوهی
م م ماسی m ,M Masî ماهی
ن ن نه‌زان ?n ,N Nezan نادان
ه ه هات h ,H Hat آمد
ی ی خوەی y ,Y Xwey می‌خوری
- ێ خوەێ Ê,ê xweê خودش

[۲۳]

پانویسویرایش

  1. عالیه کرد زعفرانلو کامبوزیا (۲۷ آوریل ۲۰۱۷). «فرایندهای واجی تضعیف در گونه‌های کردی ایلامی». پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۴ آوریل ۲۰۱۷.
  2. غلامحسین کریمی دوستان، کردی ایلامی، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان، ۱۳۸۰
  3. کریمی دوستان، غلامحسین (۱۳۸۰). کردی ایلامی: بررسی گویش بدره. تهران: نشر باغ نو. شابک ۹۶۴-۷۴۲۵-۰۱-۵.
  4. کرم الله پالیزبان و فاطمه یوسفی راد (۲۷ آوریل ۲۰۱۷). «بررسی معیارهای رده شناختی گویش کردی ایلامی». پرتال جامع علوم انسانی.
  5. Mohammad Aliakbari, Mojtaba Gheitasi& Erik Anonby (April 2017). "On Language Distribution in Ilam Province,Iran".
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ «زبان و گویش مردم ایلام». تبیان استان‌ها. دریافت‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۰.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ غلامحسین کریمی دوستان، «جایگاه کردی جنوبی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلهٔ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال ۱۳۷۹
  8. G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دهم، تهران، ۱۳۸۰، صص ۵۴۸–۵۴۹
  10. «شهر الکترونیک ایلام». شهرداری ایلام. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۰.
  11. «زبان کردی، گویش‌های آن و جایگاه کردی رایج در ایلام». شرکت نقش‌آوران ایلام امروز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲ مهٔ ۲۰۱۰.
  12. ثباتی، الهام (۱۳۹۲). «فرایندهای تضعیف و تقویت در کردی ایلامی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تربیت مدرس.
  13. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب. خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، ص 62. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۱۶.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  15. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, p. 77
  16. Kurdish language
  17. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  18. «زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی، نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۴ آوریل ۲۰۱۰.
  19. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص ۶۰–۶۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۴.
  20. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، ص ۱۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۴.
  21. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص 65-69. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۹ مارس ۲۰۱۶.
  22. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص 67-68. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۶ مارس ۲۰۱۶.
  23. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی)، به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». خانه کتاب ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص 67-68. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۶.