کردی جنوبی

گویش‌های کردی جنوبی که در غرب ایران و جنوب کردستان کاربرد دارند

کردی جنوبی نامی است که برخی زبان‌شناسان در سال‌های اخیر برای اشاره به گروهی از گویش‌ها در غرب ایران انتخاب کرده‌اند. به گفته این زبان‌شناسان، خود گویشوران این گویش‌ها از این نام استفاده نکرده و با آن بیگانه‌اند.[۳] گویشوران این دسته از گویش‌ها برای اشاره به گویش خود از «فیلی»، «گروسی»، «کرماشانی»، یا «اَرا» استفاده می‌کنند.[۴]

کردی جنوبی
کردی: کوردی باشووری، کوردی خوارین
زبان بومی درغرب و مناطق پراکنده در ایران
شرق و مرکز عراق
مرکز ترکیه
شمار گویشوران
۳,۰۰۰,۰۰۰ در ایران
۲,۰۰۰,۰۰۰ در عراق
نامشخص در ترکیه  (۲۰۰۰)[۱]
گویش‌ها
فِیلی
کلهری
زنگنه‌ای
قروه‌ای
گروسی
کُردَلی
کلیایی
سنجابی
مایانی (دینوری)
قصری-کرماشانی
کرندی
صحنه‌ای
بیلواری
شیخ بزینی
عبدویی
کرونی
چمچمالی
الفبای کردی (آرامی، لاتین)
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹sdh
گلاتولوگsout2640[۲]
زبان‌شناسی58-AAA-c
{{{mapalt}}}

در ناحیه کامیاران، سورانی را صرفاً کردی می‌خوانند، اما آنچه را که امروزه برخی از زبان‌شناسان آن را «کردی جنوبی» می‌نامند، به اَرا زوان (زبان اَرا) معروف است. البته در تمام گویش های کردی جنوبی از (اَرا) استفاده نمی کنند. گویش هایی از کردی جنوبی مانند گویش کرندی، چاردولی دشت اسد آباد، جمور و برخی زیر گویش های کلیایی از کلمه (بۆ) استفادە می کنند و (بۆ زوان) هستند. این نام از آنجا انتخاب شده است که در زبان کردی جنوبی برای "چرا" از کلمه "اَرا" استفاده می‌شود، در حالی که در سورانی برای "چرا"، از واژه "بۆ" استفاده می‌شود.[۵]

به گفته زبان‌شناسان غربی، «کردی جنوبی» شاخه‌ای از زبان‌های کردی است که خود لهجه‌های مختلفی را در برمی‌گیرد. اگرچه گاهی برای اشاره به همه این گویش‌ها از عنوان کردی کرماشانی و کردی کلهری نیز استفاده می‌شود. گویشوران این گویش‌ها برای اشاره به سورانی، از واژه کُرسانی (کردستانی) استفاده می‌کنند.[۶] کردی جنوبی در ایران زبان اکثر کردهای استان‌های کرمانشاه، ایلام، شرق کردستان و شمال استان لرستان - که کردهای لک ساکن هستند - و غرب همدان هست. در عراق نیز کردی جنوبی زبان کردهای ساکن استان های دیاله، واسط و بغداد است.

گویش های اصلی کردی جنوبی شامل کردی کرمانشاهی، کردی کلهری، کردی گروسی و کردی فیلی (ایلامی) می‌باشند که در منطقه کردستان به آن‌ها تکلم میکنند.

برخی نظریات پیرامون کردی جنوبیویرایش

دیوید نیل مکنزی زبان‌شناس به هنگام پژوهش بر روی گویش‌های مختلف منطقۀ جنوب کردستان ایران، لهجه‌های گوناگون این منطقه همچون «هورامی، کندوله‌ای، کرماشانی و ...» را «پرشمار و جدا از یگدیگر» دانست، اما آن‌ها را زیر نام کلی «لهجه‌های جنوبی کردی» طبقه‌بندی کرد. گ. ب. آکوپف معتقد است که مکنزی به تفاوت میان لهجه، گویش و شیوۀ سخن توجه نمی‌کند و علاوه بر آن نسبت به پژوهش‌های بسیاری که قبل از او توسط زبان‌شناسان و کردشناسانی همچون گ. هورنله، رودیگر و پت دربارۀ «روندهای وحدت زبانی مردم جنوب کردستان» انجام شده بی‌تفاوت بوده‌است. همچنین باید اشاره کرد که مکنزی علیرغم این اظهار نظر دربارۀ جدایی‌های میان گویش‌های جنوب کردستان، آن‌ها را ذیل مفهوم «گویش گورانی» وحدت می‌دهد و گویش‌های جنوبی کردی را به گورانی منسوب می‌کند که در ادبیات نوشتاری کردی گورانی استوار شده‌است.[۷]

پ. لرخ با جمع‌بندی دیدگاه‌های پژوهشگران پیش از خود که به پژوهش بر روی گویش‌های منطقۀ جنوب کردستان پرداخته‌اند، یادآور می‌شود که گویش‌های شمالی و جنوبی کردی با یکدیگر تفاوت دارند، و علاوه بر آن هریک در حوزۀ رواج خود به بخش‌های محلی تقسیم شده و لهجه‌هایی را شکل می‌دهند که «بخش‌ها و شاخه‌های آن‌ها خویشاوندی نزدیکی با یکدیگر دارند» و «قبیله‌هایی که به بخش‌ها و شاخه‌های گوناگون یک گویش سخن می‌گویند، به آسانی یکدیگر را می‌فهمند».[۷]

گویش‌ها و لهجه‌هاویرایش

گویش‌ها و لهجه‌های زبان کردی جنوبی عبارتند از[۸]:

  • گویش فیلی (ایلامی):[۹]
    • لهجه ملکشاهی
    • لهجه دهبالایی (ایلامی)
    • لهجه خزلی
    • لهجه بدره‌ای
    • لهجه ارکوازی-بولی (هزاره)
    • لهجه شیروانی
    • لهجه ریکایی
    • لهجه شوهان
    • لهجه میشخاصی
    • لهجه صالح آبادی
    • لهجه خانقینی
    • لهجه مندالی
    • لهجه زرباطی
    • لهجه ورمزیاری
    • لهجه مهرانی
    • لهجه دوشیخی
    • لهجه کپرات


واج‌شناسیویرایش

آواشناسی و واج‌شناسی گویش های کردی از هر گویش به گویش دیگر فرق می‌کند؛ این رویداد بیشتر در گویش‌های کشورهای مختلف دیده می‌شود، ولی درباره‌ی کردی جنوبی صدق نمی‌کند. برای مثال گویشوران کردی جنوبی در عراق که بیشتر در استان های دیاله و واسط زندگی می‌کنند، به‌علت پیوندهای عمیقی که با مردم شهرهای مرزی استان کرمانشاه(کرماشان) و استان ایلام دارند، زبانشان با زبان سایر کردهای حوزه زبانی جنوبی که در ایران زندگی می‌کنند تفاوتی ندارد. پیوندهایی که بین کردهای حوزە زبانی جنوبی ایران و کردهای حوزه زبانی جنوبی عراق وجود دارد بیشتر نسبت‌های خویشاوندی است.

نمادهایی که الفبای آوانگاری بین‌المللی برای نگارش اصوات زبان کردی جنوبی به‌کار می‌رود در مطلب ذیل آمده‌است.

همخوان‌هاویرایش

لبی لثوی کامی نرم‌کامی ملازی حلقی چاکنای‌ای
ساده اطباق ساده شفوی ساده شفوی ساده شفوی
خیشومی m n ɲ ŋ
انسدادی بی‌واک تنفسی t͡ʃʰ
بی‌واک غیرتنفسی p t t͡ʃ k q (ʔ)
واک‌دار b d d͡ʒ g ɡʷ
سایشی بی‌واک f s ʃ x (ħ) h
واک‌دار v z ʒ (ɣ) (ɣʷ) (ʕ)
ناسوده l ɫ j ɥ w
«ر» گونه ɾ r
  • در زبان‌های کردی، واج‌های /kʷ/ و /gʷ/ وجود دارند که بازمانده از زبان نیاهندواروپایی هستند.
  • /ɲ/ در کردی برابر با گروه‌واژه‌ی «gn» در زبان‌های فرانسوی و ایتالیایی است. این واج در زبان اسپانیایی هم موجود است ولی حرف مشخصی برایش نیست. واج /ɲ/ در یازده تا نوزده کلمه از زبان کردی جنوبی وجود دارد.
  • در صورتی که تکیه بر روی همخوان بی‌واک انسدادی باشد، تنفسی می‌شود، در غیر این صورت، غیرتنفسی تلفظ می‌شود.

استثنائاتویرایش

  • اگر /d/ پس از یک واکه بیاید، به‌صورت /ð̞/ تلفظ می‌شود.
  • اگر آواهای /k/ و /g/ بعد از واکه‌های /ɨ/، /ɛ/، /iː/، و /eː/ تلفظ بشوند، آوایشان به‌ترتیب به‌صورت‌های /c/ و /ɟ/ در می‌آید.
  • /ħ، ɣ، ʕ/ غیربومی هستند و /ħ، ɣ/ به‌ترتیب /h، x/ هم تلفظ می‌شوند. /ʕ/ نیز فقط در وام‌واژه‌های عربی وجود دارد.

واکه‌هاویرایش

واکه‌هاس ساده‌ی کوتاه
جلویی مرکزی پشتی
بسته ɨ ʊ
بسته‌میانی o
بازمیانی ɛ
باز a


واکه‌های مرکب
جلویی‌شونده پشتی‌شونده
o:j əw
ɑ:j ɑ:w
ɛj ɛw
ɑ:ɥ :ɥɑ
u:j
ʉ:ɥ
ɛɥ

در میان نیم‌واکه‌های کردی جنوبی :

[ɥ] نیم‌واکه‌ی [:ʉ]؛

[w] نیم‌واکه‌ی [ʊ] و [:u]؛

و [j] نیم‌واکه‌ی [:i] است.

البته نیم‌واکه‌ی دیگری به‌شکل‌های [ȷ̈] یا [ɨ̯] در کردی وجود دارد که همانند برابرش در زبان کره‌ای است.

واکه‌های ساده‌ی کشیده
جلویی مرکزی پشتی
غیرگرد فشرده غیرگرد گردشده
بسته ʉː
بسته‌میانی øː
باز ɑː

دیاسپورای کردی جنوبیویرایش

در برخی دیگر از نقاط ایران نیز گروه‌های کرد زبانی وجود دارند که به لهجه های کردی جنوبی سخن می‌گویند. برای نمونه می‌توان به کردهای عبدویی، دوانی و شبانکاره در استان فارس اشاره کرد. علاوه بر این در مازندران، قزوین، دماوند، قم و کرمان نیز گویشوران کردی جنوبی زندگی می‌کنند. برخی از این کردها حتی دارای لهجه ویژهٔ خود هستند. به‌عنوان مثال، کردهای فارس به لهجه‌هایی همچون کرونی و عبدویی سخن می‌گویند که همگی جزوی از لهجه‌های کردی جنوبی هستند.

ارتباط با گویش‌های زبان لریویرایش

زبان لری خود زبانی از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است.[۲۲][۲۳] این زبان خود به سه دسته لری شمالی و بختیاری و جنوبی تقسیم می‌شود.[۲۲][۲۳] ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویشوران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است که زبانشناسانی همانند معین و دهخدا آن را گویشی از زبان کردی معرفی کرده‌اند.[۲۳] این گویش با کردی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است.[۲۴] ۷۸درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند.[۲۵] .[۲۳]

پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های کردی ارائه می‌دهد.[۲۶] نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویش‌های متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویش‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا سورانی در اربیل، سلیمانیه، سنندج و مهاباد.[۲۶]

سامانه نوشتاریویرایش

کردی جنوبی را با سایر الفباهایی که برای نوشتار کردی به‌کار می‌روند می‌توان نوشت. البته در کردی جنوبی واج‌های دیگری وجود دارند که در سایر دسته‌بندی‌های زبان کردی یافت نمی‌شوند. کردی جنوبی را اغلب با سه الفبای زیر می‌نویسند:

آوا لاتین بین‌المللی لاتین یه‌کگرتوو آرامی
[a] ه
[ɑː] A a A a ا
[b] B b B b ب
[d] D d D d د
[dʒ] C c J j ج
[ɛ] E e E e ه
[eː] Ê ê É é ێ
[f] F f F f ف
[g] G g G g گ
[h] H h H h ه
[ɥ] Ü ü Ù ù ۊ
[ɨ] I i I i ی
[iː] Î î Í í ی
[j] Y y Y y ی
[k] K k K k ک
[l] L l L l ل
[ɫ] Ł ł ll ڵ
[m] M m M m م
[n] N n N n ن
[ɲ] N n N n ن
[ŋ] Ň ň ng نگ
[o]
[oː] O o O o ۆ‎
[øː]
[p] P p P p پ
[q] Q q Q q ق
[ɾ] R r R r ر
[r] Ř ř rr ڕ‎
[s] S s S s س
[ʃ] Ş ş sh ش
[t] T t T t ت
[tʃ] Ç ç C c چ
[ʊ] U u U u و
[uː] Û û Ú ú وو
[ʉː] Ü ü Ù ù ۊ
[v] V v V v ڤ
[w] W w W w و
[x] X x X x خ
[z] Z z Z z ز
[ʒ] J j jh ژ

مقایسۀ گویشی کردی با زازاکی و گورانیویرایش

کردی مرکزی(سورانی) کردی باکووری(کرمانجی) زبان زازاکی زبان گورانی
من، ئه‌من ئه‌ز(فاعلی)، من(مفعولی) ئه‌ز(فاعلی)، من(مفعولی) ئەز، ئه‌من، من
تۆ، ئه‌تۆ، ئه‌تو تو، ته ت، تۆ تۆ، ئه‌تۆ، تو
من/ئه‌من ئه‌که‌م/ده‌که‌م ئه‌ز دکم ئه‌ز که‌نا ئه‌من/من که‌روو/مه‌که‌روو
من/ئه‌من ئه‌چم/ده‌چم ئه‌ز دچم ئه‌ز شه‌نا ئه‌من، من لوو/مه‌لوو
زۆر، فره پڕ، زاف زاف زۆر/فرا
وت گۆت، *بێت ڤات ڤات/وات
ئێستا، هه‌نووکه نها، نکا نکا ئیسه
هات- هات- ئامه- ئامه-
ده‌نگ، بانگ ده‌نگ ڤه‌نگ ده‌نگ
گه‌وره گر، مه‌زن گرس گه‌وره
با با ڤا ڤا/وا
باران، وه‌رشت باران ڤاران واران
خراپ خراو خراب، خراڤ خراب

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. کردی جنوبی at اتنولوگ (18th ed., 2015)
  2. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Southern Kurdish". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. {{cite book}}: Invalid |display-editors=4 (help)
  3. Gündoğdu, Songül, Ergîn Opengîn, Geoffrey Haig, and Erik John Anonby. 2019. Current issues in Kurdish linguistics.. p.26
  4. Gündoğdu, Songül, Ergîn Opengîn, Geoffrey Haig, and Erik John Anonby. 2019. Current issues in Kurdish linguistics.. p.26
  5. همان منبع.
  6. Gündoğdu, Songül, Ergîn Opengîn, Geoffrey Haig, and Erik John Anonby. 2019. Current issues in Kurdish linguistics.. p.26
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ آکوپف، گ. ب. ۱۳۸۶. کردان گوران، ترجمۀ سیروس ایزدی، در کردان گوران و مسئلۀ کرد در ترکیه: از آغاز جنبش کمالیان تا کنفرانس لوزان، تهران: زوّار، چاپ اول، صص ۱۰۱-۳۷؛ ص ۷۹-۷۸.
  8. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ ۹٫۵ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۲-۴۰، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  10. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۳۲ ، ۳۷، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  11. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۱۶-۱۷، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  12. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۱۸-۱۹، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  13. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۱۹، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  14. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۱، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  15. ذوالفقاری، اردشیر، تاریخ زبان‌های ایرانی و جغرافیای گویش‌ها و لهجه‌های کرمانشاه، کرمانشاه: موسسه فرهنگی هنری و سینمایی کوثر، ۱۳۹۴.
  16. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۱، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  17. Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۰، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
  18. «پژوهشکده کردستان شناسی». ksi.uok.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  19. Lewendî, Mehmûd: "Kurdên Şêxbizinî", Bîrnebûn 3. 1997 r. 78-98
  20. Windfuhr, Gernot (15 December 1999). "FĀRS viii. Dialects". Encyclopaedia Iranica Online. New York: Columbia University. Retrieved 2010-05-23. The southeast Kurdish dialect of the village pair of Kalānī and ʿAbdūʾī of Kāzerūn (Mann 1909, pp. 135-35; Zhukovskiĭ, Materialy, texts, pp. 75-81; Andreas, ed. Barr, pp. 359-483).
  21. Salami, A., 1385 AP / 2006 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Third Volume, The academy of Persian language and literature. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۵ اكتبر ۲۰۲۲. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک) شابک ‎۹۶۴−۷۵۳۱−۵۴−۰ (in Persian)
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ "Language by Country" (به انگلیسی). Linguist List. ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴. Archived from the original on 10 September 2014. Retrieved 10 September 2014.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori" (به انگلیسی). Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 23 April 2013. Retrieved 23 April 2014.
  24. "Luri, Northern" (به انگلیسی). Ethnologue, Languages Of the World. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 5 October 2014.
  25. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام ethnologue وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ «زبانها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۹.

پیوند به بیرونویرایش